Biz qansha kóz júmyp qarasaq ta, kún saiyn, tipti, saǵat saiyn álemniń ár túkpirinde tuyndap jatqan jer silkinisi, orman órti, ózenderdiń tasuy, jerdiń opyryluy, emi joq aurular, mal indeti, quańshylyq, sudyń tartyluy, aita berseń kete beretin osyndai tabiǵi apattar adam tirshiligine orasan zor qauip tóndirude. Halqymyz jerdi anaǵa teńep, álpeshtep kelgen sanaly qauym edi. Búgingi adamzat sol sanalyq deńgeiinen qúldyrap barady. Tek jeke bastyń qamyn oilaitynymyzdyń ózi aituǵa úyat.
Rasynda, meniń bala kúnim otarlyq sayasattyń órship túrǵan kezinde ótti. Ol kezdegi otarlyq ideologiya áserinen óz últyma degen ózgeshe kózqarasymnyń bolǵanyn jasyra almaimyn. Olar kóshpendilerdiń úly mádenietin joqqa shyǵarumen qatar bizdiń ata-babamyzdy tek kóship-qonyp júretin jabaiy, mádenieti joq tobyr retinde ǵana kórsetetin. Sondai ideologiyanyń áserine úshyraǵan men de, meniń zamandastarym da biraz uaqyt solai «auyryp» júrdik. Bizdiń ótkenimiz jasyq, basqalardiki asyl bolyp ta kórinetin. Alǵash qalam ústap, jazuǵa jattyǵa bastaǵanda tipti óz últymdy kemsite jazǵan dúnielerim de jeke arhivimde saqtauly. Keide aqtaryp otyryp, ózimnen-ózim úyalatynym bar. Ol meniń kinám emes. Alaida búgingi ótken tarihymyz túgendelip, últtyq bolmysymyzdyń shynaiy bet-beinesi aiqyndalyp, mádenietimizdiń máiegi jarqyraǵan tústa sol kezde jibergen kemshilikti sanadan tazalap, ata-babalarymyzdyń asyl qasietin aiqyndap bere almau úlken qatelik bolǵaly túr.
Árine, men kóshpendi halyqtyń úrpaǵymyn. Ony tura maǵynasynda túsinseń, kóship-qonyp júretin, saida sany, qúmda izi qalmaityn júrt. Al shynaiy mánine úńilseń, sudyń túnyǵyn iship, shóptiń shúiginine mal jaiyp, jaz jailau, kúz kúzeu, qys qystau, kóktemde kókteulikke tórt túligin ósirip, yrysyn baiytyp, baqytyn shalqytqan el. Kóshpendiler mádenieti, ruhaniyaty, óneri turaly jazyp jatqandar kóp. Men olardyń qorshaǵan ortany qorǵau, ekologiyalyq tepe-teńdikti saqtau, tabiǵatty ayalaudaǵy tańǵajaiyp tapqyrlyǵy turaly sóz qozǵamaqpyn. Sondai-aq, búgingi adam balasyna apat ákelgen alapattardyń emin sol joldardyń súrleuinen izdeudiń qajettiligin úsynsam artyq bolmas.
Qazaq halqy eń aldymen su qadirin tereń sezingen halyq. Ata-babalarymyzdyń izi álemniń qai búryshynda qalmady deisiz?! «Barar jeriń Balqan tau, ol da bizdiń kórgen tau», «Tar túp, keń túp, oǵan da sálem berdik» dep keletin qanatty sózder kóp bizde. Balqan taudy bárimiz bilemiz. Qysqasy, Europaǵa kiretin qaqpa, Tar túbi – Úndi múhitynyń jaǵalauy bolsa, Keń túp – Soltústik múzdy múhity men Amerika qúrlyǵyna ótetin Alyaska jazyǵy (búrynǵy atauy basqa boluy múmkin). Osy tústa álemniń tórt búryshyn sharlaǵan babalarymyz eń sońynda kezindegi Túran, bertingi Qypshaq, búgingi qazaq dalasyn qalaisha tańdady degen zańdy súraq tuyndaityny belgili. Ol su qadirine degen súiispenshilik edi. Osydan bes jyl búryn Japoniyanyń Tokio qalasynda ótken Álemdik ekologtar qauymdastyǵynyń halyqaralyq konferentsiyasynda su máselesi sóz boldy. Sol jiynda japon ǵalymdary sudaǵy elementterdiń qúramy turaly eń sońǵy ǵylymi-taldau qorytyndysyn jariyalady. Olardyń paiymynsha, sudyń qúramynda 170-ten astam element bolady eken. Sonyń bári Ortalyq Aziyadaǵy ózenderden tolyqtai tabylypty.
