Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

تىلەنشى قازىنىڭ ۈڭگىر قوراسى

admin
2025/05/30
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
0
ТІЛЕНШІ ҚАЗЫНЫҢ ҮҢГІР ҚОРАСЫ

ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانى, سارىبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ىرگەسىندەگى مالايسارى تاۋ سىلەمىنىڭ ەتەگىندە.

زەرتتەلۋى: «جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۆلكەتانۋشىلارى زەرتتەپ جۈر.

سيپاتتاماسى: مالايسارى تاۋلارىنىڭ سارىبۇلاق جاق ەتەگىنە ورنالاسقان تابيعي تاۋ ۈڭگىرى. بۇل ۈڭگىردىڭ قاسيەتى تىلەنشى قازى بالپىقۇلىنىڭ ەسىمىمەن دە قاتىستى ايتىلادى. تىلەنشى قازى قايتىس بولعان سوڭ نەمەرەسى وسپان ەكەسىنە ارناپ اس بەرەدى. وسپان بولىس بولعان, تىلەنشى قازىدان كەيىن بيلىك تىزگىگىن ۇستاعان ادام. اتاسى تىلەنشى قازىعا اس بەرىپ, وعان التى الاشتىڭ بالاسىن, الاتاۋدى جايلاعان قىرعىز اعايىنداردى شاقىرىپ, 300 ات قاتىسقان بەيگە بەرەدى. سول بەيگەدە وسپاننىڭ شۇبار اتى باس بەيگەنى جەڭىپ الادى. كەيىن شۇبار اتتىڭ باس سۈيەگىن وسى ۈڭگىرگە قويىپ, ساقتايدى. سودان بەرى بىر جارىم عاسىر بويى شۇبار اتتىڭ باس سۈيەگى وسى ۈڭگىردە ساقتاۋلى تۇر. ونى بىز دە كۆردىك. كىرەبەرىسى تار بولعانىمەن ىشىنە كىرسەڭ ادام ەمىر-ەركىن جۈرە الادى. كەزىندە «سارىبۇلاق» قوي زاۋىتىنىڭ مالشىلارى قويلارىن تۈسكى ىستىقتا وسى جەرگە جينايتىن بولعان. بىراق كەڭەس وداعى تۇسىندا دا ەل شۇبار اتتىڭ باسىنا تيىسپەگەن.

اڭىز-ەڭگىمە:

قازاقتىڭ قازىسى تىلەنشى

بالپىق ەۋليەدەن كەيىنگى ەسىمى ەرەكشە تىلگە الىناتىن تۇلعا تىلەنشى قازى بالپىقۇلى. ەكەلى-بالالى بيلەردىڭ ەلىنە سىڭىرگەن قىزمەتى تۋرالى ش. ۋەليحانوۋ جازبالارىندا كەزدەسەدى. سۈيىنباي, جامبىل, باقتىباي, سارا تاستامبەكقىزى, تاعى باسقا دا اقىندار جىر ەتكەن. بەيىتى ۈشتۆبە قالاسىنىڭ تۈبىندە. كۆكسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا بالپىق بي ەسىمى بەرىلىپ, ەسكەرتكىش ورناتىلدى.

«جەتىسۋ ەنيكلوپەديياسى». الماتى. 2004. -191 بەت.

تىلەنشى قازىنىڭ تاريحي بەينەسىن ناقتىلايتىن قۇجاتتارعا زەر سالساق:

1846 جىلعى شۇباراعاش-ويجايلاۋ بىتىمىندە كەلىسىمگە قول قويعان ۇلى جۈزدىڭ بيلەرىنىڭ قاتارىندا تىلەنشى قازى بالپىقۇلىنىڭ دا بولعانى اقيقات. دەگەنمەن, سول تۇستاعى جەتىسۋ جەرىندەگى تاريحي وقيعالار مەن تىلەنشى قازى بولمىسىن جالايىردىڭ سۇلتانى سۆك ابىلايحانوۋتان بۆلە قاراۋعا بولمايدى.

ەڭگىمەنى ارىدان باستاۋعا تۇرا كەلەدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكۆل سۇلاما» وقيعاسىنان كەيىن جوڭعارلاردىڭ تەپكىسىنە ۇشىراعان قازاق اۋىلدارىنىڭ بەرەكەسى كەتە باستادى. وسىنى كۈتكەن ورىس وتارلاۋشىلارى قازاق دالاسىنا ەنتەلەپ ەنە باستادى. 1730 جىلدارى كىشى جۈزدىڭ حانى ەبىلحايىر ورىس پاتشاسىنا ەلشى جىبەرىپ, «ورىسقا قارايمىز» دەگەن ۇسىنىسى قابىل الىنىپ, قاعاز (گراموتا) العان ەدى. دەگەنمەن, جەتىسۋ جەرىنە ورىستار وسىدان بىر عاسىر ۆتكەننەن كەيىن عانا اۋىز سالا باستادى. وسى تۇستا بىر جاعىنان قىتاي جەتىسۋ جەرىنە كۆز الارتسا, ەكىنشى جاعىنان قوعان حاندىعى دا جەتىسۋدى ۆز ىقپالىنا كىرگىزۋدىڭ قامىمەن ساۋدا جولدارىن بۇعاتتاپ, ەلدىڭ تىنىسىن تارىلتا باستادى. شۋ مەن تالاس, ىستىقكۆلدىڭ بويىنداعى قىرعىزدار دا جەر مەن جەسىر داۋىن قۋالاپ, ونسىزدا تالاندىعا ۇشىراپ وتىرعان شەت جاقتاعى قازاق اۋىلدارىنا تىزەسىن باتىرا باستادى.

ابىلايحاننان جەڭىلگەن جوڭعارلار قىتاي جەرىنە تۇراقتاپ, قازاق, قىرعىزبەن ارالاسا كۆشىپ-قونىپ جۈرگەنىمەن, تاعى دا باس كۆتەرەر سەت ىزدەپ, جانتالاساپ جاتتى. سول تۇستا قوقان حاندىعى دا جەتىسۋعا يەلىك ەتكىسى كەلىپ, تۈرلى ايلا-شارعىلارىن سايلادى. تاعى بىر جاعانىنا, جەتىسۋعا ورىس مەملەكەتىنەن ۈلكەن قاۋىپ تۆنىپ كەلە جاتتى. سول كەزدەگى ورىس ساياساتى رۋلاردى بىرى مەن بىرىن قىرقىستىرىپ, ولاردى ۆزدەرىنە شاعىم ايتىپ, قورعاۋىن سۇراپ كەلۋىن جيىلەتتى. ولاردىڭ اراسىنا ۆزدەرىنىڭ ادامدارىن ورنالاستىرىپ, سۋلى-نۇلى ۆلكەگە بەكىنىستەر تۇرعىزىپ, كۈشىن كۈشەيتە تۈستى.

