Jergilikti túrǵyndardyń aituynsha, búl úidi Mishaev degen orys saudageri saldyrǵan eken. Syrtqy qasbeti aǵashpen qaptalyp, oyu-órnekpen aishyqtalǵan. Kezinde kóz súrindiretin kórkem bolǵany kórinip túr. Keńes odaǵy túsynda árkimge jaily qonys bolǵan ǵimarat táuelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda talai jannyń quanyshyn eselegeni belgili. 2002 jyly eki qabatty tarihi úidi Eltai Sáduaqasov aqsaqal menshikke alyp, jeke kitaphana ashyp, bir búryshynan Fatima Ǵabitova atyndaǵy múrajai jasap, jertóleden sportzal ashyp, auyl jastarynyń ruhani ordasyna ainaldyrypty. Alaida, ǵimaratty jylytu, kelushilerdi qabyldau, jádigerlerdi qorǵau, aulany abattandyru, ǵimaratty jóndeu, taǵy da basqa shyǵyndary da az emes edi. Jergilikti bilikten eshqandai kómek bolmaǵandyqtan múrajaidy ústap túru ońai bolmaidy. Sosyn jádigerdiń birazyn Taldyqorǵan qalasyndaǵy M.Tynyshpaev atyndaǵy ólketanu muzeiine ótkizip, kitaphanany «Qapal-Arasan» shipajaiyna kóshiredi. Ary-beri kóship júrip, kóp jádigerin joǵaltyp alady. 2010 jyldan bastap búl úi jeke túlǵanyń menshigine ótedi. Sodan beri qarausyz qalyp, 150 jyldan astam tarihy bar úidiń edenderi tozyp, qabyrǵasy kóshken.
Úi ishinde kóterip áketuge qolaisyz temir pesh pen HIH ǵasyrda jasalǵan kóne kúisandyq pen búlingen basqa da jádigerlerdiń qaldyqtary shashylyp jatyr. Al jertóle oqyralaǵan iri qara men kóleńke izdegen qoi-eshkiniń túraǵyna ainalypty. Biz barǵanda jertólede armansyz kúisep, aunap-qunap jatqan taiynsha-torpaq pen ekinshi qabatqa bas súqqanda qúlaǵan shatyr men qausaǵan qabyrǵalardy kórdik. – Búl úidi qorǵau, qalpyna keltiru, qaita jańǵyrtyp, el igiline jaratu – bizdiń mindetimiz. Alaida, úi jeke adamnyń menshiginde bolǵandyqtan, onyń qyl búldirgesine tiise almaimyz. Tek arnaiy adam bekitip, aulasynyń tazalyǵyna jauapty etip qoidyq. Ony satyp alyp, memleket menshigine qaitarudy oilasaq ta qazirgi iesi tym joǵary baǵa úsyndy. Ony auyl ákimdiginiń byudjeti kótermeidi, – deidi auyl ákimi Jalǵas Jarylqasyn. Bylai tartsań arba synyp, bylai tartsań ógiz óletinniń keri. Úidi iesi satpaidy, bolmasa, jóndeu júmysyn júrgizip, ony mádeni nysanǵa ainaldyruǵa talpynbaidy. Al aǵashtan salynǵan úi kún ótken saiyn tozyp, qańqasy qúlap, shatyry opyrylyp, jermen-jeksen bolyp barady.
Jauapkershilikti sezinbei júrgen kim?

Qapal auyly – stalindik quǵyn-súrgin kezinde shetel asyp ketken qazaq, orys, tatar, noǵai, bashqúrt, úiǵyr, ózbek, qyrǵyz, taǵy da basqa últ aqsúiekteriniń taban izi qalǵan jer. Erteń olardyń úrpaqtary ata-babasynyń júrgen, túrǵan mekenin izdep kelgende tómpeshik bolyp úiilgen topyraq úiindisin kórsetsek, ne bedelimiz qalady?