«Auru – astan» deidi halqymyz. Qazaqtyń asy susyz jasalmaidy. Demek, bizdiń babalarymyz sol kezdiń ózinde dúnieni sharlap júrip, sudyń túnyǵy bar jerge ornalasty da, sodan beri tapjylmai túryp qaldy. Sondai-aq, tarihymyzdy sholyp kóretin bolsaq, soǵystyń kóbi ózen-dariyalardyń qainaryn alu úshin bolypty. Qazirgi Qazaqstandy sulandyryp otyrǵan Ile men Ertis, Edil men Jaiyq, SHu men Talas ózenderi úshin qanshama qan tógilgenin endi-endi bilip jatyrmyz. Osy ózenderge ielik etken qazaq irgedegi jauǵa, alystaǵy dúshpanǵa des bermep edi. Ókinishke qarai, otarshyldar qazaqty ózen men dariyanyń qainarynan aiyrǵanda ǵana tizgindeuge bolatynyn sol kezde sezindi de, oilaǵanyn iske asyrdy. Otarlaushylar Ile men Ertistiń basyna Edil men Jaiyqqa, SHu men Talasqa, Syr men Ámudariyanyń qainaryna úmtyldy.
Halqymyzda suǵa dáret syndyrmau turaly tyiym bar. Ashyǵyn aitsaq, zár adam denesinen shyǵatyn súiyqtyq. Bizdiń ata-babalarymyz kezinde osyndai súiyqtyqty suǵa tókkizbei, taza saqtaǵan ózen-kólderdiń búgingi jaǵdaiy jan auyrtady. Ózen boiyna salynǵan zauyttar men kásiporyndardan shyqqan sarqyndy suǵa baqylau júrgizuge salǵyrt qaraitynymyz ókinishti-aq. Sonyń saldarynan búlaqtar sarqyldy, teńiz januarlary men ósimdikter joiylyp, shúraily jerler shóleitke ainalyp barady. Kezinde aqyndarymyzdyń jyrlarynan oqityn shóp pen aǵashtyń keleshekte tek atauy qalatyn siyaqty. Múndai jaǵdai álem boiynsha ózekti. Demek, qazirgi búkil dúnie, sonyń ishinde ózimiz de sudy qadirleuden ajyrap baramyz.
Múny qorǵaudyń bir joly – bárin zańmen retke keltiru. Ókinishke qarai, elimizdiń zańy aǵashty otap, sudy lailaǵan, ekologiyany búldirip, tabiǵatty oirandaǵandarǵa ákimshilik jaza qoldanudan asa almai keledi. Jalǵyz ǵana QR Ekologiya kodeksiniń ózi barlyq zańbúzushylyqqa jauap bere almai túr.
Ókinishtisi, jyl saiyn arǵy betten beri qarai aǵyp ótetin Ile men Ertis suynyń kólemi azaiyp barady. Sonyń saldarynan Balqashqa qauip tóne bastady. Ekolog ǵalymdardyń aituynsha, Balqash kólin suynyń tereńdigi 4 metrge túsip ketse, bir kúnde bulanyp ketetin kórinedi. Qazir oǵan eki metr jetpei túr. Demek, erterek oilanbasaq, aimaǵymyzda ekinshi Aral qasireti ornap qaluy ábden múmkin. Balqash sarqylsa, Jeti suy arqyraǵan jer jannaty Jetisudyń háli ne bolmaq?
Qazaq – taza halyq. Aryǵa barmai-aq qoyalyq, bala kúnimizde jazda jailauǵa, kúzde kúzeuge, qysta qystauǵa, kóktemde kókteulikke kóship júrgendi kózimiz kórdi. «Bir jerde otyryp ta ómir súruge bolady ǵoi» dep oilaushy edik sonda. Sóitsek, búl kósh tabiǵatty qorǵaudyń eń útymdy tásili eken. Ol bir jaǵynan mal men jandy indetten saqtau úshin bolsa, ekinshiden, qorshaǵan ortany qorǵaudyń eń ozyq amaly bolyp shyqty. Sonyń áserinen tabiǵat oiran bolmaidy, ósimdik qúrymaidy, su lailanbaidy. Tipti, tirshilik kózi men azyq-túlikti tabiǵi ónimnen alatyn adamdarǵa auru-syrqau jolai almaidy. Ony qoishy, jailauda qalyń aǵashtyń ishinde otyrsaq ta úlkender jas taldy kestirmeitin. Otqa maldyń qiyn nemese quraǵan aǵashty jaǵatyn. Óitkeni, qazaqtar ormannyń otaluy qorshaǵan ortany búldirip, sudyń tartyluyna, tirshiliktiń búlinuine ákep soǵatynyn bilgen.
