
Ornalasqan jeri: Jetisu oblysy, Kerbúlaq audany, Sarybúlaq auyldyq okruginiń irgesindegi Malaisary tau sileminiń eteginde.
Zerttelui: «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń ólketanushylary zerttep júr.
Sipattamasy: Malaisary taularynyń Sarybúlaq jaq etegine ornalasqan tabiǵi tau úńgiri. Búl úńgirdiń qasieti Tilenshi qazy Balpyqúlynyń esimimen de qatysty aitylady. Tilenshy qazy qaitys bolǵan soń nemeresi Ospan ákesine arnap as beredi. Ospan bolys bolǵan, Tilenshi qazydan keiin bilik tizgigin ústaǵan adam. Atasy Tilenshi qazyǵa as berip, oǵan alty Alashtyń balasyn, Alataudy jailaǵan qyrǵyz aǵaiyndardy shaqyryp, 300 at qatysqan báige beredi. Sol báigede Ospannyń SHúbar aty bas báigeni jeńip alady. Keiin SHúbar attyń bas súiegin osy úńgirge qoiyp, saqtaidy. Sodan beri bir jarym ǵasyr boiy SHúbar attyń bas súiegi osy úńgirde saqtauly túr. Ony biz de kórdik. Kireberisi tar bolǵanymen ishine kirseń adam emir-erkin júre alady. Kezinde «Sarybúlaq» qoi zauytynyń malshylary qoilaryn túski ystyqta osy jerge jinaityn bolǵan. Biraq Keńes odaǵy túsynda da el SHúbar attyń basyna tiispegen.
Ańyz-áńgime:
Qazaqtyń qazysy tilenshi
Balpyq áulieden keiingi esimi erekshe tilge alynatyn túlǵa Tilenshi qazy Balpyqúly. Ákeli-balaly bilerdiń eline sińirgen qyzmeti turaly SH. Uálihanov jazbalarynda kezdesedi. Súiinbai, Jambyl, Baqtybai, Sara Tastambekqyzy, taǵy basqa da aqyndar jyr etken. Beiiti Úshtóbe qalasynyń túbinde. Kóksu audanynyń ortalyǵyna Balpyq bi esimi berilip, eskertkish ornatyldy.
«Jetisu eniklopediyasy». Almaty. 2004. -191 bet.
Tilenshi qazynyń tarihi beinesin naqtylaityn qújattarǵa zer salsaq:
1846 jylǵy SHúbaraǵash-Oijailau bitiminde kelisimge qol qoiǵan Úly júzdiń bileriniń qatarynda Tilenshi qazy Balpyqúlynyń da bolǵany aqiqat. Degenmen, sol tústaǵy Jetisu jerindegi tarihi oqiǵalar men Tilenshi qazy bolmysyn Jalaiyrdyń súltany Sók Abylaihanovtan bóle qarauǵa bolmaidy.
Áńgimeni arydan bastauǵa túra keledi. «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» oqiǵasynan keiin jońǵarlardyń tepkisine úshyraǵan qazaq auyldarynyń berekesi kete bastady. Osyny kútken orys otarlaushylary qazaq dalasyna entelep ene bastady. 1730 jyldary Kishi júzdiń hany Ábilhaiyr orys patshasyna elshi jiberip, «orysqa qaraimyz» degen úsynysy qabyl alynyp, qaǵaz (gramota) alǵan edi. Degenmen, Jetisu jerine orystar osydan bir ǵasyr ótkennen keiin ǵana auyz sala bastady. Osy tústa bir jaǵynan Qytai Jetisu jerine kóz alartsa, ekinshi jaǵynan Qoǵan handyǵy da Jetisudy óz yqpalyna kirgizudiń qamymen sauda joldaryn búǵattap, eldiń tynysyn tarylta bastady. SHu men Talas, Ystyqkóldiń boiyndaǵy qyrǵyzdar da jer men jesir dauyn qualap, onsyzda talandyǵa úshyrap otyrǵan shet jaqtaǵy qazaq auyldaryna tizesin batyra bastady.
Abylaihannan jeńilgen jońǵarlar Qytai jerine túraqtap, qazaq, qyrǵyzben aralasa kóship-qonyp júrgenimen, taǵy da bas kóterer sát izdep, jantalasap jatty. Sol tústa Qoqan handyǵy da Jetisuǵa ielik etkisi kelip, túrli aila-sharǵylaryn sailady. Taǵy bir jaǵanyna, Jetisuǵa Orys memleketinen úlken qauip tónip kele jatty. Sol kezdegi orys sayasaty rulardy biri men birin qyrqystyryp, olardy ózderine shaǵym aityp, qorǵauyn súrap keluin jiiletti. Olardyń arasyna ózderiniń adamdaryn ornalastyryp, suly-núly ólkege bekinister túrǵyzyp, kúshin kúsheite tústi.