XVIII عاسىردىڭ 30 جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستاندى قوسۋ تەك قانا XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا اياقتالدى جەنە كۈردەلى قاراما-قايشى پروتسەسس بولىپ تابىلدى. قازاق جۈزدەرىن قوسۋ ەرتۈرلى ساياساتتان تىس جەنە ىشكى جاعدايلارعا بايلانىستى جۈرگىزىلدى. وڭتۈستىك قازاقستاندى, سودان سوڭ ورتا ازييانى رەسەيگە قوسۋ پاتشاعا بريتان يمپەريياسىمەن باقتالاستىقتا جوعارى تۇرۋعا مۈمكىندىك بەردى. پاتشا ەكىمشىلىك-ساياسي رەفورما ارقىلى باسقارۋدىڭ دەستۈرلى جۈيەسىن تاراتتى, كۆشپەندىلەردى جارامدىلىعى از جەرلەرگە ىعىستىرا وتىرىپ, قازاق ۆلكەلەرىنە ورىس قونىس اۋدارۋشىلارىن ورنالاستىرۋ ۈشىن كەڭ مۈمكىندىك اشتى. حالىقتىڭ باسىم بۆلىگىنە باقىلاۋسىز بيلىك الىپ, رەسەي بارلىق سالادا دەرلىك وتارلاۋ ساياساتىن كەڭەيتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندى رەسەيگە قوسۋ كۆشپەندىلەر مەن كەلىمسەكتەر اراسىندا شارۋاشىلىق ۆزارا قارىم-قاتىناس جاساۋ ۈشىن مۈمكىندىكتەر تۋعىزدى, ساۋاتتىلىقتى, ساۋدانى جانداندىرۋدى تاراتۋ, قازاق اۋىلدارىن وسى جەردەن شىعاتىن بارلىق سالدارمەن بىرگە, كاپيتاليستىك-ۆنەركەسىپتىك قاتىناستىڭ شەڭبەرىنە ەنگىزۋ ۈشىن مۈمكىندىكتەر ورناتتى.

قوقان حاندىعى ىلەنىڭ سول جاعىن قونىستاعان ۇلى جۈزدى ىلەنىڭ وڭ جاعىنداعى ورتا جۈزبەن قىرقىستىردى. اراسىنا وت سالدى. اتتانىس, جورتۋىلدار بولدى. جەتىسۋ تاريحىندا كۆرنەكتى ورىن العان «ۈرىستەم قىرعىنى» وسى قوقان ساياساتىنىڭ جەمىسى ەدى. وسى كەزدە قازاقتىڭ جەكەلەگەن سۇلتاندارى, رۋباسىلارى, بەلگىلى ادامدارى شەن-شەكپەننىڭ جولىنا تۈسىپ, قىتاي ۆكىمەتىمەن قاتىناس جاساپ, «ۋاندىق», «گۈڭدىك» دەرەجەسىن الىپ, ەلدىڭ ەسىن شىعار باستادى.

قازاق ول كەزدە رۋعا بۆلىنگەن, اقساقالعا جۈگىنگەن, مال باققان كۆشپەلى ەل ەدى. كۆشپەلى قازاقتىڭ شارۋا تۈرى رەسەيدەن كەلگەن ساۋدا ايىرباسىنا, تاۋار الىس-بەرىسىنە تۆتەپ بەرە المادى. وسى تۇستا حانى, تۆرەسى, سۇلتانى ورىستان شەن-شەكپەن الىپ, قازاققا ورىس كۈشىمەن ۈكىم ەتپەك بولدى. قازاق دالاسىنا تامىر جايۇ ۈشىن ورىستىڭ ساۋدا كاپيتالى جامىراي ەندى. اعا سۇلتان, تۆرە, سۇلتاندار ورىستىڭ ساۋداسىن قازاق دالاسىنا كىرگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ورىسقا «باعىنامىن» دەپ ۋەدە بەرگەندەر قالاي دا قارا قازاقتى ورىس ۈكىمەتىنە قاراتۋعا, ورىس ساۋداسىن تاراتۋعا ۈندەدى. سىبىرگە ىرگە تەۋىپ, ومبىنى, سەمەيدى ساۋدانىڭ كەنتى قىلعان ورىس كاپيتالى ەندى قىتايدىڭ شەۋەشەگى, قۇلجاسىمەن ساۋدا جاساۋدى ۆتە كەرەك ەتتى.

وسى تۇستا رەسەي پاتشايىمى ىى ەكاتەرينا سىبىردەگى سەنىمدى ادامدارىنا: «1. قىرعىز-قازاق حالقىنىڭ بىر رۋ باسشىلارىن ەكىنشى رۋ باسشىلارىمەن اراز ەتىپ, بىرىمەن-بىرىن قاس ەتىپ, بىرىنىڭ ەتىن بىرى جەۋگە سەبەپ بولارداي ىس قىلىڭىز. 2. سۇلتاندارىن بىرىمەن بىرىن اراز قىلىپ, بىرىمەن بىرىن يتتەي تارتىستىرىپ, بىرىنىڭ ەتىن بىرى جەۋگە سەبەپ بولارداي ىس قىلىڭىز. 3. قىرعىز-قازاقتىڭ باسشى ادامدارىن سۇلتاندارمەن اراز قىلىپ, سۇلتاندارىن ۆز قول استىنداعى اقساقال ادامدارىمەن اراز قىلىڭىز. اراسىنا وت تۈسكەن ۋاقىتتا جانىپ كەتەردەي كۆكىر-سۆكىر دايارلاي بەرىڭىز» («قازاققا الالىق قايدان كەلدى»/ «ايقاپ» جۋرنالى, №2, 1915) دەگەن تاپسىرما بەردى.

راسىندا پاتشايىمنىڭ بۇل ۆتىنىشى تىم ۆمىرشەڭ بولدى. حىح عاسىردىق 20 جىلدارىنداعى ورتا جەنە كىشى جۈز ەلىندە مەملەكەتتىك جويىلدى. وسىدان باستاپ قازاقتىڭ بەرەكەسى كەتتى. سونداي-اق, پ. رۋميانتسەۋتىڭ ورىس ەكىمشىلىگىنىڭ جاڭا بودان ەلدەرگە سىيلىقتار, ماراپاتتاۋلار تاراتاتىن كەڭپەيىلدىلگى سۇلتاندار اراسىنداعى ىرىڭ-جىرىڭدى, يتىس-تارتىستى تىپتى ۇشىقتىرا تۈستى. سول سەبەپتى سۆك ابىلايحانوۋ پاتشا ۆكىمەتىنە بوداندىققا ۆتۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرەدى. مۇنى ى الەكساندر پاتشا قۋانا قولدايدى. 1818 جىلى سۆككە 8 كلاستىق شەن بەرىلىپ, بالقاش كۆلىنىڭ شىعىس بەتىنەن, جەتىسۋ سۋ بىردەي اعىپ ۆتەتىن شاتقالدان ۈي مەن مەشىت تۇرعىزىپ بەردى.

