قىسقا كۇندە قىرىق رەت جانىن بەرگەن بايەكە(1)
1) بايەكە بولىس جازىباي ۇلى (1816-1890) – قىزايلاردى ىلەگە باستاپ كەلگەن ەلاعالارىنىڭ ءبىرى. قىزايلار ىلەگە كەلگەننەن كەيىندە رەسەي قازاقتارىمەن ورتادا داۋ-جانجال باسىلمايدى. بايەكە وسى داۋ-شارعا كوپ ارالىسىپ، ءۇش رەت توبە بي بولعان ادام.
ءبىر رەت شىبار توبىلعى سەزىنە بايەكە بارىمتا، ۇرلىق، جەر داۋى، جەسىر داۋىنا قاتىستى 40 ءتۇرلى دالەل جيناپ بارادى. سوندا الباننىڭ بولىسى جامەڭكە: «وسى ايتقانىمنىڭ ءبارى شىن دەپ اعىن سۋدى 40 رەت اتتاپ وتسەڭ داۋىڭنىڭ تولەمىن بەرەمىن»، – دەيدى. سوندا بايەكە:
– ەلىم ءۇشىن تۋدىم، جۇرتىم ءۇشىن كۇيدىم، – دەپ اعىن سۋدى قىرىق رەت كەشىپ ءوتىپتى.
داۋدا جەڭىلگەن جامەنكە بولىپ، كۇيىپ كەتىپ، قولىنداعى تاياعىمەن بايەكەنىڭ كەۋدەسىن ءتۇرتىپ قالعاندا كەۋدەسىندەگى بولىستىق بەلگى تاسى سىنىپ كەتەدى. جامەنكەنىڭ بۇل وجارلىعى وزىنە ءمىن بولىپ، داۋدىڭ تولەمىن ەسەلەپ قايتارادى. بۇل جايت تاڭجارىق پەن قويدىمنىڭ ايتىسىندا دا ايتىلادى.
قويدىم:
قىزايدا جامەنكەدەي كىسى بار ما،
سىندىرعان بايەكەنىڭ تاسىن ۇرىپ.
ارادا البان، سۋان بولماعاندا،
بايەكەنى ولتىرەر ەد اسىپ، ۇرىپ، – دەگەندە، تاڭجارىق:
ماقتاما جامەنكەڭدى كوز كورمەگەن،
نيكولوي ول ۋاقىتتا وزگەرمەگەن.
جيىلىپ ءۇيسىن، نايمان سەزد قۇرسا،
بايەكە ءتىرى جانعا ءسوز بەرمەگەن، – دەيدى.
«قىسقا كۇندە قىرىق رەت جانىن بەرگەن بايەكە» دەگەن ءسوز وسىدان قالعان.
بايەكەنىڭ ءتورت بىتكەنى
بايەكە بولىس اينالاسىنداعى ادامدارعا.:
«ولشەنسە دە تەڭشەلمەگەن دۇنيە كوپ،
بىرەۋلەرگە تەز بىتكەن،
بىرەۋلەرگە كوز بىتكەن.
بىرەۋلەرگە ءسوز بىتكەن،
بىرەۋلەرگە بەز بىتكەن.
قالعانىن جاعدايىڭا قاراي بىلە جاتارسىڭ»، – دەيدى ەكەن. كەيىن بۇل ءسوز ەل اراسىندا «بايەكەنىڭ ءتورت بىتكەنى» دەگەن اتپەن تاراپ كەتەدى.
اسپاندا ءبىر قۇداي، جەردە قارا تۇرىسباي
تۇرىسباي اڭسارۇلى (1870-1940) قىزايدىڭ مامان رۋىنان شىققان بەلدى زاڭگى. ول كىسى تىرلىگىندە قۇسبەگى بولعان ەكەن. ءتۇز تاعىلارىن اۋلاپ، ەلىن قامداپ وتىرادى ەكەن. ەگەر ءبىر قىران قۇستى كوزى شالسا، ونى قولىنا قوندىرماي تاعات تاپپايتىن كورىنەدى. سول ەرەكشەلىگىن قاراپ، ەل وسىنداي ناقىل شىعارعان.
جان قالسا جانسارباي(1) مەن ماشىدەن(2) قالادى
جانسارباي (1851-1946) قىزايدىڭ شاكىل رۋىنان شىققان ەمشى. قىلتاماقتى ەمدەپ جازعان بىلىكتى ادام بولعان.
ءماشى دە قىزايدىڭ شاكىل رۋىنان شىققان. جانساربايمەن قاتار جاساعان ەمشى، كورەگەن ادام بولعان.
سول تۇستا تاعى دا: «شاكىلدەن ۇل تۋسا، دومبىراسىن الا تۋادى» دەگەن دە قاناتتى ءسوز قالعان. ويتكەنى، شاكىل رۋى ءوزى از تاراعان بولسا دا، باقسى، بالگەر، ءانشى، كۇيشىلەر كوپ شىققان اۋىل.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