XVIII ǵasyrdyń 30 jyldarynyń basynda Qazaqstandy qosu tek qana XIX ǵasyrdyń ortasynda ayaqtaldy jáne kúrdeli qarama-qaishy protsess bolyp tabyldy. Qazaq júzderin qosu ártúrli sayasattan tys jáne ishki jaǵdailarǵa bailanysty júrgizildi. Ońtústik Qazaqstandy, sodan soń Orta Aziyany Reseige qosu patshaǵa Britan imperiyasymen baqtalastyqta joǵary túruǵa múmkindik berdi. Patsha ákimshilik-sayasi reforma arqyly basqarudyń dástúrli júiesin taratty, kóshpendilerdi jaramdylyǵy az jerlerge yǵystyra otyryp, qazaq ólkelerine orys qonys audarushylaryn ornalastyru úshin keń múmkindik ashty. Halyqtyń basym bóligine baqylausyz bilik alyp, Resei barlyq salada derlik otarlau sayasatyn keńeitti. Sonymen birge, Qazaqstandy Reseige qosu kóshpendiler men kelimsekter arasynda sharuashylyq ózara qarym-qatynas jasau úshin múmkindikter tuǵyzdy, sauattylyqty, saudany jandandyrudy taratu, qazaq auyldaryn osy jerden shyǵatyn barlyq saldarmen birge, kapitalistik-ónerkásiptik qatynastyń sheńberine engizu úshin múmkindikter ornatty.
Qoqan handyǵy Ileniń sol jaǵyn qonystaǵan Úly júzdi Ileniń oń jaǵyndaǵy Orta júzben qyrqystyrdy. Arasyna ot saldy. Attanys, jortuyldar boldy. Jetisu tarihynda kórnekti oryn alǵan «Úristem qyrǵyny» osy Qoqan sayasatynyń jemisi edi. Osy kezde qazaqtyń jekelegen súltandary, rubasylary, belgili adamdary shen-shekpenniń jolyna túsip, Qytai ókimetimen qatynas jasap, «uandyq», «gúńdik» dárejesin alyp, eldiń esin shyǵar bastady.
Qazaq ol kezde ruǵa bólingen, aqsaqalǵa júgingen, mal baqqan kóshpeli el edi. Kóshpeli qazaqtyń sharua túri Reseiden kelgen sauda aiyrbasyna, tauar alys-berisine tótep bere almady. Osy tústa hany, tóresi, súltany orystan shen-shekpen alyp, qazaqqa orys kúshimen úkim etpek boldy. Qazaq dalasyna tamyr jayu úshin orystyń sauda kapitaly jamyrai endi. Aǵa súltan, tóre, súltandar orystyń saudasyn qazaq dalasyna kirgizuge múryndyq boldy. Orysqa «baǵynamyn» dep uáde bergender qalai da qara qazaqty orys úkimetine qaratuǵa, orys saudasyn taratuǵa úndedi. Sibirge irge teuip, Ombyny, Semeidi saudanyń kenti qylǵan orys kapitaly endi Qytaidyń SHáueshegi, Qúljasymen sauda jasaudy óte kerek etti.
Osy tústa Resei patshaiymy II Ekaterina Sibirdegi senimdi adamdaryna: «1. Qyrǵyz-qazaq halqynyń bir ru basshylaryn ekinshi ru basshylarymen araz etip, birimen-birin qas etip, biriniń etin biri jeuge sebep bolardai is qylyńyz. 2. Súltandaryn birimen birin araz qylyp, birimen birin ittei tartystyryp, biriniń etin biri jeuge sebep bolardai is qylyńyz. 3. Qyrǵyz-qazaqtyń basshy adamdaryn súltandarmen araz qylyp, súltandaryn óz qol astyndaǵy aqsaqal adamdarymen araz qylyńyz. Arasyna ot túsken uaqytta janyp keterdei kókir-sókir dayarlai berińiz» («Qazaqqa alalyq qaidan keldi»/ «Aiqap» jurnaly, №2, 1915) degen tapsyrma berdi.
Rasynda patshaiymnyń búl ótinishi tym ómirsheń boldy. HIH ǵasyrdyq 20 jyldaryndaǵy Orta jáne Kishi júz elinde memlekettik joiyldy. Osydan bastap qazaqtyń berekesi ketti. Sondai-aq, P. Rumyantsevtiń orys ákimshiliginiń jańa bodan elderge syilyqtar, marapattaular taratatyn keńpeiildilgi súltandar arasyndaǵy yryń-jyryńdy, itis-tartysty tipti úshyqtyra tústi. Sol sebepti Sók Abylaihanov Patsha ókimetine bodandyqqa ótu turaly úsynys bildiredi. Múny I Aleksandr patsha quana qoldaidy. 1818 jyly Sókke 8 klastyq shen berilip, Balqash kóliniń shyǵys betinen, jetisu su birdei aǵyp ótetin shatqaldan úi men meshit túrǵyzyp berdi.