سۆك سۇلتان شەجىرەلەردە ابىلاي حاننىڭ 6-شى ەيەلى اتىعاي-قاراۋىل قىزى توقتا حانىمنان سىعاي, تاعايلارمەن بىرگە تۋعان بالاسى. جالايىردىڭ يگى-جاقسىلارى ەسكەلدى, بالپىق بيلەر مەن تۈركىستانداعى ەدىل سۇلتان جالايىرعا تۆرەلىككە سۇراپ العان. سۆكپەن بىرگە اعالارى سىعاي مەن اتىعايدا جەتىسۋعا بىرگە كەلەدى. سودان وسى جاقتاعى جالايىر جەنە ىلەنىڭ بەرگى جاعىنداعى شاپىراشتىنىڭ بىراز بۆلىگىن باسقارادى. 1850 جىلدارى 80-نەن اسقان شاعىندا قايتىس بولىپ, سۈيەگى تالدىقورعان ەۋەجايىنىڭ ماڭىنا جەرلەنەدى. سۆك سۇلتان تۋرالى مەلىمەتتەر اتكينسوننىڭ, زيببەرشتەيىننىڭ, يانۋشكەۋيشتىڭ, شوقان ۋەليحانوۋتىڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى.

1825 جىلى رەسەي پاتشالىعى قاراتالدان «ۋاقىتشا قۇرىلىستار» جۈرگىزە باستادى. ال بۇعان دەيىن الىم-سالىق الىپ وتىرعان قىتاي ۈكىمەتى ۈزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرىپ, ۆز ەلشىسى ارقىلى ورىس ۈكىمەتىنە سۆك سۇلتاننىڭ ۆتىنىشىن قەيىن قايتارۋدى, سۆيتىپ, سالىنعان ۈيلەر مەن قۇرىلىس جۇمىستارىن بۇزىپ-تالقانداۋىن تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى, ۇلى جۈز قازاقتارى بۇل جولى ورىس بوداندىعىنا قابىلدانباي قالادى.

بۇل تۇستا جەرى قۇنارلى, قازبا بايلىعى مول جەتىسۋ جەرى ورتا ازييامەن قىتاي جەنە رەسەي اراسىندا تۇرعاندىقتان ساياسي جاعدايى ۆتە كۈردەلى بولدى. 1824 جىلى 13 مامىردا ى الەكساندر ۇلى جۈز ۆز قولاستىنا الۋعا بايلانىستى گراموتا جىبەرگەنىمەن, رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان گراموتا ۆز كۈشىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇردى. الايدا سۆك ابىلايحانوۋتىڭ پاتشا ۆكىمەتىنە جازعان حاتتارىنا قاراپ, ونىڭ بۈيرەگى ورىسقا بۇرىپ تۇراتىنىن بىلۋگە بولادى. وعان دەرىگەر زيببەرشتەيىننىڭ: «…1824 جىلى رەسەي بودانى سانالاتىن ۈلكەن وردانىڭ سۇلاتنى – سۆك ابىلايحانوۋ ومىسكىگە كەلىپ, ۆزدەرىنىڭ مالدارىن كۆرشىلدەرى تارتىپ العاندىعىن ايتىپ, سوعان كۆمەك سۇرادى. ومىسكى وبلىستىق باستىعى پولكوۋنيك برونەۋسكيي بۇل جاعدايدى پايدالانا قالىپ, سۇلتانعا ورتا جۈزدەگىدەي ۇلى جۈزدە دە سىرتقى وكرۋگ اشساق دەگەن ۇسىنىس ايتتى. وعان سۆك كەلىسە كەتتى» دەگەن جازباسى دەلەل بولادى.

بىراق ازييالىق كوميتەت ۇلى جۈزدىڭ جەرى قازبا بايلىققا قانشالىقتى باي بولعانىمەن, جول قاتىناستارىمەن سونشالىقتى قىزىقتىرعانىمەن, قىتايمەن ەكى اراداعى ساياسي جاعدايدى ۇشىقتىرماۋ ۈشىن, باتىس سىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى پ. م. كاپتسەۋيچكە سىرتقى وكرۋگ اشۋ مەسەلەسىن قويا تۇرۋدى تاپسىردى. ەيتكەنمەن ۇلى جۈز قىرعىزدارىن ورتا جۈزدەگىدەي «جاڭا ۋستاۋ» تەرتىبىنە ۈيرەتە بەرۋ ۈشىن, قىتايلىقتاردى دا كۆندىرە تۈسۋ ۈشىن, ەرتۈرلى تەسىلدەردى قولدانىپ, ەلدەردى ۆز جاعىمىزعا تارتۋىمىز قاجەت. ول ۈشىن بايلار, بيلەر, سۇلتاندار جەنە باسقالاردى ۆزدەرى بىزگە كەلىپ, سۇراعانداي جاساپ, ول جەرلەرگە قارۋلى وتريادتار شىعارىپ تۇرۋ كەرەك» دەلىنگەن.

مۇنداعى «جاڭا ۋستاۋ» دەگەنى 1822 جىلدان باستالعان ەل باسقارۋعا قاتىستى جاڭا جۈيە بويىنشا اعا سۇلتاندىق قىزمەتتى اتقارۋ مەرتەبەسىن نىعايتا تۈسۋ. بۇل تۋرالى ا. يانۋشكەۋيچتىڭ «كۈندەلىكتەر مەن حاتتار» ەڭبەگىنىڭ 44-بەتىندە: «ورتا جۈزدىڭ رەسەي بيلىگىنە قوسىلۋىمەن حاندىق باسقارۋ جۈيەسى دە اياقتالدى. ولاردىڭ سوڭعىسىنىڭ ۆلىمىنەن كەيىن, ونداي مەرتەبە مەڭگىلىككە جويىلدى. حاندىق باسقارۋ جۈيەسى سۈرلەۋىمەن رەسەي ورتا جۈزدە اعا سۇلتاندار بيلىگىن قۇردى. بەلگىلى رۋباسىلار, تەكاپبار حان تۇقىمدارى ونى بيلىكتىڭ جوعارعى ساتىسىنا بالاپ, الىپ الۋعا تىرىستى. حان بىرەۋ ەدى, ال ورتا جۈزدە جەتى اعا سۇلتان بولدى», – دەپ كەلەتىن دەرەك بار.

