ورنالاسقان جەرى: پانفيلوۋ اۋدانى, قوڭىرۆلەڭ اۋىلدىق وكرۋگى, بۆرىباي بي اۋىلىنىڭ تۇسى «تالدىقورعان – جاركەنت كۈرەجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان.
زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشى روزا ىستاي زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: كەسەنەنىڭ بىرەۋى قاتتى بۈدىنگەن, ەندى بىرى ورتاشا بۈلىنگەن. قورىمدا باسقا زيراتتاردا بار. ولاردىڭ بەرتىندە قويىلعاندارىنا سايعاق قاداپ, اتى-جۆنى جازىلسا, كۆبىنىڭ كىمدەردىڭ زيراتى ەكەندىگى انىق ەمەس.
بابالار اماناتى
جاركەنت ۆڭىرىندە كەڭەس ۈكىمەتىنە دەيىن دە ەل باسقارعان كۆسەمدەر, سۆز باستاعان شەشەندەر كۆپ بولعان. الايدا, ولار تۋرالى اۋىزەكى تىلدە ايتىلعانىمەن جازبا تۈردە اسا بىر كۆپ مەلىمەتتەر جوقتىڭ قاسى.رەسەي پاتشالىعى قازاق جەرىنە ۆز ۆكتەمدىكتەرىن جۈرگىزگەننەن باستاپ, جازبا جۇمىسىنا دا ۆتە مۇقييات قاراعان. ەسىرەسە, بولىس سايلاۋلارىن, ەرتۈرلى ەل ىشىندە جۈرگىزىلگەن جۇمىستاردى قاعاز بەتىنە تۈسىرىپ وتىرعان. بۈگىندە تاريحي قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن دەمەسەك تە, بىرشاماسىن وسى مۇراعاتتا ساقتالعان.
جاركەنت ۋەزىنە قاراستى بۋراقوجىر بولىسىندا توعىز جىل بويى, ياعني ۈش رەت بولىستىق سايلاۋعا تۈسكەن ەۋەلبەكوۋ مەتەرباي تۋرالى بىرشاما مەلىمەتتەردى وسى مۇراعاتتان تاپتىق. مەتەرباي بىرنەشە رەت بولىستىققا ۆتپەي قالسا دا, جوعارى جاقتىڭ ىقپالىمەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ وتىرعان. وسى مەتەرباي بولىس تۋرالى مۇراعاتتاعى سايلاۋ قۇجاتتارىندا كەڭگىروۋ ۆتەگەننىڭ اتىن جيى كەزدەستىرۋگە بولادى. جالپى, كەڭگىر بابا تۋرالى نە بىلەمىز?
كەڭگىر ۇرپاقتارى قوڭىرۆلەڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بۇرىن قارامولا, بۈگىندە بۆرىباي بي اۋىلى دەپ اتالاتىن مەكەندە عۇمىر كەشكەن. قازىرگى كەزدە دە كەڭگىر اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى وسى اۋىلدا ۆسىپ, ۆركەندەپ وتىر. سۋان رۋىنان تارايتىن بۆلەك رۋىنىڭ ۇرپاقتارى وسى بۆرىباي بي اۋىلىن مەكەن ەتكەن.
كەڭگىر بابامىز ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ باسىندا ۆمىر سۈرگەن دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كەڭگىر سۋان تايپاسىنىڭ بۆلەك رۋىنىڭ دەۋلەتباي دەگەن بالاسىنان تارايدى. كەڭگىردىڭ ۆز كىندىگىنەن كەرى, تۆلەنگىت, ۆتەگەن اتتى ۇلدارى مەن جالعىز قىزى بولادى. كەڭگىر بابامىز ەلگە سىيلى, سول ايماقتاعى ەڭ باي – ماناپتاردىڭ بىرى بولعان. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋى بويىنشا ول كىسىنىڭ ون ەكى مىڭعا جۋىق ۇساق مالى, بەس مىڭعا جۋىق جىلقىسى بولعان دەسەدى. مال قىستاتاتىن قىستاۋى قوڭىرۆلەڭ اۋىلىنىڭ استىنداعى قاتۋ تاۋىنىڭ باۋرايى ەكەن. كەڭگىردىڭ جالعىز قىزى ۆزىنەن بۇرىن قايتىس بولىپ, كەرۋەن جۈرەتىن ۈلكەن جولدىڭ بويىنا جەرلەيدى. شەبەرلەرگە شيكى كىرپىشتەن مازار سالعىزادى. كەڭگىر اتامىز كەرۋەن جولى بولاشاقتا ۈلكەن كۈرە جولعا اينالاتىنىن سول كەزدىڭ ۆزىندە بولجاسا كەرەك- تى. ۆزىدە الپىس جاسقا تولماي ۆمىردەن ۆتەدى. بالالارى قىزىنىڭ قاسىنا جەرلەپ, مازار تۇرعىزادى.