Qazir she, sol atalarymyz kóziniń qarashyǵyndai qorǵaǵan ormandy otap bittik. Úi túrǵyzdyq, jihaz jasadyq. Úiimiz kózdiń jauyn alatyn jihazben tolyp túrǵanymen, dala qu medienge ainaldy. Sonyń saldarynan su tartylyp, jerdi qúm basyp barady. Amazonka ańǵaryndaǵy auyr jaǵdai, Sibir ormandarynyń otaluynan tuyndaǵan Soltústik múzdy múhityndaǵy múzdyqtardyń erui, Ile men Jońǵar Alatauynyń qosylǵan túsyndaǵy ormandardyń meilinshe kesiluinen Tyanь-SHanь taularyndaǵy múzdyqtardyń erui bizdiń ómirimizge áser ete bastady. SHoqan Uálihanovtyń jazbalarynda Ile ózenine qúyatyn 27 kishi ózenniń aty atalady. Sony túgendep kórip edim, úzyn sanyn 11-ge jetkizdim. Olardyń su qainary da ózen deuge kelmeidi, búlaq bolyp qalǵan. Ótken jyly álemniń tek eki óńirinde ósetin, Qazaqstannyń bailyǵy sanalatyn, Úiǵyr audanyna qarasty Erentoǵaidyń 17 gektar aumaǵy qurap qalǵanyn kúiine jazdyq. Biraq naqty shara áli de qabyldana qoiǵan joq. Osynyń bári – orman bailyǵyn orynsyz paidalanudan kelgen zardap. Búl sońǵy 30 jylda bolǵan qauipti qúbylys.
Keiingi bes jylda álemniń keibir aimaǵynda bolǵan soǵys saldarynyń da tabiǵatqa keltirgen ziyany sanap tauysqysyz. Qiraǵan qala, qúlaǵan úidi aitpai-aq qoyalyq, qanshama gektar tabiǵi orman, qoldan jasalǵan jasandy baq, gúlzarlar otqa oranyp, su qoimalary jermen-jeksen boldy. Búl bizden shalǵaida bolyp jatqanymen, onyń Jer sharyna keltirgen ziyanyn eshkim eseptegen joq. Búkil álem birtútas túlǵa dep eseptesek, ol jaqta bolǵan órttiń zardaby erteń bizge qúm bolyp úshyp, auru bolyp tarap, qúiyn bolyp qaptap kelmesine kim kepil?! Osy túrǵydan kelgende, bizdiń babalarymyzdyń taǵy da ańǵarympazdyǵyna tánti bolasyń.
Qazaq dalasynda at auyzdyǵymen su iship, er etigimen su keshken dáuirler ótti. Osy dalada san myńdaǵan jauynger qatysqan úly shaiqastar boldy. Arǵysyn aitpaǵannyń ózinde, bizge kóp tanys Búlanty, Bileuti, Alakól, SHyńǵystau, Ańyraqai, Túrkistan shaiqastaryn zerdelep kóretin bolsaq, bári tabiǵatqa esh zalaly timeitin jerde bolypty. SHaiqastar ormany sirek, úlken ózenderden alys aimaqtarda júrdi. Babalalarymyz ormandy órtke oraǵysy kelmedi, shylqyǵan qan, dertpen sudy lailap, júqpaly aurulardy taratqysy kelmedi. Sondyqtan olar tabiǵattyń osy bir tosyn apatynan ózderin de, keleshekti de saqtap qalu úshin ashyq jerlerdi tańdap alǵan.
Qazir búkil dúniejúzi ekologiyalyq apattardyń aldyn alu úshin kúresip jatyr. Tipti, ótken jyly ekologiyalyq máselege oń kózben qaramaǵandyǵy úshin CHili halqy óz Prezidentine qarsy shyǵuǵa deiin bardy.
Bir sózben aitsaq, bizdiń babalarymyz tabiǵattyń bailyǵyn qalai qorǵasa, sol qasietti ózimizge de, búkil álemge de úlgi etetin kún tudy.
Qajet ANDAS
Almaty oblysy
Suret ǵalamtordan alyndy