Qapaldaǵy tarihi-sáulet eskertkishteri Keńes biligi kelgennen keiin balabaqsha, keńse men ashana, múrajai retinde paidalanyldy. Sonyń biri – Tamshybúlaqtyń qarsy betindegi dóńniń ústine salynǵan eki qabatty úi. Jergilikti júrt ony SHayahmet kópes Ábsattarovtyń úii dep ataidy. Quǵyn-súrginge úshyraǵan kópes bala-shaǵasymen Qytaiǵa qashyp, úii Keńes ókimeti túsynda memleket menshigine ótip, balabaqsha, ashana retinde paidalanylǵan. Keiin qarausyz qalyp, qasbetinen basqasynyń bári búlingen. Búl joly SHayahmet kópestiń úii kózimizge basqasha beinede kórindi. Ol úidi «SHopan ata» qoi ósirushiler qauymdastyǵy balansyna alyp, qaita jańǵyrtyp jatyr eken. Qazir jóndeu júmysy tolyq ayaqtalmasa da istelgen júmysqa qarap, nysannyń osydan bir jarym ǵasyr búrynǵy sáuletti de saltanatty beinesin kórgendei boldyq. – Biyl jyl sońyna deiin jańǵyrtu júmysyn tolyq ayaqtasaq, nysandy óńir mádenieti men ruhaniyatyn órkendetetin mańyzdy orynǵa ainaldyrudy josparlap júrmiz, – deidi «SHopan ata» qoi ósirushiler qauymdastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaev.
Qasietti nysannyń hali múshkil
Dúrkirep túrǵan túsynda Qapalda úsh meshit bolǵan eken. Eń alǵash 1856 jyly tatar kópesteriniń birikken qarajatymen tatar meshit túrǵyzylady. Keiin ony tatar kópesi SHayahmet Ápsattarov menshigine alyp, qasynan «YAkoviya» tatar qyzdar medresesin ashady.
Osydan keiin 1860 jyldary Ǵaliaqpar qajy Sáifulmúlikov-Seiitovtyń bastauymen noǵai bailary jinalyp, noǵai meshitin túrǵyzylady. Osydan keiin sart, taranshy, qazaqtar birigip sart meshitin túrǵyzady. Qazir sol meshittiń bireui – tatar meshiti ǵana saqtalǵan. Tarihy Jarkent meshitinen de tereńde jatqan nysannyń jaǵdaiy múshkil. «Osydan biraz jyl búryn Tatarstan Respublikasynyń Prezidenti Rustam Minnihanov júmys saparymen Almaty oblysyna kelgende búl meshitti jańǵyrtyp beruge uáde etipti» dep estigenbiz. Biraq olardan da habar bolmai ketti. Bir qyzyǵy, búl meshit te óńirlik mańyzy bar qasietti nysandar tizbesinde júr.

Tamshybúlaqty tonau qashan toqtaidy?
Qapalda álemge áigili sayatshylardyń birtalaiynyń tabanynyń izi qaldy. Kezinde múnda SHoqan Uálihanov, Petr Semenov Tyanь-SHanьskii jáne Tomas Atkinson bolyp, Tamshybúlaq turaly tamasha dúnieler jazǵan.
Sol eńbekterde Tamshybúlaqtyń qasieti – jarqabaqtarda jap-jasyl bolyp ósetin múkterde ekendigi aitylady. Ony bertingi kezde ǵalymdar da dáleldedi. Alaida búginde Tamshybúlaq su kózderindegi múkterdi emge paidalanu maqsatynda arnaiy baryp, tamyrymen júlyp áketetin, topyraǵymen qosa qazyp alatyn jaǵdai jii oryn aluda. Múgi tonalyp, jalańashtanyp qalǵan jerlerdi kórgende: «Tabiǵattyń bailyǵyna qol saluǵa qandai adamnyń dáti barady?!» degen oi ózekti órteidi. – Adam qolymen jasalatyn qiyanattardyń aldyn alu úshin arnaiy qarauyl qoiyp, Tamshybúlaq su kózin kúzettiretin boldyq. Jyl saiyn auyl byudjetinen qarjy bólip, búlaqtyń ainalasyn qorshap, abattandyru júmysyn júrgizemiz. Biraq bizdiń mardymsyz qarjymyzben mardymdy júmys atqarylmaityny belgili. Ótken jyly QR Úkimeti 150 mln.teńge qarjy bólip, Tamshybúlaq su kózin qaita jańǵyrtu jobasyn jasap, konkursqa bergen edi. Áli kúnge joba portalda túr. Eshkim ony jańǵyrtuǵa ynta bildirip jatqan joq, – deidi auyl ákimi.
Bir qyzyǵy, Qapaldaǵy qasietti jerler tizimine enip, «memlekettiń qorǵauynda bolady» degen nysandar búlinip, kúirep, jermen-jeksen bolyp bara jatsa, qasietti nysandar tizimine enbese de auyl azamattarynyń atsalysuymen jańǵyrtylyp jatqan nysannyń qatary kóbeie túsipti. «Sonda kim óz jauapkershiligin sezinbei otyr?» degen oiǵa qalasyń…
Qajet ANDAS
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723884
Fotolar avtordyń jeke qorynan alyndy.
Q-Andas aqparat