مۇراعات قۇجاتتارىندا 1900 جىلى بەسىنشى ماۋسىمدا جەتىسۋ وبلىستىق ەسكەري گۋبەرناتورعا جازىلعان باياناتتا بۋراقوجىر بولىس سايلاۋىنا تۈسكەن كانديداتتاردىڭ سايلاۋ تۋرالى پاراقشاسىن جىبەرىپ وتىرعانى ايتىلعان. مەتەرباي ەۋەلبەكوۋ پەن كانديدات رەتىندە ۆتەگەن كەڭگىروۋ بولىس سايلاۋىنا تۈسكەنىن مۇراعاتتاعى پاراقشادان كۆرۋگە بولادى. (44 قور,1 تىزىمدەمە,1506 ىس). ال 1901-1903 جىلدىڭ 25 مامىرىندا بولعان بۋراقوجىر سايلاۋ پاراقشاسىندا ۈش ادامنىڭ اتى- جۆنى جازىلعان. «قارتباي نادىربەكوۋ 38 جاستا, شار سانى 3, شار سالماعاندار14, مەتەرباي ەۋەلبەكوۋ جاسى 34-تە, شار سانى 5, شار سالماعاندار سانى 2, كانديدات ۆتەگەن كەڭگىروۋ- جاسى 45-تە, شار سانى 27, شار سالماعاندار جوق» دەپ جازىلعان.
1901 جىلى ۆتەگەن كەڭگىروۋتى سايلاۋ قۇجاتىندا 43 جاستا دەپ جازىلسا, وندا ول كىسىنىڭ تۋعان جىلى 1858 جىل بولىپ شىعادى. سوندا كەڭگىر بابامىزدىڭ تۋعان جىلى 1820-1825 جىلدار بولۋى مۈمكىن دەپ جوبالاۋعا بولادى.
بۆرىباي بي اۋىلىنىڭ اياق جاعىنداعى, كۈرە جولدىڭ بويىنداعى كەڭگىر بابامىز بەن ونىڭ جالعىز قىزىنىڭ, بالاسى ۆتەگەن بيدىڭ مازارلارى بۈگىندە ەسكىرىپ, مۈجىلگەن. ەندى 20-30 جىلدان سوڭ بۇل مازارلار مۈلدە جويىلىپ كەتۋى ەبدەن مۈمكىن. اتى-جۆنى جازىلماعان زيراتتار دا بار. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كۆرسەتىلىپ, قايتا جۆندەۋ جۇمىسى جۈرگىزىلسە نۇر ۈستىنە نۇر بولار ەدى.
جوعارىدا ۆتەگەن بي تۋرالى بىراز مەلىمەتتەر كەلدىردىك. ۆتەگەن بيدىڭ مازارى دا وسى قورىمدا جاتىر. ول كىسى دە ەلۋدەن اسىپ قايتىس بولادى. ۆتەگەننەن وسپانبەك, ىبىرايمولدا اتتى ەكى ۇلى, اققويان, اقكۈمىس, كۈمىس, ەسپەت, مەيكۆ, بەتەن دەگەن قىزدارى بولعان. مەيكۆنىڭ شىن اتى ۇلتۋار ەكەن, ارتىنان ىبىرايمولدا تۋعان سوڭ «ۇلتۋارىم مايكۆتەن» بولدى دەپ قۋانىپ, كەيىن مەيكۆ اتانىپ كەتىپتى. مەيكۆ 1901 جىلى تۋعان. ۆتەگەن جەدىگەر رۋىنىڭ ازاماتى ىستايمەن جان جولداس بولىپ, ەكەۋى بەسىك قۇدا بولۋعا سەرتتەسىپتى. كەيىن مەيكۆ مەن مۇقامەتقاليدى وتاۋ قىلىپ شىعارىپتى. وسپانبەك «قاش- قاشتا» ارعى بەتكە (قىتاي ەلىنە) ۆتىپ كەتەدى. ال ىبىرايمولدا وسى جاقتا قالىپ, كەڭەس ۆكىمەتىنە قىزمەت ەتە جۈرىپ, اشارشىلىقتا استىرتىن حالىققا كۆمەكتەسىپ وتىرعان.