Sók súltan shejirelerde Abylai hannyń 6-shy áieli Atyǵai-Qarauyl qyzy Toqta hanymnan Syǵai, Taǵailarmen birge tuǵan balasy. Jalaiyrdyń igi-jaqsylary Eskeldi, Balpyq biler men Túrkistandaǵy Ádil súltan jalaiyrǵa tórelikke súrap alǵan. Sókpen birge aǵalary Syǵai men Atyǵaida Jetisuǵa birge keledi. Sodan osy jaqtaǵy Jalaiyr jáne Ileniń bergi jaǵyndaǵy SHapyrashtynyń biraz bóligin basqarady. 1850 jyldary 80-nen asqan shaǵynda qaitys bolyp, súiegi Taldyqorǵan áuejaiynyń mańyna jerlenedi. Sók súltan turaly málimetter Atkinsonnyń, Zibbershteiinniń, YAnushkevishtiń, SHoqan Uálihanovtyń jazbalarynda kezdesedi.
1825 jyly Resei patshalyǵy Qarataldan «uaqytsha qúrylystar» júrgize bastady. Al búǵan deiin alym-salyq alyp otyrǵan Qytai úkimeti úzildi-kesildi qarsylyq bildirip, óz elshisi arqyly orys úkimetine Sók súltannyń ótinishin qeiin qaitarudy, sóitip, salynǵan úiler men qúrylys júmystaryn búzyp-talqandauyn talap etedi. Sol sebepti, Úly Júz qazaqtary búl joly orys bodandyǵyna qabyldanbai qalady.
Búl tústa jeri qúnarly, qazba bailyǵy mol Jetisu jeri Orta Aziyamen Qytai jáne Resei arasynda túrǵandyqtan sayasi jaǵdaiy óte kúrdeli boldy. 1824 jyly 13 mamyrda I Aleksandr Úly Júz óz qolastyna aluǵa bailanysty gramota jibergenimen, Resei men Qytai arasyndaǵy kelispeushilik saldarynan gramota óz kúshin uaqytsha toqtata túrdy. Alaida Sók Abylaihanovtyń patsha ókimetine jazǵan hattaryna qarap, onyń búiregi orysqa búryp túratynyn biluge bolady. Oǵan dáriger Zibbershteiinniń: «…1824 jyly Resei bodany sanalatyn Úlken ordanyń súlatny – Sók Abylaihanov Omiskige kelip, ózderiniń maldaryn kórshilderi tartyp alǵandyǵyn aityp, soǵan kómek súrady. Omiski oblystyq bastyǵy polkovnik Bronevskii búl jaǵdaidy paidalana qalyp, Súltanǵa Orta Júzdegidei Úly Júzde de syrtqy okrug ashsaq degen úsynys aitty. Oǵan Sók kelise ketti» degen jazbasy dálel bolady.
Biraq Aziyalyq komitet Úly Júzdiń jeri qazba bailyqqa qanshalyqty bai bolǵanymen, jol qatynastarymen sonshalyqty qyzyqtyrǵanymen, Qytaimen eki aradaǵy sayasi jaǵdaidy úshyqtyrmau úshin, Batys Sibir general-gubernatory P. M. Kaptsevichke syrtqy okrug ashu máselesin qoya túrudy tapsyrdy. Áitkenmen Úly Júz qyrǵyzdaryn Orta Júzdegidei «Jańa Ustav» tártibine úirete beru úshin, qytailyqtardy da kóndire túsu úshin, ártúrli tásilderdi qoldanyp, elderdi óz jaǵymyzǵa tartuymyz qajet. Ol úshin bailar, biler, súltandar jáne basqalardy ózderi bizge kelip, súraǵandai jasap, ol jerlerge qaruly otryadtar shyǵaryp túru kerek» delingen.
Múndaǵy «Jańa Ustav» degeni 1822 jyldan bastalǵan el basqaruǵa qatysty jańa júie boiynsha aǵa súltandyq qyzmetti atqaru mártebesin nyǵaita túsu. Búl turaly A. YAnushkevichtiń «Kúndelikter men hattar» eńbeginiń 44-betinde: «Orta júzdiń Resei biligine qosyluymen handyq basqaru júiesi de ayaqtaldy. Olardyń sońǵysynyń óliminen keiin, ondai mártebe máńgilikke joiyldy. Handyq basqaru júiesi súrleuimen Resei Orta júzde aǵa súltandar biligin qúrdy. Belgili rubasylar, tákapbar han túqymdary ony biliktiń joǵarǵy satysyna balap, alyp aluǵa tyrysty. Han bireu edi, al Orta júzde jeti aǵa súltan boldy», – dep keletin derek bar.
