جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءۇيدى ميشاەۆ دەگەن ورىس ساۋداگەرى سالدىرعان ەكەن. سىرتقى قاسبەتى اعاشپەن قاپتالىپ، ويۋ-ورنەكپەن ايشىقتالعان. كەزىندە كوز سۇرىندىرەتىن كوركەم بولعانى كورىنىپ تۇر. كەڭەس وداعى تۇسىندا اركىمگە جايلى قونىس بولعان عيمارات تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تالاي جاننىڭ قۋانىشىن ەسەلەگەنى بەلگىلى. 2002 جىلى ەكى قاباتتى تاريحي ءۇيدى ەلتاي سادۋاقاسوۆ اقساقال مەنشىككە الىپ، جەكە كىتاپحانا اشىپ، ءبىر بۇرىشىنان فاتيما عابيتوۆا اتىنداعى مۇراجاي جاساپ، جەرتولەدەن سپورتزال اشىپ، اۋىل جاستارىنىڭ رۋحاني ورداسىنا اينالدىرىپتى. الايدا، عيماراتتى جىلىتۋ، كەلۋشىلەردى قابىلداۋ، جادىگەرلەردى قورعاۋ، اۋلانى اباتتاندىرۋ، عيماراتتى جوندەۋ، تاعى دا باسقا شىعىندارى دا از ەمەس ەدى. جەرگىلىكتى بيلىكتەن ەشقانداي كومەك بولماعاندىقتان مۇراجايدى ۇستاپ تۇرۋ وڭاي بولمايدى. سوسىن جادىگەردىڭ ءبىرازىن تالدىقورعان قالاسىنداعى م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزىپ، كىتاپحانانى «قاپال-اراسان» شيپاجايىنا كوشىرەدى. ارى-بەرى كوشىپ ءجۇرىپ، كوپ جادىگەرىن جوعالتىپ الادى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل ءۇي جەكە تۇلعانىڭ مەنشىگىنە وتەدى. سودان بەرى قاراۋسىز قالىپ، 150 جىلدان استام تاريحى بار ءۇيدىڭ ەدەندەرى توزىپ، قابىرعاسى كوشكەن.
ءۇي ىشىندە كوتەرىپ اكەتۋگە قولايسىز تەمىر پەش پەن ءحىح عاسىردا جاسالعان كونە كۇيساندىق پەن بۇلىنگەن باسقا دا جادىگەرلەردىڭ قالدىقتارى شاشىلىپ جاتىر. ال جەرتولە وقىرالاعان ءىرى قارا مەن كولەڭكە ىزدەگەن قوي-ەشكىنىڭ تۇراعىنا اينالىپتى. ءبىز بارعاندا جەرتولەدە ارمانسىز كۇيسەپ، اۋناپ-قۋناپ جاتقان تايىنشا-تورپاق پەن ەكىنشى قاباتقا باس سۇققاندا قۇلاعان شاتىر مەن قاۋساعان قابىرعالاردى كوردىك. – بۇل ءۇيدى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ، قايتا جاڭعىرتىپ، ەل يگىلىنە جاراتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. الايدا، ءۇي جەكە ادامنىڭ مەنشىگىندە بولعاندىقتان، ونىڭ قىل بۇلدىرگەسىنە تيىسە المايمىز. تەك ارنايى ادام بەكىتىپ، اۋلاسىنىڭ تازالىعىنا جاۋاپتى ەتىپ قويدىق. ونى ساتىپ الىپ، مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدى ويلاساق تا قازىرگى يەسى تىم جوعارى باعا ۇسىندى. ونى اۋىل اكىمدىگىنىڭ بيۋدجەتى كوتەرمەيدى، – دەيدى اۋىل اكىمى جالعاس جارىلقاسىن. بىلاي تارتساڭ اربا سىنىپ، بىلاي تارتساڭ وگىز ولەتىننىڭ كەرى. ءۇيدى يەسى ساتپايدى، بولماسا، جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ، ونى مادەني نىسانعا اينالدىرۋعا تالپىنبايدى. ال اعاشتان سالىنعان ءۇي كۇن وتكەن سايىن توزىپ، قاڭقاسى قۇلاپ، شاتىرى وپىرىلىپ، جەرمەن-جەكسەن بولىپ بارادى.
جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي جۇرگەن كىم؟

قاپال اۋىلى – ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە شەتەل اسىپ كەتكەن قازاق، ورىس، تاتار، نوعاي، باشقۇرت، ۇيعىر، وزبەك، قىرعىز، تاعى دا باسقا ۇلت اقسۇيەكتەرىنىڭ تابان ءىزى قالعان جەر. ەرتەڭ ولاردىڭ ۇرپاقتارى اتا-باباسىنىڭ جۇرگەن، تۇرعان مەكەنىن ىزدەپ كەلگەندە تومپەشىك بولىپ ۇيىلگەن توپىراق ءۇيىندىسىن كورسەتسەك، نە بەدەلىمىز قالادى؟
قاپالداعى تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى كەڭەس بيلىگى كەلگەننەن كەيىن بالاباقشا، كەڭسە مەن اسحانا، مۇراجاي رەتىندە پايدالانىلدى. سونىڭ ءبىرى – تامشىبۇلاقتىڭ قارسى بەتىندەگى ءدوڭنىڭ ۇستىنە سالىنعان ەكى قاباتتى ءۇي. جەرگىلىكتى جۇرت ونى شاياحمەت كوپەس ءابساتتاروۆتىڭ ءۇيى دەپ اتايدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كوپەس بالا-شاعاسىمەن قىتايعا قاشىپ، ءۇيى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ، بالاباقشا، اسحانا رەتىندە پايدالانىلعان. كەيىن قاراۋسىز قالىپ، قاسبەتىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى بۇلىنگەن. بۇل جولى شاياحمەت كوپەستىڭ ءۇيى كوزىمىزگە باسقاشا بەينەدە كورىندى. ول ءۇيدى «شوپان اتا» قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى بالانسىنا الىپ، قايتا جاڭعىرتىپ جاتىر ەكەن. قازىر جوندەۋ جۇمىسى تولىق اياقتالماسا دا ىستەلگەن جۇمىسقا قاراپ، نىساننىڭ وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىنعى ساۋلەتتى دە سالتاناتتى بەينەسىن كورگەندەي بولدىق. – بيىل جىل سوڭىنا دەيىن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن تولىق اياقتاساق، نىساندى ءوڭىر مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن وركەندەتەتىن ماڭىزدى ورىنعا اينالدىرۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىز، – دەيدى «شوپان اتا» قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆ.