سىبىر قازاقتارىن باسقاراتىن جاڭا ۋستاۋ («ۋرەمەننىە پراۋيلا پو ۋپراۋلەنييۇ سيبيرسكيمي كيرگيزامي») بويىنشا سىبىردەگى قازاق دالاسى «باتىس», «شىعىس» دەگەن ەكى بۆلىمگە بۆلىندى. ەل بيلەۋ رەتىنىڭ ەڭ تۆمەنگىسى «اۋىل» بولدى. 10-12 اۋىلدان «بولىس» بولدى, 15-20 بولىستان «وكرۋگ» جاسالدى. اۋىلدى ستارشىن بيلەدى. ول ۈش جىلعا سايلاناتىن ەدى. بولىستاردى «سۇلتان» باسقاردى. وكرۋگتاردى باسقارۋعا ورتاسىنان «اعا سۇلتان» سايلاندى. ەربىر وكرۋگتە «وكرۋگ جارلىعى» (وكرۋجنوي پريكاز) دەگەن مەكەمە بولدى. مۇندا باستىق اعا سۇلتان بولدى. ورىس شەنەۋنىگىنەن ەكەۋ, قازاقتىڭ جۋاندارىنان ەكەۋ كەڭەسكە كىرۋشى ەدى. ەكى ورىس شەنەۋنىگىن وبلىس باستىعى بەرىپ, بەلگىلەۋىمەن بولسا, ەكى قازاقتى ەل سايلاپ بەرۋشى ەدى. بۇل قارسانىندا سوت ەكى بۆلەك بولدى. كىسى ۆلتىرۋ, ورىسقا قارسىلىق, پاتشا ۆمىرىنە مويىن ۇسىنباۋ, تالاۋ, بارىمتالار ورىس سوتىندا تەرگەلدى دە, قالعان قىلمىستار-قولاقىلار, جەسىر, ۇرلىق داۋلارىن ەلدىڭ ەدەتىمەن «بيلەر» تەكسەردى. ەر وكرۋگتە ىشكى تەرتىپ ساقتاۋ ۈشىن قازاق-ورىستار قويىلدى. بۇل قازاق-ورىستار تۇرعان جەرىنە ۈي سالىپ, ورنىعىپ قالۋعا مىندەتتى بولدى. مۇنداي قازاق-ورىس ۈي سالعان جەرلەردەن تام-تۇمداپ بازار اشىلىپ, ەلدىڭ ىرى باس ورنى بولا باستادى.

جاڭا ۋستاۋ شىققان سوڭ بەس جىلعا دەيىن قازاق الىمنان قۇتقارىلىپ, 1827 جىلى الىم تۆلەيتىن بولدى. بۇل الىم – تۈيەدەن باسقا مالدان جۈزدەن بىرى الىندى. مال ۈش جىلدا بىر سانالۋشى ەدى. كۆكشەتاۋ وكرۋگى مەن قارقارالى وكرۋگى اشىلدى. بۇدان سوڭ وكرۋگ جاساۋ بىرنەشە جىلعا شەيىن توقتاتىلدى. توقتاتىلۋىنا مىنانداي جاعدايدان بۆگەت بولدى. 1818 جىلى قاراتال مەن ىلەنىڭ ورتاسىندا كۆشىپ جۈرەتىن جالايىر تۆرەسى سۆك ابىلايحانوۋ قوقان حاندىعىنىڭ قول استىنان شىعۋعا تالپىنىپ, قىتايدان كۆمەك الا الماي, ورىسقا 55 مىڭ جانمەن قارادىم دەپ انت ىشەدى, قاعاز بەرەدى. قوقاننان قورعانۋعا رەسەيدەن كۆمەك سۇرايدى. سۆكتىڭ ۇسىنىسىن ورىس پاتشاسى قۋانىش-قۇرمەتپەن قارسى الادى. بىر جاعى قىتاي, بىر جاعى قوقاننىڭ قولتىعىندا جاتقان جالپاق ەلدىڭ ورتاسىنىڭ ويىلىپ, ورىسقا قارايمىن دەگەنى وراسان ولجا بولادى. سۆككە 8 كلاستىق شەنىن سىيلايدى. سۆكتىڭ قاسىنداعى رۋدىڭ باستىقتارىنا دا ەرتۈرلى ناگرادا بەرەدى. قاراتال بويىنان قازىنا اقشاسىنا ۈي, مەشىت سالۋعا جارلىق بولدى. سۆككە ەسكەر جەردەمىن بەرۋگە جارلىق بولدى. بىراق بۇل جارلىقتار قازاق دالاسىنا جاڭا زاكۈن شىعۋمەن قاربالاس بولىپ, ىسكە اسپاي, بىراز سوزىلادى.

1825 جىلى قاراتال بويىنا ورىس وتريادى جىبەرىلىپ, ۈي سالىنادى. ورىستىڭ قاراتالعا كەلۋى قىتاي ۆكىمەتىن تىنىشسىزداندىردى. قىتاي ورىسقا قارسى نارازىلىق كۆرسەتە باستادى. وعان ورىس ۆكىمەتى قاراتال بويىن قىتاي جەرى ەمەس دەپ جاۋاپ قايىرعانمەن, سىبىر كازاك-ورىستارىنا جەتىسۋدان قازاق ارالارىنا ۈي سالۋدان توقتاي تۇرۋعا جەنە قاراتال بويىنداعى وتريادتى كەيىن شاقىرىپ الۋعا جوعارعى ۆكىمەت ۈكىم قىلادى. بىراق ەسكەرى, ساۋداسى اقىرىنداپ جەتىسۋعا اياق باسا باستايدى. كۈركىلدەك (اياگۆز) سۋىنىڭ بويىندا مەكەندەپ جۈرگەن ورتا جۈزدىڭ جوشىۇلى سارت تۆرەسى كۈنباتىس سىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورىنان سىرتقى وكرۋگ جاساپ, اياگۆز ماڭايىنان وكرۋگتىك جارلىق (وكرۋجنوي پريكاز) اشۋعا تىلەك قىلدى. 1831 جىلى اياگۆز وكرۋگى جاسالىپ, اياگۆزدىڭ وكرۋگتىك جارلىق مەكەمەسى اشىلدى.

1831 جىلى اياگۆزدە ورىس باسقارماسىنىڭ تۆمەنگى بۋىنى ەسەپتەلەتىن دۋان باسشىسى «اعا سۇلتان» قۇرىلدى. وسى تۇستا سۆك ابىلايحانوۋ باتىس-سىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ي. ۋەلьياميننوۋقا «ۇلى جۈز جەرىنە جاڭا وكرۋگ قۇرۋ» تۋرالى حات جولدايدى. حاتتا: «…قاراتالدان وكرۋگ قۇرۋىڭىزدى ۆتىنەمىن, ۈيلەر مەن مەشىتتەر تۇرعىزىپ, ەسكەري وترياد جىبەرىڭىز. قىزىلاعاش-اقسۋدان نەمەسە ورمانى, سۋى, جەرى قۇنارلى, شۆبى شالعىن, قۇرىلىس جۇمىستارى ۈشىن بەرىك اعاشى بار لەپسىدەن اشۋعا بولادى. ونىڭ ۈستىنە قالماقتاردان قالعان قورعاسىن, مىرش جەنە تەمىر كەنىشتەرى بار. ەگەر وكرۋگ قۇرۋدى جۆن دەپ كۆرسەڭىز. كەن ىسىن بىلەتىن ەكى ادامدى جىبەرىڭىز», – دەگەن جولدار بار «سەبدەن ۇلى ۆتەگەن باتىر ەلىندە» 67-بەت).