Sibir qazaqtaryn basqaratyn jańa Ustav («Vremennye pravila po upravleniyu sibirskimi kirgizami») boiynsha Sibirdegi qazaq dalasy «batys», «shyǵys» degen eki bólimge bólindi. El bileu retiniń eń tómengisi «auyl» boldy. 10-12 auyldan «bolys» boldy, 15-20 bolystan «okrug» jasaldy. Auyldy starshyn biledi. Ol úsh jylǵa sailanatyn edi. Bolystardy «súltan» basqardy. Okrugtardy basqaruǵa ortasynan «aǵa súltan» sailandy. Árbir okrugte «Okrug jarlyǵy» (Okrujnoi prikaz) degen mekeme boldy. Múnda bastyq aǵa súltan boldy. Orys sheneuniginen ekeu, qazaqtyń juandarynan ekeu keńeske kirushi edi. Eki orys sheneunigin oblys bastyǵy berip, belgileuimen bolsa, eki qazaqty el sailap berushi edi. Búl qarsanynda sot eki bólek boldy. Kisi óltiru, orysqa qarsylyq, patsha ómirine moiyn úsynbau, talau, barymtalar orys sotynda tergeldi de, qalǵan qylmystar-qolaqylar, jesir, úrlyq daularyn eldiń ádetimen «biler» tekserdi. Ár okrugte ishki tártip saqtau úshin qazaq-orystar qoiyldy. Búl qazaq-orystar túrǵan jerine úi salyp, ornyǵyp qaluǵa mindetti boldy. Múndai qazaq-orys úi salǵan jerlerden tam-túmdap bazar ashylyp, eldiń iri bas orny bola bastady.
Jańa Ustav shyqqan soń bes jylǵa deiin qazaq alymnan qútqarylyp, 1827 jyly alym tóleitin boldy. Búl alym – túieden basqa maldan júzden biri alyndy. Mal úsh jylda bir sanalushy edi. Kókshetau okrugy men Qarqaraly okrugy ashyldy. Búdan soń okrug jasau birneshe jylǵa sheiin toqtatyldy. Toqtatyluyna mynandai jaǵdaidan bóget boldy. 1818 jyly Qaratal men Ileniń ortasynda kóship júretin Jalaiyr tóresi Sók Abylaihanov Qoqan handyǵynyń qol astynan shyǵuǵa talpynyp, Qytaidan kómek ala almai, orysqa 55 myń janmen qaradym dep ant ishedi, qaǵaz beredi. Qoqannan qorǵanuǵa Reseiden kómek súraidy. Sóktiń úsynysyn orys patshasy quanysh-qúrmetpen qarsy alady. Bir jaǵy Qytai, bir jaǵy Qoqannyń qoltyǵynda jatqan jalpaq eldiń ortasynyń oiylyp, orysqa qaraimyn degeni orasan olja bolady. Sókke 8 klastyq shenin syilaidy. Sóktiń qasyndaǵy rudyń bastyqtaryna da ártúrli nagrada beredi. Qaratal boiynan qazyna aqshasyna úi, meshit saluǵa jarlyq boldy. Sókke ásker járdemin beruge jarlyq boldy. Biraq búl jarlyqtar qazaq dalasyna jańa zakún shyǵumen qarbalas bolyp, iske aspai, biraz sozylady.
1825 jyly Qaratal boiyna orys otryady jiberilip, úi salynady. Orystyń Qaratalǵa kelui Qytai ókimetin tynyshsyzdandyrdy. Qytai orysqa qarsy narazylyq kórsete bastady. Oǵan orys ókimeti Qaratal boiyn Qytai jeri emes dep jauap qaiyrǵanmen, Sibir kazak-orystaryna Jetisudan qazaq aralaryna úi saludan toqtai túruǵa jáne Qaratal boiyndaǵy otryadty keiin shaqyryp aluǵa joǵarǵy ókimet úkim qylady. Biraq áskeri, saudasy aqyryndap Jetisuǵa ayaq basa bastaidy. Kúrkildek (Ayagóz) suynyń boiynda mekendep júrgen Orta júzdiń Joshyúly Sart tóresi kúnbatys Sibirdiń general-gubernatorynan syrtqy okrug jasap, Ayagóz mańaiynan okrugtik jarlyq (okrujnoi prikaz) ashuǵa tilek qyldy. 1831 jyly Ayagóz okrugy jasalyp, Ayagózdiń okrugtik jarlyq mekemesi ashyldy.
1831 jyly Ayagózde orys basqarmasynyń tómengi buyny esepteletin duan basshysy «Aǵa súltan» qúryldy. Osy tústa Sók Abylaihanov Batys-Sibir general-gubernatory I. Velьyaminnovqa «Úly Júz jerine jańa okrug qúru» turaly hat joldaidy. Hatta: «…Qarataldan okrug qúruyńyzdy ótinemin, úiler men meshitter túrǵyzyp, áskeri otryad jiberińiz. Qyzylaǵash-Aqsudan nemese ormany, suy, jeri qúnarly, shóbi shalǵyn, qúrylys júmystary úshin berik aǵashy bar Lepsiden ashuǵa bolady. Onyń ústine qalmaqtardan qalǵan qorǵasyn, myrsh jáne temir kenishteri bar. Eger okrug qúrudy jón dep kórseńiz. Ken isin biletin eki adamdy jiberińiz», – degen joldar bar «Sábden úly Ótegen batyr elinde» 67-bet).