قاسيەتتى نىساننىڭ ءحالى مۇشكىل
دۇركىرەپ تۇرعان تۇسىندا قاپالدا ءۇش مەشىت بولعان ەكەن. ەڭ العاش 1856 جىلى تاتار كوپەستەرىنىڭ بىرىككەن قاراجاتىمەن تاتار مەشىت تۇرعىزىلادى. كەيىن ونى تاتار كوپەسى شاياحمەت ءاپساتتاروۆ مەنشىگىنە الىپ، قاسىنان «ياكوۆيا» تاتار قىزدار مەدرەسەسىن اشادى.
وسىدان كەيىن 1860 جىلدارى عالياقپار قاجى سايفۋلمۇلىكوۆ-سەيىتوۆتىڭ باستاۋىمەن نوعاي بايلارى جينالىپ، نوعاي مەشىتىن تۇرعىزىلادى. وسىدان كەيىن سارت، تارانشى، قازاقتار بىرىگىپ سارت مەشىتىن تۇرعىزادى. قازىر سول مەشىتتىڭ بىرەۋى – تاتار مەشىتى عانا ساقتالعان. تاريحى جاركەنت مەشىتىنەن دە تەرەڭدە جاتقان نىساننىڭ جاعدايى مۇشكىل. «وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رۋستام ميننيحانوۆ جۇمىس ساپارىمەن الماتى وبلىسىنا كەلگەندە بۇل مەشىتتى جاڭعىرتىپ بەرۋگە ۋادە ەتىپتى» دەپ ەستىگەنبىز. بىراق ولاردان دا حابار بولماي كەتتى. ءبىر قىزىعى، بۇل مەشىت تە وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزبەسىندە ءجۇر.

تامشىبۇلاقتى توناۋ قاشان توقتايدى؟
قاپالدا الەمگە ايگىلى ساياتشىلاردىڭ ءبىرتالايىنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالدى. كەزىندە مۇندا شوقان ءۋاليحانوۆ، پەتر سەمەنوۆ تيان-شانسكيي جانە توماس اتكينسون بولىپ، تامشىبۇلاق تۋرالى تاماشا دۇنيەلەر جازعان.
سول ەڭبەكتەردە تامشىبۇلاقتىڭ قاسيەتى – جارقاباقتاردا جاپ-جاسىل بولىپ وسەتىن مۇكتەردە ەكەندىگى ايتىلادى. ونى بەرتىنگى كەزدە عالىمدار دا دالەلدەدى. الايدا بۇگىندە تامشىبۇلاق سۋ كوزدەرىندەگى مۇكتەردى ەمگە پايدالانۋ ماقساتىندا ارنايى بارىپ، تامىرىمەن جۇلىپ اكەتەتىن، توپىراعىمەن قوسا قازىپ الاتىن جاعداي ءجيى ورىن الۋدا. مۇگى تونالىپ، جالاڭاشتانىپ قالعان جەرلەردى كورگەندە: «تابيعاتتىڭ بايلىعىنا قول سالۋعا قانداي ادامنىڭ ءداتى بارادى؟!» دەگەن وي وزەكتى ورتەيدى. – ادام قولىمەن جاسالاتىن قياناتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى قاراۋىل قويىپ، تامشىبۇلاق سۋ كوزىن كۇزەتتىرەتىن بولدىق. جىل سايىن اۋىل بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولىپ، بۇلاقتىڭ اينالاسىن قورشاپ، اباتتاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەمىز. بىراق ءبىزدىڭ ماردىمسىز قارجىمىزبەن ماردىمدى جۇمىس اتقارىلمايتىنى بەلگىلى. وتكەن جىلى قر ۇكىمەتى 150 ملن.تەڭگە قارجى ءبولىپ، تامشىبۇلاق سۋ كوزىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن جاساپ، كونكۋرسقا بەرگەن ەدى. ءالى كۇنگە جوبا پورتالدا تۇر. ەشكىم ونى جاڭعىرتۋعا ىنتا ءبىلدىرىپ جاتقان جوق، – دەيدى اۋىل اكىمى.
ءبىر قىزىعى، قاپالداعى قاسيەتتى جەرلەر تىزىمىنە ەنىپ، «مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى» دەگەن نىساندار ءبۇلىنىپ، كۇيرەپ، جەرمەن-جەكسەن بولىپ بارا جاتسا، قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنبەسە دە اۋىل ازاماتتارىنىڭ اتسالىسۋىمەن جاڭعىرتىلىپ جاتقان نىساننىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇسىپتى. «سوندا كىم ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەي وتىر؟» دەگەن ويعا قالاسىڭ…
قاجەت انداس
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723884
فوتولار اۆتوردىڭ جەكە قورىنان الىندى.
Q-Andas اقپارات