حاتتا باياندالعانداي, سۆك ابىلايحانوۋتىڭ ورىس ەكىمشىلىگىنىڭ قۇرامىنا ەنۋگە زور ىنتا تاىتقان. ونىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا, بىرىنشىدەن, قازاق قوعامىندا ورىن الىپ ۈلگەرگەن ىشكى الاۋىزدىق يتەرمەلەسە, ەكىنشىدەن, جەتى سۋ بىردەي اعىپ ۆتەتىن شۇرايلى جەر – قاپالعا كۆرشىلەس وتىرعان قىتايلىقتاردىڭ تەۋەلدىلىگىنە قالىپ كەتۋ قاۋپى بار ەدى. سونىمەن قاتار, قازاق اۋىلدارىنىڭ ۆزارا تىنىمسىز بارىمتا-سىرىمتا جاعدايى دا جەتىسۋ ۆڭىرىنىڭ ورىس يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋگە بەلگىلى دەرەجە دە ىقپال ەتتى. ەل اراسىنداعى الاۋىزدىق, رۋلار اراسىنداعى تارتىس ۆڭىردەگى بەرەكەسىزدىكتى ۇشىقتىرا بەردى. ونىڭ ۈستىنە رەسەي جاقتان قولدانىلعان ارازداستىرۋ, قىتاي جاعىنان ەنتەلەپ كەلە جاتقان قاۋىپ, جەرگىلىكتى سۇلتاندار مەن رۋ باسىلارىنىڭ كۈدىگىن ەسەلەي بەردى.

1839 جىلى ماۋسىمنىڭ 20-سىندا ماتاي تۆرەلەرىنەن (سۇلتان) يسا سايتۇلى, جەڭگىر شاقايۇلى زاسەداتەلь كراپيكينگە كەلىپ, ماتايدىڭ ورىسقا باعىناتىنىن ۇسىنىس قىلادى. ماتايدى اياگۆز وكرۋگىنە قوسىپ «بولىس» جاساۋدىڭ كەرەكتىگىن, ماتايدىڭ ۆز قونىسىنا قايتا قونۋىنا رۇقسات قىلۋىن تىلەنەدى. سول جىلى كۈزگى قازان ايىندا ماتاي ورىسقا قاراپ, وسى كۈنگى قونىسىنا قايتا قوندى. سادىردان بۆلەك «بولىس», «اۋىل» جاسالىپ, اياگۆز وكرۋگىنە قوسىلادى.

اياگۆز وكرۋگى جاسالۋدىڭ ارتىنان ىلە-شالا اقمولا, باياناۋىل جەنە باسقا وكرۋگتەر جاسالىپ, ول تۆڭىرەكتىڭ قازاقتارى تىنىشتىقپەن جاڭا تەرتىپكە مويىنسۇندى. ورىس ۆكىمەتى ەندى ىلگەرى جەتىسۋ ىشىنە قاراي اياق باسپاي, سول قاراعان ەلدىڭ اراسىندا ۆكىمەت تامىرىن جايىپ, بىراز جىلعا شەيىن توقتالىپ تۇردى. الايدا كەنەسارىنىڭ جەتىسۋعا اياق باسۋى ورىستىڭ وسى ۆلكەنى ۆزىنە باعىندىرۋعا يتەرمەلەدى. كەنەسارى بارلىق قازاق رۋلارىنىڭ باسىن قوسىپ, جەكە مەملەكەت جاساۋعا تالپىندى. قازاق پەن حيۋانى قوسپاق بولدى.

1839 جىلعى گراف پەروۋسكيي باستاعان ورىستىڭ حيۋاعا اتتانعان جورىعىنىڭ جولى بولماي, قازاق دالاسىندا ورىستىڭ قادىرى تۈسۋىنە ۈلكەن سەبەپ بولدى. كەنەسارى وسىدان پايدالانىپ, قازاقتى ورىسقا قارسى كۆتەرىلىنۋىن تالاپ قىلدى. كەنەسارى كۆبىنەسە سوڭىنا ورتا جۈزدى ەرتتى. ول قازاقتىڭ نە ورىسقا, نە سارتقا, نە قىتايعا قاراۋىنا رازى ەمەس ەدى. تاشكەنمەن دە جاۋ ەدى. سوندىقتان ورىس ۆكىمەتىنە كەنەسارىمەن بەلسەنىپ اينالىسۋعا, قالاي قىلسا دا ونىڭ ۈستەمدىگىنەن قازاقتى ارشىپ الۋعا قاتتى قام قىلۋ كەرەك بولدى. قازاق دالاسىندا ەسكەر كۈشەيتىلدى. اقمولادان 300 شاقىرىم وڭتۈستىكتەن اقتاۋ قورعانى سالىنىپ, اراسىنا بەكەتتەر ورناتىلدى. كەنەسارىعا قارسى كازاك-ورىس اتتى ەسكەرى شىقتى. كەنەسارى ورىسپەن تالاي سوعىسىپ, كەيىن ەرتىس بويىنان تايساپ, تورعاي ۆزەنىنىڭ, ورىنبور دالاسىنىڭ ماڭايىنا باردى. مۇندا كەنەسارىعا كىشى جۈزدىڭ كۆپ ەلى كۆمەك كۆرسەتتى. كەنەسارى وسى جونمەن كەيدە سىبىردە, كەيدە ورىنبور دالاسىنىڭ ماڭىندا ون جىلداي اشىق كۆتەرىلىس, جورىقتار جاساپ جۈردى. كەنەسارى وسى ون جىلدىڭ ىشىندە ورىستى وراسان بەيمازالادى. ونىڭ جورىعى اسا ەپتىلىك, ايلالىلىق, ۆتكىرلىك جاعىنان قارسىلاستارىن ساستىردى. بۇعان قارسى ورىنبوردان دا, اقتاۋ قورعانى ارقىلى ومبىدان دا ەسكەر جىبەرىلدى. بىراق كەنەسارى بۈگىن بۇل جەردە بولسا, ەرتەڭ كۈتپەگەن جەردەن بۇرق ەتىپ شابۋىل جاسايتىن ەدى.