Hatta bayandalǵandai, Sók Abylaihanovtyń orys ákimshiliginiń qúramyna enuge zor ynta taytqan. Onyń múndai qadamǵa baruyna, birinshiden, qazaq qoǵamynda oryn alyp úlgergen ishki alauyzdyq itermelese, ekinshiden, Jeti su birdei aǵyp ótetin shúraily jer – Qapalǵa kórshiles otyrǵan qytailyqtardyń táueldiligine qalyp ketu qaupi bar edi. Sonymen qatar, qazaq auyldarynyń ózara tynymsyz barymta-syrymta jaǵdaiy da Jetisu óńiriniń orys imperiyasynyń qúramyna enuge belgili dáreje de yqpal etti. El arasyndaǵy alauyzdyq, rular arasyndaǵy tartys óńirdegi berekesizdikti úshyqtyra berdi. Onyń ústine Resei jaqtan qoldanylǵan arazdastyru, Qytai jaǵynan entelep kele jatqan qauip, jergilikti súltandar men ru basylarynyń kúdigin eselei berdi.
1839 jyly mausymnyń 20-synda Matai tórelerinen (súltan) Isa Saitúly, Jáńgir SHaqaiúly zasedatelь Krapikinge kelip, Mataidyń orysqa baǵynatynyn úsynys qylady. Mataidy Ayagóz okrugine qosyp «bolys» jasaudyń kerektigin, Mataidyń óz qonysyna qaita qonuyna rúqsat qyluyn tilenedi. Sol jyly kúzgi qazan aiynda Matai orysqa qarap, osy kúngi qonysyna qaita qondy. Sadyrdan bólek «bolys», «auyl» jasalyp, Ayagóz okrugine qosylady.
Ayagóz okrugi jasaludyń artynan ile-shala Aqmola, Bayanauyl jáne basqa okrugter jasalyp, ol tóńirektiń qazaqtary tynyshtyqpen jańa tártipke moiynsúndy. Orys ókimeti endi ilgeri Jetisu ishine qarai ayaq baspai, sol qaraǵan eldiń arasynda ókimet tamyryn jaiyp, biraz jylǵa sheiin toqtalyp túrdy. Alaida Kenesarynyń Jetisuǵa ayaq basuy orystyń osy ólkeni ózine baǵyndyruǵa itermeledi. Kenesary barlyq qazaq rularynyń basyn qosyp, jeke memleket jasauǵa talpyndy. Qazaq pen Hiuany qospaq boldy.
1839 jylǵy graf Perovskii bastaǵan orystyń Hiuaǵa attanǵan joryǵynyń joly bolmai, qazaq dalasynda orystyń qadiri túsuine úlken sebep boldy. Kenesary osydan paidalanyp, qazaqty orysqa qarsy kóterilinuin talap qyldy. Kenesary kóbinese sońyna Orta júzdi ertti. Ol qazaqtyń ne orysqa, ne sartqa, ne qytaiǵa qarauyna razy emes edi. Tashkenmen de jau edi. Sondyqtan orys ókimetine Kenesarymen belsenip ainalysuǵa, qalai qylsa da onyń ústemdiginen qazaqty arshyp aluǵa qatty qam qylu kerek boldy. Qazaq dalasynda ásker kúsheitildi. Aqmoladan 300 shaqyrym ońtústikten Aqtau qorǵany salynyp, arasyna beketter ornatyldy. Kenesaryǵa qarsy kazak-orys atty áskeri shyqty. Kenesary oryspen talai soǵysyp, keiin Ertis boiynan taisap, Torǵai ózeniniń, Orynbor dalasynyń mańaiyna bardy. Múnda Kenesaryǵa Kishi júzdiń kóp eli kómek kórsetti. Kenesary osy jonmen keide Sibirde, keide Orynbor dalasynyń mańynda on jyldai ashyq kóterilis, joryqtar jasap júrdi. Kenesary osy on jyldyń ishinde orysty orasan beimazalady. Onyń joryǵy asa eptilik, ailalylyq, ótkirlik jaǵynan qarsylastaryn sastyrdy. Búǵan qarsy Orynbordan da, Aqtau qorǵany arqyly Ombydan da ásker jiberildi. Biraq Kenesary búgin búl jerde bolsa, erteń kútpegen jerden búrq etip shabuyl jasaityn edi.
