Narat asuy – Táńiri taularyndaǵy Ilege asatyn eń basty ótkelderdiń biri. Búl óńir ejelden Úly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵyndaǵy mańyzdy toraptardyń biri retinde belgili. Tabiǵi súlulyǵymen qatar, ol Ile men Túrpannyń, Jetisu men Tarim oipatynyń arasyn jalǵaǵan tarihi kópir bolǵan.
Ótkel Kúnes ózeniniń bastauy mańynda, teńiz deńgeiinen 3026 metr biiktikte ornalasqan. Soltústiginde — Erenqabyrǵa, ońtústiginde — Narat tauy sozylyp jatyr. Auasy júqa, ylǵaldy ári jel ótinde bolǵandyqtan, qysy-jazy boran men jel úzilmeidi. Sol sebepti halyq búl aimaqty ejelden «Jeldi ótkel» dep atap ketken.
Ejelgi jazbalarda Ileden Túrpanǵa baratyn kóne keruen soraby osy asu arqyly ótkeni aitylady. Baǵyty bylaisha órbigen: Qúlja → Kúnes → Narat → asu → Júldyz → Bayanbúlaq → Balǵúntai → Alǵoi → Toqsún → Túrpan. Búl baǵytpen tek sauda keruenderi ǵana emes, elshiler, sayahatshylar men áskerler de júrgen. Bizdiń zamanymyzǵa deiingi ǵasyrlarda búl joldy saqtar men ǵúndar paidalanǵan. Olar Táńiri tauynyń soltústik jáne ońtústik betin jalǵap, keruen jolynyń alǵashqy irgesin qalaǵan.
XIII ǵasyrda SHyńǵys hannyń batys joryqtary kezinde onyń áskeri Narat jazyǵyna shyqqanda, tabiǵat kórkine súisinip, «Nalati!» – «Kórkem jailau!» dep ataǵany jóninde ańyz bar. Sol kezden bastap búl óńirdiń aty men tarihy bir-birimen astasa ketken. XVII–XVIII ǵasyrlarda aimaq Jońǵar handyǵy men TSin imperiyasynyń qaqtyǵystarynda sheshushi ról atqardy. 1755–1758 jyldary TSin áskeri Jońǵar handyǵyn talqandap, Ile ańǵaryn óz baqylauyna aldy. Sol uaqytta asu strategiyalyq mańyzy joǵary ótkelge ainaldy. 1763 jyly TSin biligi Ile ólkesin basqaru úshin Huiyuanь qalasyn (qazirgi Qúlja mańy) túrǵyzyp, ony SHyńjańnyń ákimshilik ortalyǵyna ainaldyrdy. Osydan keiin búl óńir arqyly ótetin joldar memlekettik mańyzdaǵy baǵytqa ainaldy. 1871 jyly Resei imperiyasy Ile aimaǵyn uaqytsha basyp alyp, 1881 jylǵy Sankt-Peterburg sharty arqyly ony qaita Qytaiǵa qaitardy. Búl oqiǵa tarihta «Ile daǵdarysy» degen atpen belgili. Sol jyldary Narat asuy mańyndaǵy keruen joldary men beketter birshama uaqyt toqtap qaldy. 1944–1946 jyldary Ile, Tarbaǵatai jáne Altai óńirlerinde órbigen «Úsh aimaq kóterilisi» kezinde ótkel qaitadan áskeri jáne bailanys joly retinde paidalanyldy.
1983 jyly salynǵan Ile – Balǵúntai tas joly osy kóne baǵytty qaita jandandyrdy. Qazir búl jol – Narat asuy arqyly ótetin qazirgi zamanǵy kúre jol jáne ol Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy turizm men saudanyń mańyzdy arteriyasy sanalady. Jol boiynda kóne keruen sarailarynyń izderi, kúzet beketteriniń oryndary áli de saqtalǵan.
Kóktem men jaz ailarynda búl óńirge zertteu ekspeditsiyalary men turistik sayahattar jii úiymdastyrylady.
Narat asuy men ony qorshaǵan tauly óńir – Ile dalasynyń tarihi jadyndaǵy altyn ótkel. Ol ǵasyrlar boiy halyqtardyń mádenietin, saudasyn jáne órkenietin jalǵaǵan. Búginde búl meken – ótken men búgindi, tarih pen tabiǵatty toǵystyrǵan erekshe aimaq.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agentigi.