سونداي ۋاقىتتا, ياعني, 1842 جىلى ۆزدەرىن اياگۆز دۋانىنا قاراستى سانايتىن سۆك ابىلايحانوۋ, تىلەنشى, قارىنباي جەنە بەيبىت بيلەر سىبىر قازاقتارىنىڭ شەگارا باستىعى ۋيشنەۋسكيي مەن باتىس-سىبىر گەنارال-گۋبارنۋتورى گورچاكوۋقا ارىز جولداپ, جالايىر تايپاسى ورىن تەپكەن كۆكسۋ مەن قاراتال ۆزەندەرى بويىنان سىرتقى وكرۋگ اشۋدى ۇسىنادى. وسىنداي ۇسىنىستى سۆك سۇلتان باستاعان جالايىر تايپاسىنىڭ باسشىلارى 1843 جىلى 5 مامىردا سىبىر قازاقتارىنىڭ شەكارالىق باستىعى پولكوۋنيك ۋيشنەۋسكييگە جولداعان حاتىندا تاعى دا ۇسىنىلدى. ول حاتتا جالايىر تايپاسىنىڭ رەسەي قۇزىرىنا ۆتۋگە قوعان حاندىعىنىڭ قىسپاعىنا تۈسكەن قاراتال مەن كۆكسۋ ارالىعىنداعى ۈيسىن اۋىلدارىنىڭ جاعدايىنىڭ تىم تۆمەندەپ كەتكەنى ايتىلادى.

1845 جىلى ۈيسىندەردىڭ ىقپالدى بيلەرىنىڭ بىرى مەڭكە نۇراقوۋ ۇلى جۈزدىڭ البان, سۋان, شاپىراشتى, دۋلات جەنە سارىۈيسىن رۋلارىنان رەسەي بيلىگىنە ۆتۋگە ىقىلاس بىلدىرگەنىن جەتكىزۋ ۈشىن اياگۆزگە كەلەدى. الايدا رەسەي ۈكىمەتى جەتىسۋعا ورنالاسۋ ۈشىن شەشۋشى ەرەكەتتەرگە كۆشۋگە اسىقپادى. مۇنداي ساياساتتىڭ ارعى جاعىندا قىتايمەن ەكى اراداعى قاتىناستى شيەلەنىستىرىپ الۋدان قايمىعۋ جاتقان ەدى. دەگەنمەن, رەسەي 1846 جىلى جەتىسۋ ۆڭىرىندەگى ساياساتىنا جاڭا قادام جاساۋعا مەجبۈر بولدى. وعان سەپەبشى بولعان كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ وسى جىلدىڭ باسىندا جەتىسۋ جەرىنە قادام باسقانى ەدى (قويگەلديەۋ م.ق. قازاق ەلى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۈرەس (حىح ع, – ححى ع, باسى). مونوگرافييا. الماتى: «قاراتاۋ» قب» جشس, «دەستۈر», 2014. 234 ب).

قازاق اراسىندا كەنەسارىنىڭ داڭقى جەر جاردى. ەل ونى «جان جەڭبەس», «قامال بۇزار» دەدى. سۆيتىپ ۆكىمەت بۇعان مىقتى شارا قولدانىپ, شىنداپ الىسپاسا, كەنەسارى قازاق دالاسىندا, قوقان, قىتاي, حيۋا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ورىستىڭ وتارلىق بەتىن بىج-تىج قىلاتىن بولدى. سوندىقتان ورىس ۆكىمەتى كەنەسارىمەن تابانداپ الىسۋعا قام قىلدى. شەپتى كۈشەيتتى. 1845 جىلدىڭ ىشىندە وسى كۈنگى ىرعىز, تورعاي قالالارى سالىندى. 1846 جىلى كەنەسارىعا كەزىگۋگە كۈشتى ەسكەر شىقتى. مۇنىڭ بىرى ورىنبور دالاسىنا شىعىپ, بىرى ەرتىس بويىنا جورىققا جۈردى. بىراق بۇل وسى ماڭايداعى ەلدىڭ ىشىنەن ورىستى جاقتاۋشىلار شىققان كەزى ەدى. سوندىقتان كەنەسارى وسى شىققان ورىس ەسكەرىن توسىپ سوعىسا الماي شۋ بويىنا, دۋلات ىشىنە باردى. تاشكەنگە قارايتىن قازاقتى باۋىرىنا الدى. قازاق-قىرعىزدىڭ باسىن قوسىپ, ورىسقا قايتا سوقتىعۋعا تايانىش ىزدەدى. بىراق بۇرىننان بارىمتالى, جاۋىعىپ جۈرگەن قىرعىز قازاققا دا, كەنەسارىعا دا جىلى شىراي تانىتپادى.

سول تۇستا جەتىسۋ قازاعى جاتقان جەردەگى دۋلات, شاپىراشتى, جالايىر, نايمان رۋلارىمەن كەنەسارى كەلىسە باستادى. قارا بۇقارا كەنەسارىعا قول ارتتى. 1846 جىلى كەنەسارىنىڭ ارتىنان باقىلاۋ ۈشىن اياگۆزدەن جاساۋىل كازاشپيننىڭ قولاستىندا بىر توپ ەسكەر جىبەرىلدى. بۇل وترياد لەپسى باسىندا وسى كۈنگى شۇباراعاش قالاسىنىڭ ورنىنا لاگەرь سالىپ جاتتى. بۇل قارساڭدا كەنەسارى بۇعان قاراماستان ەلدى باۋىرىنا الىپ, اۋىر قولمەن ىلەنى قايتا ۆتىپ, اياگۆزگە سوقتىعۋعا ويلاندى.

مۇنى ەستىپ ورىستىڭ شەكارا باستىعى گەنەرال-مايور ۋيشنەۋسكيي ۈيسىن بولىسىنا كەلدى. كەنەسارىدان ۈيسىن بولىسىن بۇرىن الۋعا قام قىلدى. ەلدەن كەنەسارىنى ۇستاۋعا تالاپ ەتتى. 1846 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۋيشنەۋسكيي لەپسى ۆزەنىنە كەلىپ, بارلىق ۈيسىن بولىسىنىڭ يناباتتى ادامدارىن شاقىردى. ۇلى جۈزدىڭ دۋلات, البان, سۋان, شاپىراشتى, جالايىر رۋلارىنىڭ اقساقالدارى, سۇلتاندارى, بيلەرى لەپسىدە ۋيشنەۋسكييمەن كەزدەستى. وسىدان باستاپ رەسەي جەتىسۋ ايماعىندا قوجالىق ەتە باستادى. جاندارال ۋيشنەۋسكييدىڭ لەپسىگە كەلۋىمەن كەنەسارى كەيىن سىرعىپ, ىلە بويىنا باردى.