Sondai uaqytta, yaǵni, 1842 jyly ózderin Ayagóz duanyna qarasty sanaityn Sók Abylaihanov, Tilenshi, Qarynbai jáne Beibit biler Sibir qazaqtarynyń shegara bastyǵy Vishnevskii men Batys-Sibir Genaral-gubarnvtory Gorchakovqa aryz joldap, jalaiyr taipasy oryn tepken Kóksu men Qaratal ózenderi boiynan Syrtqy okrug ashudy úsynady. Osyndai úsynysty Sók súltan bastaǵan jalaiyr taipasynyń basshylary 1843 jyly 5 mamyrda Sibir qazaqtarynyń shekaralyq bastyǵy polkovnik Vishnevskiige joldaǵan hatynda taǵy da úsynyldy. Ol hatta Jalaiyr taipasynyń Resei qúzyryna ótuge Qoǵan handyǵynyń qyspaǵyna túsken Qaratal men Kóksu aralyǵyndaǵy úisin auyldarynyń jaǵdaiynyń tym tómendep ketkeni aitylady.
1845 jyly úisinderdiń yqpaldy bileriniń biri Máńke Núraqov Úly Júzdiń alban, suan, shapyrashty, dulat jáne saryúisin rularynan Resei biligine ótuge yqylas bildirgenin jetkizu úshin Ayagózge keledi. Alaida Resei úkimeti Jetisuǵa ornalasu úshin sheshushi áreketterge kóshuge asyqpady. Múndai sayasattyń arǵy jaǵynda Qytaimen eki aradaǵy qatynasty shielenistirip aludan qaimyǵu jatqan edi. Degenmen, Resei 1846 jyly Jetisu óńirindegi sayasatyna jańa qadam jasauǵa májbúr boldy. Oǵan sepebshi bolǵan Kenesary Qasymúly bastaǵan últ-azattyq qozǵalystyń osy jyldyń basynda Jetisu jerine qadam basqany edi (Qoigeldiev M.Q. Qazaq eli. Últtyq biregeilikti saqtau jolyndaǵy kúres (HIH ǵ, – HHI ǵ, basy). Monografiya. Almaty: «Qaratau» QB» JSHS, «Dástúr», 2014. 234 b).
Qazaq arasynda Kenesarynyń dańqy jer jardy. El ony «jan jeńbes», «qamal búzar» dedi. Sóitip ókimet búǵan myqty shara qoldanyp, shyndap alyspasa, Kenesary qazaq dalasynda, Qoqan, Qytai, Hiua memleketteriniń arasynda orystyń otarlyq betin byj-tyj qylatyn boldy. Sondyqtan orys ókimeti Kenesarymen tabandap alysuǵa qam qyldy. SHepti kúsheitti. 1845 jyldyń ishinde osy kúngi Yrǵyz, Torǵai qalalary salyndy. 1846 jyly Kenesaryǵa keziguge kúshti ásker shyqty. Múnyń biri Orynbor dalasyna shyǵyp, biri Ertis boiyna joryqqa júrdi. Biraq búl osy mańaidaǵy eldiń ishinen orysty jaqtaushylar shyqqan kezi edi. Sondyqtan Kenesary osy shyqqan orys áskerin tosyp soǵysa almai SHu boiyna, Dulat ishine bardy. Tashkenge qaraityn qazaqty bauyryna aldy. Qazaq-qyrǵyzdyń basyn qosyp, orysqa qaita soqtyǵuǵa tayanysh izdedi. Biraq búrynnan barymtaly, jauyǵyp júrgen qyrǵyz qazaqqa da, Kenesaryǵa da jyly shyrai tanytpady.
Sol tústa Jetisu qazaǵy jatqan jerdegi dulat, shapyrashty, jalaiyr, naiman rularymen Kenesary kelise bastady. Qara búqara Kenesaryǵa qol artty. 1846 jyly Kenesarynyń artynan baqylau úshin Ayagózden jasauyl Kazashpinniń qolastynda bir top ásker jiberildi. Búl otryad Lepsi basynda osy kúngi SHúbaraǵash qalasynyń ornyna lagerь salyp jatty. Búl qarsańda Kenesary búǵan qaramastan eldi bauyryna alyp, auyr qolmen Ileni qaita ótip, Ayagózge soqtyǵuǵa oilandy.
Múny estip orystyń shekara bastyǵy general-maior Vishnevskii Úisin bolysyna keldi. Kenesarydan Úisin bolysyn búryn aluǵa qam qyldy. Elden Kenesaryny ústauǵa talap etti. 1846 jyldyń mausym aiynda Vishnevskii Lepsi ózenine kelip, barlyq Úisin bolysynyń inabatty adamdaryn shaqyrdy. Úly júzdiń dulat, alban, suan, shapyrashty, jalaiyr rularynyń aqsaqaldary, súltandary, bileri Lepside Vishnevskiimen kezdesti. Osydan bastap Resei Jetisu aimaǵynda qojalyq ete bastady. Jandaral Vishnevskiidiń Lepsige keluimen Kenesary keiin syrǵyp, Ile boiyna bardy.