بۆرىباي بي اۋىلىنداعى بۈگىلدىڭ سايىنداعى «كىسىقىرىلعان» دەگەن اتپەن ەل ەسىندە قالعان جەر بار. قىتاي جەرىنە قاشىپ بارا جاتقان بىر اۋىلدى قىزىل ەسكەرلەر قىرىپ تاستاعان. ىبىرايمولدا ۆتەگەنوۋكە «قىزمەت بابىن پايدالانىپ, تۋعان-تۋىستارىڭدى قىتاي ەلىنە قاشۋعا كۆمەكتەستىڭ, قارۋ- جاراق تاسىدىڭ» دەگەن جالا جابىلادى. 1931 جىلى (بۇرىنعى وگپۋ) ۈشتىكتىڭ شەشىمىمەن باندىلار كۆتەرىلىسىنە قاتىسى بار دەپ قاماۋعا الادى. سۆيتىپ ىبىرايمولدا بەس جىلعا سوتتالادى. ول بەلامور-بالتىق كانالىنداعى قۇرىلىستا جازاسىن ۆتەپ كەلەدى. كەلگەن سوڭ سوڭ «وكتيابرь» اۋدانىنداعى «سوتسجول» ۇجىمشارىنا كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. تاعى كەڭەسكە قارسى ۈگىت جۈرگىزدى دەگەن جالامەن الماتى وبلىستىق ۈشتىكتىڭ شەشىمىمەن (ۋكۋۋد) 1937 جىلدىڭ بىرىنشى جەلتوقسانىندا 58-10-شى باپتىڭ 1 تارماعىمەن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايرىلادى. بۇل جولعى جازاسىن ول امۋر تەمىرجولى نكۋد لاگەرىندە ۆتەيدى. 1947 جىلى تاعى جالامەن 1جىلعا سوتتالادى. قايتىپ كەلگەن سوڭ اۋىلىندا ەڭبەك ەتە باستاعان كەزىندە 1950 جىلى قازاقستان جوعارى سوتىنىڭ شەشىمىمەن اۋىل ىشىندە كەڭەس ۈكىمەتىنە قارسى ۈگىت- ناسيحات جۈرگىزدى دەپ جالا جابىلىپ, ون جىلعا سوتتالادى. 1951 جىلى 15 مامىردا قاز كسر جوعارعى سوتى ىستى قايتا قاراپ, جازانى التى جىلعا قىسقارتادى. سۆيتىپ ىبىرايمولدا ۆتەگەنوۋ 1956 جىلى تۋعان جەرىنە ورالادى. كەلگەننەن كەيىن دە قىتاي ەلىنەن ورالعان تۋىستاردى ەلگە الىپ قالۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. ەل ىشىندە ىبىرايمولدا اتامىزدى «جۈرەگىنىڭ تۈگى بار» دەگەن سۆز جيى ايتىلاتىن. ەلگە ورالعاندا اتامىز «جەتى كۈن مۇزدا تۇرعاندا ۆلگەم جوق, ەندى ۆلمەيمىن» دەگەن ەكەن. 1959 جىلى 25 شىلدەدە تۋعان باۋىرى وسپانبەكپەن امان-ەسەن 30 جىلدان سوڭ قاۋىشادى.
ىبىرايمولدانىڭ ديحانباي, سابانشى, شورتانباي, ەدىلشايىق دەگەن ۇلدارى, رىستاي اتتى قىزى بولدى. ەدىلشايىق ىبىرايمولداەۋ پانفيلوۋ اۋدانىنىڭ تۇڭعىش ەكىمى بولىپ, ابىرويلى قىزمەت ەتتى.
Q-Andas ақпарат
روزا ىستاي,
جۋرناليست,
پانفيلوۋ اۋدانى.

سۋرەتتە: ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس, ۆلكەتانۋشى بازارقان جەكەباەۋ پەن جۋرناليست روزا ىستاي.