ال 1846 جىلى 23 ماۋسىمدا جالايىر, البان, دۋلات, سۋان, شاپىراشتى رۋىنىڭ سۇلتاندارى مەن ستارشىندارى رەسەي ەكىمشىلىگىنە سۆك ابىلايحانوۋتى اعاسۇلتان تاعايىنداۋ ۆتىنىشىن جولدايدى. بۇل حاتقا جالايىر بيلەرى: تىلەنشى بالپىقوۋ, بەيبىت كەنبابين, نازار قارىمباەۋ, سۇلتان قامبار الانوۋ, بي كۈتىم ساپاقوۋ, ايدار سۈيىندىكوۋ, قايچۋمان مەڭدىباەۋ, جايناق, اقپاي تۆركين, ەرمەك جانبەكوۋ, كەرەي بەكباسوۋ, جەنە وراقتى بۆلىمىنىڭ بيى شوراش. شاپىراشتىلار بيلەرى: اسىل, ايقۇم جەنە ەكەي. بيلەر: ارتىق ارين, بۆرتەن حانگەلدين, ەرمەك التاەۋ, ستارشينا قوشقار قازىبەكوۋ, سۇلتان جانعازى, سۇلتان جوشى سۈيدىكوۋ قاتارلىلار قول قويعان («سەبدەن ۇلى ۆتەگەن باتىر ەلىندە» 72-بەت).

سونداي-اق, وسى قۇجاتپەن بىرگە №205 تىركەلگەن حاتتا ۇلى جۈز سۇلتاندارى, بيلەرى جەنە رۋ باسشىلارىنا رەسەي بوداندىعىنا ەنۋىنە بايلانىستى مىندەتتەر جازىلادى. وندا: دۋلات, البان, سۋان, شاپىراشتى, جالايىر رۋلارىنىڭ بيلەرى سىبىر قىرعىزدارىنىڭ شەگارا باسشىسى گەنەرال-مايور جەنە كاۋالەر ۋيشنەۋسكييدىڭ قاتىسۋىمەن 1) بىراۋىزدان ورتا جەنە ۇلى جۈز حالقىنىڭ اراسىنداعى قاتىناس تەك قانا اعا سۇلتانداردىڭ ارالاسۋىمەن شەشىلەتىنى. 2) الداعى ۋاقىتتا ورتا جۈز قازاقتارىنىڭ ەكى ارادا زاڭسىز ەرەكەتتەرى بارماۋعا, ياعني بارىمتا, ۇرلىق, قاراقشىلىق جاساماۋعا, كەرىسىنشە ەكەۋارا دوستىق, بەيبىت قاتىناستى ساقتاۋعا, 3) سىرتتان قاۋىپ تۆنگەن جاعدايدا بىر-بىرىنە حابارلاپ, ول جۆنىندەگى مەلىمەتتەردى دەرەۋ جاقىن جەرلەردە ورنالاسقان رەسەي ۈكىمەتىنىڭ پريكازىنا جەتكىزۋگە. 4) ساۋدا كەرۋەن جولىن قورعاۋعا ۋەدە بەرىپ, قول قويادى.

قول قويۇشىلار: 8-كلاستىق سۇلتان سۆك ابىلايحانوۋ, پودپولكوۋنيك سۇلتان ەلي ەدىلوۋ, سۇلتاندار: اقىمبەك ابىلاەۋ, ادامسات يباقوۋ, قامبار الانوۋ, جانگوزى سۈيىكوۋ, مامىرحان عادىلوۋ, ابلەز الين, جوشى سۈيدىكوۋ, دايىر ەشىموۋ, تىنەلى جاڭعىروۋ,. بيلەر: ديحامباي قاپسالانوۋ, سارى التاەۋ, سەمبەت بايتەربيسوۋ, قاراباي تىلەسوۋ, مەڭكە بوقتىباەۋ, توعىنباي قويگەلدىعۇلوۋ, جانقوجا تايشىبەكوۋ, اسىلبەك بايعارين, قازىبيۇەك تايتەلين, مالدىباي دەۋلەتوۋ, قونچۋباي قاپتاعايەۋ, ارتىق الين, بۆرتەن حانگەلدين, ەرمەك التاەۋ, قاشىر قوزىبەكوۋ, مىقتىبەك توقتاكۈشىكوۋ, سولتى مالىبەكوۋ, تازابەك بۇسىرمانوۋ, بەيبىت كەنبوبين, تىلەنشى بالپىقوۋ, نازار قارىنباەۋ, ايدار سۈيىندىكوۋ, كۈتىم ساپاقوۋ, جايناق ۆتەپوۋ, اقپاي تۈركين, ەرمەك جەنىبەكوۋ, 14 كلاستىق مولدا ابدۋللا مەڭلىباەۋ قويعان («سەبدەن ۇلى ۆتەگەن باتىر ەلىندە» 73-بەت).

قۇجاتتا كۆرىپ وتىرعانىمىزداي, تىلەنشى بالپىقۇلى – ۇلى جۈز جەرىندەگى وسىنداي اۋمالى-تۆكپەلى زاماننىڭ كۆزكۆرگەن كۋەگەرى جەنە ۆزى وسى تاريحي جاعدايلاردىڭ بەل ورتاسىندا جۈرگەن تۇلعا.

ال سىبىر قازاقتارىنىڭ شەكارالىق باستىعىنىڭ باتىس-سىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ۇلى جۈز قازاقتارىن روسسيياعا قوسۋ تۋرالى مەلىمدەمەسىندە: «وسى ايدىڭ (1846) 8-دە ۆزىڭىزگە جىبەرگەن №3 قۇپييا ەسەبىمدە قازاقتاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەندىگىن تۈگەلدەي ايتقان بولاتىنمىن. مەنىڭ شاقىرتۋىممەن قاسىندا دۋلات رۋىنىڭ بيلەرى بار, عالي سۇلتاننىڭ بالاسى ەبىلەز كەلدى. ۇلى جۈز ەلى ۆزدەرىنىڭ سۇلتاندارى باسقاراتىن 5 رۋدان تۇرادى: البان, سۇلتانى حاكيم, سۋان سۇلتانى ادامسات, شاپىراشتى, سۇلتانى تۆلەك, جالايىر, سۇلتانى سۆك ابىلايحانوۋ. بۇل ەلدەر جالپى ۈيسىن اتالادى. بارلىعىنىڭ ۈلكەن سۇلتانى ەلي. جالايىردىڭ سۇلتانى سۆك سوناۋ 1818 جىلدان بەرى بىزگە باعىنۋدى سۇراپ كەلەدى» دەلىنگەن. ەرينە, بۇل جەردە تەك سۇلتانداردىڭ اتى جازىلعانىمەن, ولارمەن بىرگە قاراستىلىعىنداعى ەلدىڭ بيلەرىنىڭ دە بولاتىندىعى بەلگىلى. دەمەك, سۆك ابىلايحانوۋتىڭ قاسىندا جالايىردىڭ بيى تلەنشىنىڭ دە بار بولعاننى اقيقات.

