نارات اسۋى – ءتاڭىرى تاۋلارىنداعى ىلەگە اساتىن ەڭ باستى وتكەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل ءوڭىر ەجەلدەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنداعى ماڭىزدى توراپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى. تابيعي سۇلۋلىعىمەن قاتار، ول ىلە مەن ءتۇرپاننىڭ، جەتىسۋ مەن تاريم ويپاتىنىڭ اراسىن جالعاعان تاريحي كوپىر بولعان.
وتكەل كۇنەس وزەنىنىڭ باستاۋى ماڭىندا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3026 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. سولتۇستىگىندە — ەرەنقابىرعا، وڭتۇستىگىندە — نارات تاۋى سوزىلىپ جاتىر. اۋاسى جۇقا، ىلعالدى ءارى جەل وتىندە بولعاندىقتان، قىسى-جازى بوران مەن جەل ۇزىلمەيدى. سول سەبەپتى حالىق بۇل ايماقتى ەجەلدەن «جەلدى وتكەل» دەپ اتاپ كەتكەن.
ەجەلگى جازبالاردا ىلەدەن تۇرپانعا باراتىن كونە كەرۋەن سورابى وسى اسۋ ارقىلى وتكەنى ايتىلادى. باعىتى بىلايشا وربىگەن: قۇلجا ← كۇنەس ← نارات ← اسۋ ← جۇلدىز ← بايانبۇلاق ← بالعۇنتاي ← العوي ← توقسۇن ← ءتۇرپان. بۇل باعىتپەن تەك ساۋدا كەرۋەندەرى عانا ەمەس، ەلشىلەر، ساياحاتشىلار مەن اسكەرلەر دە جۇرگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى عاسىرلاردا بۇل جولدى ساقتار مەن عۇندار پايدالانعان. ولار ءتاڭىرى تاۋىنىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك بەتىن جالعاپ، كەرۋەن جولىنىڭ العاشقى ىرگەسىن قالاعان.
XIII عاسىردا شىڭعىس حاننىڭ باتىس جورىقتارى كەزىندە ونىڭ اسكەرى نارات جازىعىنا شىققاندا، تابيعات كوركىنە ءسۇيسىنىپ، «نالاتي!» – «كوركەم جايلاۋ!» دەپ اتاعانى جونىندە اڭىز بار. سول كەزدەن باستاپ بۇل ءوڭىردىڭ اتى مەن تاريحى ءبىر-بىرىمەن استاسا كەتكەن. XVII–XVIII عاسىرلاردا ايماق جوڭعار حاندىعى مەن تسين يمپەرياسىنىڭ قاقتىعىستارىندا شەشۋشى ءرول اتقاردى. 1755–1758 جىلدارى تسين اسكەرى جوڭعار حاندىعىن تالقانداپ، ىلە اڭعارىن ءوز باقىلاۋىنا الدى. سول ۋاقىتتا اسۋ ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى وتكەلگە اينالدى. 1763 جىلى تسين بيلىگى ىلە ولكەسىن باسقارۋ ءۇشىن حۋيۋان قالاسىن (قازىرگى قۇلجا ماڭى) تۇرعىزىپ، ونى شىڭجاڭنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينالدىردى. وسىدان كەيىن بۇل ءوڭىر ارقىلى وتەتىن جولدار مەملەكەتتىك ماڭىزداعى باعىتقا اينالدى. 1871 جىلى رەسەي يمپەرياسى ىلە ايماعىن ۋاقىتشا باسىپ الىپ، 1881 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگ شارتى ارقىلى ونى قايتا قىتايعا قايتاردى. بۇل وقيعا تاريحتا «ىلە داعدارىسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى. سول جىلدارى نارات اسۋى ماڭىنداعى كەرۋەن جولدارى مەن بەكەتتەر ءبىرشاما ۋاقىت توقتاپ قالدى. 1944–1946 جىلدارى ىلە، تارباعاتاي جانە التاي وڭىرلەرىندە وربىگەن «ءۇش ايماق كوتەرىلىسى» كەزىندە وتكەل قايتادان اسكەري جانە بايلانىس جولى رەتىندە پايدالانىلدى.
1983 جىلى سالىنعان ىلە – بالعۇنتاي تاس جولى وسى كونە باعىتتى قايتا جانداندىردى. قازىر بۇل جول – نارات اسۋى ارقىلى وتەتىن قازىرگى زامانعى كۇرە جول جانە ول قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى تۋريزم مەن ساۋدانىڭ ماڭىزدى ارتەرياسى سانالادى. جول بويىندا كونە كەرۋەن سارايلارىنىڭ ىزدەرى، كۇزەت بەكەتتەرىنىڭ ورىندارى ءالى دە ساقتالعان.
كوكتەم مەن جاز ايلارىندا بۇل وڭىرگە زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارى مەن تۋريستىك ساياحاتتار ءجيى ۇيىمداستىرىلادى.
نارات اسۋى مەن ونى قورشاعان تاۋلى ءوڭىر – ىلە دالاسىنىڭ تاريحي جادىنداعى التىن وتكەل. ول عاسىرلار بويى حالىقتاردىڭ مادەنيەتىن، ساۋداسىن جانە وركەنيەتىن جالعاعان. بۇگىندە بۇل مەكەن – وتكەن مەن بۇگىندى، تاريح پەن تابيعاتتى توعىستىرعان ەرەكشە ايماق.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتىگى.