Al 1846 jyly 23 mausymda jalaiyr, alban, dulat, suan, shapyrashty ruynyń súltandary men starshyndary Resei ákimshiligine Sók Abylaihanovty aǵasúltan taǵaiyndau ótinishin joldaidy. Búl hatqa Jalaiyr bileri: Tilenshi Balpyqov, Beibit Kenbabin, Nazar Qarymbaev, súltan Qambar Alanov, bi Kútim Sapaqov, Aidar Súiindikov, Qaichuman Meńdibaev, Jainaq, Aqpai Tórkin, Ermek Janbekov, Kerei Bekbasov, jáne oraqty bóliminiń bii SHorash. SHapyrashtylar bileri: Asyl, Aiqúm jáne Ekei. Biler: Artyq Arin, Bórten Hangeldin, Ermek Altaev, starshina Qoshqar Qazybekov, súltan Janǵazy, súltan Joshy Súidikov qatarlylar qol qoiǵan («Sábden úly Ótegen batyr elinde» 72-bet).
Sondai-aq, osy qújatpen birge №205 tirkelgen hatta Úly júz súltandary, bileri jáne ru basshylaryna Resei bodandyǵyna enuine bailanysty mindetter jazylady. Onda: dulat, alban, suan, shapyrashty, jalaiyr rularynyń bileri Sibir qyrǵyzdarynyń shegara basshysy general-maior jáne kavaler Vishnevskiidiń qatysuymen 1) Birauyzdan Orta jáne Úly júz halqynyń arasyndaǵy qatynas tek qana aǵa súltandardyń aralasuymen sheshiletini. 2) aldaǵy uaqytta Orta júz qazaqtarynyń eki arada zańsyz áreketteri barmauǵa, yaǵni barymta, úrlyq, qaraqshylyq jasamauǵa, kerisinshe ekeuara dostyq, beibit qatynasty saqtauǵa, 3) syrttan qauip tóngen jaǵdaida bir-birine habarlap, ol jónindegi málimetterdi dereu jaqyn jerlerde ornalasqan Resei úkimetiniń prikazyna jetkizuge. 4) sauda keruen jolyn qorǵauǵa uáde berip, qol qoyady.
Qol qoyushylar: 8-klastyq súltan Sók Abylaihanov, podpolkovnik Súltan Áli Ádilov, súltandar: Aqymbek Abylaev, Adamsat Ibaqov, Qambar Alanov, Jangozy Súiikov, Mamyrhan Ǵadilov, Ablez Alin, Joshy Súidikov, Daiyr Eshimov, Tináli Jańǵyrov,. Biler: Dihambai Qapsalanov, Sary Altaev, Sámbet Baiterbisov, Qarabai Tilesov, Máńke Boqtybaev, Toǵynbai Qoigeldiǵúlov, Janqoja Taishybekov, Asylbek Baiǵarin, Qazybyuek Taitelin, Maldybai Dáuletov, Qonchubai Qaptaǵaiev, Artyq Alin, Bórten Hangeldin, Ermek Altaev, Qashyr Qozybekov, Myqtybek Toqtakúshikov, Solty Malybekov, Tazabek Búsyrmanov, Beibit Kenbobin, Tilenshi Balpyqov, Nazar Qarynbaev, Aidar Súiindikov, Kútim Sapaqov, Jainaq Ótepov, Aqpai Túrkin, Ermek Jánibekov, 14 klastyq molda Abdulla Meńlibaev qoiǵan («Sábden úly Ótegen batyr elinde» 73-bet).
Qújatta kórip otyrǵanymyzdai, Tilenshi Balpyqúly – Úly júz jerindegi osyndai aumaly-tókpeli zamannyń kózkórgen kuágeri jáne ózi osy tarihi jaǵdailardyń bel ortasynda júrgen túlǵa.
Al Sibir qazaqtarynyń shekaralyq bastyǵynyń Batys-Sibir general-gubernatorynyń Úly Júz qazaqtaryn Rossiyaǵa qosu turaly málimdemesinde: «Osy aidyń (1846) 8-de ózińizge jibergen №3 qúpiya esebimde qazaqtardyń qandai jaǵdaida ekendigin túgeldei aitqan bolatynmyn. Meniń shaqyrtuymmen qasynda Dulat ruynyń bileri bar, Ǵali súltannyń balasy Ábilez keldi. Úly Júz eli ózderiniń súltandary basqaratyn 5 rudan túrady: Alban, súltany Hakim, Suan súltany Adamsat, SHapyrashty, súltany Tólek, Jalaiyr, súltany Sók Abylaihanov. Búl elder jalpy Úisin atalady. Barlyǵynyń úlken súltany Áli. Jalaiyrdyń súltany Sók sonau 1818 jyldan beri bizge baǵynudy súrap keledi» delingen. Árine, búl jerde tek súltandardyń aty jazylǵanymen, olarmen birge qarastylyǵyndaǵy eldiń bileriniń de bolatyndyǵy belgili. Demek, Sók Abylaihanovtyń qasynda jalaiyrdyń bii Tlenshiniń de bar bolǵanny aqiqat.