«سونىمەن ورتا جەنە ۇلى جۈزدىڭ قىرعىزدارىنىڭ وسىنداي ۈلكەن جيىنىندا ەلي سۇلتانعا پودپولكوۋنيك شەنى بەرىلىپ, اندرەۋ لەنتاسىنداعى التىن مەدالь تاعىلدى. حاكيم سۇلتانعا جەنە باسقا ۇلى جۈزدىڭ 5 سۇلتانىنا وسىنداي مەدالь, سىزدىڭ مەرتەبەلى اتىڭىزدان گراموتالار تابىستالدى. بىزدىڭ قىرعىزدار مەن ۈيسىن قىرعىزدارىن تاتۋلاستىرىپ, ۆزدەرىنىڭ دالالىق سالتتارىمەن كەلىسۋگە شاقىردىم. ولار وسىنداي كەلىسىمگە كەلدى» دەلىنەدى. تاريحتا جيى ايتىلاتىن شۇبار اعاش-ويجايلاۋ بىتىمى دەگەنىمىز مىنە, وسى. وسى جولى ماراپاتتالعانداردىڭ قاتارىندا تىلەنشى بالپىقۇلى دا بولدىۈ.

بۇل بىتىمگە سىبىر قىرعىزدارى شەكارا باسشىسى گەنەرال-مايور ۋيشنەۋسكيي قارۋلى كازاك بۆلىمىمەن قاتار, ۆزىمەن بىرگە كۆكپەكتى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قيسىق تەزەكوۋتى جەنە قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قۇسبەك تاۋكيندى, كۈشىك-توبىقتى بولىسىن باسقارۋشى قۇنانباي ۆسكەنباەۋتى, اياكۆز وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بۆلەن اعاداەۋتى الا بارعاندىعىن يانۋشكەۋيچتىڭ ەڭبەگىندە ايتىلادى (109-110 بەت).

سىبىر قازاقتارىنىڭ شەكارالىق باستىعى, باتىس سىبىر گەنەرال-گۋبارناتورى ن. كونشين جولداعان ۇلى جۈز قازاقتارىنىڭ روسسيياعا قوسىلۋى تۋرالى مەلىمدەمەسىندە: «…بىزدىڭ قارقارالى, اياگۆز, كۆەبەكتى وكرۋگتەرىنىڭ سۇلتاندارىنىڭ كۆزىنشە مۇسىلمان زاڭى بويىنشا قۇران وقىتىپ, ولاردىڭ بەرىنىڭ بىزگە قوسىلاتىندىعىن راستاتىپ, تامعالارىن باستىردىم. كەنەسارىنى قولداماۋ تۋرالى ۇعىندىرىلدى» دەلىنگەن.

1846 جىلعى كەلىسىمنەن كەيىن شۇبار اعاشتا بەكەت سالىنىپ, كۆپەس ماسلەننيكوۋتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ساۋدا جۇمىستارى قولعا الىندى. 1847 جىلى قاپالدا جۈزباسى اباكۋموۋ باستاعان 200 قازاق ەسكەرىن ورنىقتىردى. اياگۆز بەن قاپال ارالىعىندا قورعانىس كۈشى رەتىندە 12 پيكەت تۇرعىزىلدى. قاپال بەكىنىسىنە 9 سىبىر پولكى جەتكىزىلدى. بۇل ورىس بيلىگىنىڭ قاپالدا نىق بەكىنگەنىن بايقاتادى. ورىس ەسكەرى ارى قاراي ىلە بويىنا جىلجي باستادى. 1848 جىلى شەكاراسى ىلەمەن شەكتەسەتىن, ۇلى جۈزدىڭ بىر بۆلىگىن باسقاراتىن الاتاۋ وكرۋگى قۇرىلدى. الاتاۋ وكرۋگىنىڭ قۇرىلۋىنا دا تىلەنشى بالپىقۇلىنىڭ جالايىر رۋلارىنىڭ قازىسى رەتىندە ۈلكەن ۈلەسى سىڭگەنىن جوققا شىعار المايمىز.

1854 جىلى مايور پەرەمىشلьسكييدىڭ باسقارۋىمەن مۇندا سىبىر قازاقتارىنىڭ 9-10 پولكتارى ورنالاستى. قوقاندىقتار ىلە ۆزەنىنەن ارى كەتكەن سوڭ شۇبار اعاشقا توبولьسك گۋبەرنيياسىنان 300 وتباسى كۆشىرىلىپ, ورنالاستىرىلدى. 1862-1864 جىلدارى روسسييادا كروپوستينيكتىك زاڭ توقتاتىلىپ, جەتىسۋعا ورىستىڭ قاراشەكپەندىلەرى قاپتاپ كەلە باستادى. 1867 جىلى ۇزىناعاش بەكەتى كەدىمگىدەي ۈلكەن ستانسىعا اينالدى.

رەسەي ەكىمشىلىگى جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن العاشقى مەزگىلدە ۆز بيلىگىن جەرگىلىكتى قالىپتاسقان دەستۈرلى بيلىكپەن قابىستىرا جۈرگىزۋگە تىرىستى. سوندىقتان دا ورىس بيلىگىن مويىنداعان اۋماقتا پريستاۋ جانىنان ۈش ورىننان تۇراتىن اعاسۇلتاندىق قىزمەتتى ەنگىزدى. ولاردىڭ بارلىعى دا پريستاۋقا باعىندى. بۇل ۈش سۇلتان سۆك ابىلايحانوۋ, ەلي ەدىلوۋ جەنە تەزەك نۇرەليەۋ دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. ال جەرگىلىكتى بولىستىق بيلەردىڭ قاتارىندا تىلەنشى بالپىقۇلىنىڭ بولعانىندا ناقتىلاۋعا بولادى. ولار سول تۇستاعى تاريحي جاعداي سالدارىنان رەسەي ەكىمشىلىگىنە قوسىلۋعا ىنتالى بولعانىمەن جەتىسۋ جەرىنىڭ تىنىشتىعى, بۈلدىرگەسىنىڭ بۈلىنبەۋى, بۈگىنگىدەي قازاق بالاسىنىڭ قۇتتى قونىسىنا اينالۋىنا ۈلكەن نەگىز قالادى.

«قۇت مەكەنىم – سارىبۇلاق», ق. انداس: الماتى: – «اتامەكەن» باسپاسى, 2024, -302 ب.

.Q-Andas ақпарат

Post Views: 15
Қаратал алқабындағы өзендер
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

قاراتال القابىنداعى وزەندەر

August 12, 2026
Қора шатқалы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

قورا شاتقالى

August 5, 2026
Дауылбай тауы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

داۋىلباي تاۋى

August 4, 2026
Мүнидың зираты
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

ءمۇنيدىڭ زيراتى

February 2, 2026
Мұзарт асуы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

مۇزارت اسۋى

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر

سوك سۇلتان ابىلايحانۇلى

November 28, 2025
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz