Нарат асуы – Тәңірі тауларындағы Ілеге асатын ең басты өткелдердің бірі. Бұл өңір ежелден Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы маңызды тораптардың бірі ретінде белгілі. Табиғи сұлулығымен қатар, ол Іле мен Түрпанның, Жетісу мен Тарим ойпатының арасын жалғаған тарихи көпір болған.
Өткел Күнес өзенінің бастауы маңында, теңіз деңгейінен 3026 метр биіктікте орналасқан. Солтүстігінде — Еренқабырға, оңтүстігінде — Нарат тауы созылып жатыр. Ауасы жұқа, ылғалды әрі жел өтінде болғандықтан, қысы-жазы боран мен жел үзілмейді. Сол себепті халық бұл аймақты ежелден «Желді өткел» деп атап кеткен.
Ежелгі жазбаларда Іледен Түрпанға баратын көне керуен сорабы осы асу арқылы өткені айтылады. Бағыты былайша өрбіген: Құлжа → Күнес → Нарат → асу → Жұлдыз → Баянбұлақ → Балғұнтай → Алғой → Тоқсұн → Түрпан. Бұл бағытпен тек сауда керуендері ғана емес, елшілер, саяхатшылар мен әскерлер де жүрген. Біздің заманымызға дейінгі ғасырларда бұл жолды сақтар мен ғұндар пайдаланған. Олар Тәңірі тауының солтүстік және оңтүстік бетін жалғап, керуен жолының алғашқы іргесін қалаған.
XIII ғасырда Шыңғыс ханның батыс жорықтары кезінде оның әскері Нарат жазығына шыққанда, табиғат көркіне сүйсініп, «Налати!» – «Көркем жайлау!» деп атағаны жөнінде аңыз бар. Сол кезден бастап бұл өңірдің аты мен тарихы бір-бірімен астаса кеткен. XVII–XVIII ғасырларда аймақ Жоңғар хандығы мен Цин империясының қақтығыстарында шешуші рөл атқарды. 1755–1758 жылдары Цин әскері Жоңғар хандығын талқандап, Іле аңғарын өз бақылауына алды. Сол уақытта асу стратегиялық маңызы жоғары өткелге айналды. 1763 жылы Цин билігі Іле өлкесін басқару үшін Хуиюань қаласын (қазіргі Құлжа маңы) тұрғызып, оны Шыңжаңның әкімшілік орталығына айналдырды. Осыдан кейін бұл өңір арқылы өтетін жолдар мемлекеттік маңыздағы бағытқа айналды. 1871 жылы Ресей империясы Іле аймағын уақытша басып алып, 1881 жылғы Санкт-Петербург шарты арқылы оны қайта Қытайға қайтарды. Бұл оқиға тарихта «Іле дағдарысы» деген атпен белгілі. Сол жылдары Нарат асуы маңындағы керуен жолдары мен бекеттер біршама уақыт тоқтап қалды. 1944–1946 жылдары Іле, Тарбағатай және Алтай өңірлерінде өрбіген «Үш аймақ көтерілісі» кезінде өткел қайтадан әскери және байланыс жолы ретінде пайдаланылды.
1983 жылы салынған Іле – Балғұнтай тас жолы осы көне бағытты қайта жандандырды. Қазір бұл жол – Нарат асуы арқылы өтетін қазіргі заманғы күре жол және ол Қытай мен Қазақстан арасындағы туризм мен сауданың маңызды артериясы саналады. Жол бойында көне керуен сарайларының іздері, күзет бекеттерінің орындары әлі де сақталған.
Көктем мен жаз айларында бұл өңірге зерттеу экспедициялары мен туристік саяхаттар жиі ұйымдастырылады.
Нарат асуы мен оны қоршаған таулы өңір – Іле даласының тарихи жадындағы алтын өткел. Ол ғасырлар бойы халықтардың мәдениетін, саудасын және өркениетін жалғаған. Бүгінде бұл мекен – өткен мен бүгінді, тарих пен табиғатты тоғыстырған ерекше аймақ.
Қажет АНДАС,
«Q-andas» ақпараттық агентігі.