«Sonymen Orta jáne Úly júzdiń qyrǵyzdarynyń osyndai úlken jiynynda Áli súltanǵa podpolkovnik sheni berilip, Andrev lentasyndaǵy altyn medalь taǵyldy. Hakim súltanǵa jáne basqa Úly júzdiń 5 súltanyna osyndai medalь, Sizdiń mártebeli atyńyzdan gramotalar tabystaldy. Bizdiń qyrǵyzdar men úisin qyrǵyzdaryn tatulastyryp, ózderiniń dalalyq salttarymen kelisuge shaqyrdym. Olar osyndai kelisimge keldi» delinedi. Tarihta jii aitylatyn SHúbar aǵash-Oijailau bitimi degenimiz mine, osy. Osy joly marapattalǵandardyń qatarynda Tilenshi Balpyqúly da boldyú.
Búl bitimge Sibir qyrǵyzdary shekara basshysy general-maior Vishnevskii qaruly kazak bólimimen qatar, ózimen birge Kókpekti okruginiń aǵa súltany Qisyq Tezekovty jáne Qarqaraly okruginiń aǵa súltany Qúsbek Taukindi, kúshik-tobyqty bolysyn basqarushy Qúnanbai Óskenbaevty, Ayakóz okruginiń aǵa súltany Bólen Aǵadaevty ala barǵandyǵyn YAnushkevichtiń eńbeginde aitylady (109-110 bet).
Sibir qazaqtarynyń shekaralyq bastyǵy, Batys Sibir general-gubarnatory N. Konshin joldaǵan Úly júz qazaqtarynyń Rossiyaǵa qosyluy turaly málimdemesinde: «…Bizdiń Qarqaraly, Ayagóz, Kóebekti okrugteriniń súltandarynyń kózinshe músylman zańy boiynsha qúran oqytyp, olardyń báriniń bizge qosylatyndyǵyn rastatyp, tamǵalaryn bastyrdym. Kenesaryny qoldamau turaly úǵyndyryldy» delingen.
1846 jylǵy kelisimnen keiin SHúbar Aǵashta beket salynyp, kópes Maslennikovtyń úiymdastyruymen sauda júmystary qolǵa alyndy. 1847 jyly Qapalda júzbasy Abakumov bastaǵan 200 qazaq áskerin ornyqtyrdy. Ayagóz ben Qapal aralyǵynda qorǵanys kúshi retinde 12 piket túrǵyzyldy. Qapal bekinisine 9 Sibir polki jetkizildi. Búl orys biliginiń Qapalda nyq bekingenin baiqatady. Orys áskeri ary qarai Ile boiyna jylji bastady. 1848 jyly shekarasy Ilemen shektesetin, Úly júzdiń bir bóligin basqaratyn Alatau okrugy qúryldy. Alatau okrugynyń qúryluyna da Tilenshi Balpyqúlynyń Jalaiyr rularynyń qazysy retinde úlken úlesi sińgenin joqqa shyǵar almaimyz.
1854 jyly maior Peremyshlьskiidiń basqaruymen múnda Sibir qazaqtarynyń 9-10 polktary ornalasty. Qoqandyqtar Ile ózeninen ary ketken soń SHúbar Aǵashqa Tobolьsk guberniyasynan 300 otbasy kóshirilip, ornalastyryldy. 1862-1864 jyldary Rossiyada Kropostiniktik zań toqtatylyp, Jetisuǵa orystyń qarashekpendileri qaptap kele bastady. 1867 jyly Úzynaǵash beketi kádimgidei úlken stansyǵa ainaldy.
Resei ákimshiligi Jetisu jerine kelgen alǵashqy mezgilde óz biligin jergilikti qalyptasqan dástúrli bilikpen qabystyra júrgizuge tyrysty. Sondyqtan da orys biligin moiyndaǵan aumaqta pristav janynan úsh orynnan túratyn aǵasúltandyq qyzmetti engizdi. Olardyń barlyǵy da pristavqa baǵyndy. Búl úsh súltan Sók Abylaihanov, Áli Ádilov jáne Tezek Núráliev deuge negiz jetkilikti. Al jergilikti bolystyq bilerdiń qatarynda Tilenshi Balpyqúlynyń bolǵanynda naqtylauǵa bolady. Olar sol tústaǵy tarihi jaǵdai saldarynan Resei ákimshiligine qosyluǵa yntaly bolǵanymen Jetisu jeriniń tynyshtyǵy, búldirgesiniń búlinbeui, búgingidei qazaq balasynyń qútty qonysyna ainaluyna úlken negiz qalady.
«Qút mekenim – Sarybúlaq», Q. Andas: Almaty: – «Atameken» baspasy, 2024, -302 b.
Q-Andas ақпарат.











