Басы: «Майдан алабында жұмысқылу үшін бұратаналарды алу керек деп түскен Бас Министр Штрумер шығарған жарлықтың себептерін іздеуді төтенше тексеру комиссиясы қолға алды.
Негізгі заңдар бойынша халыққа соғыс қызметін атқарту, заң шығару мекемесінен өткенде ғана жүктелуі керек еді. Бірақ сол кезде Ішкі Іс Министрі болып тұрған Штрумер бұратаналарды 87-ші баппен де қолданып, қызметке қоспай, жоғарыдағы мекеменің күшімен алды.
…Штрумердің жолсыз шығарған Жарлығы ай-шайге қарамай орындала бастаған соң бұратана жұрты толқып, бүлік шығара бастап еді. Бүліктің де себебі жергілікті хакімдердің озбырлығы мен зорлығы еді. Жоғары хакімнің төменгілері абайсызда шыға келген және тез орындалатын бұйрықты ақша тауып баюға, және пара алуға сарқылмайтын бұлақ қылуға айналдырып еді.
«Қазақ» №232, 2-бет.
БОСҚЫН ҚЫРҒЫЗДАРҒА ЖӘРДЕМ КОМИТЕТІ
Былтырдан бері 10 ұлыс қырғыз өз жерінде орыстан, қытай жерінде қытайдан таланып, Құлжа алабында топалаң тиген қойдай қырылып жатқанын көріп, Құлжа атқару комитенің бастығы Жувашев мұсылманы бар қалаларға жеделхатпен білдіріп еді, мынадай жәрдем келді:
Алматы қазақтарының комитетінен – 10000 сом, «Уақыт» газетінің басқармасынан – 598 сом 22 тиын, Ырғыз уезный комитетінен 251 сом 65 тиын, Павлодар мұсылмандар комитетінен – 275 сом, Ақтөбе мұсылмандар бюросынан – 300 сом, Семей мұсылмандар комитетінен – 1000 сом, Түркістан Насыровтан – 1000 сом, Омбы мэрі Пономаревтан – 117 сом, Троискіден Жвшевтан – 835 сом, Құлжа мұсылмандарынан – 1240 сом, барлығы 14760 сом.
Мүндай жәрдем келген соң Жувашев Құлжа мұсылмандарын жиып, ертерек ескермей, қараспай жатқандарын айтып, енді жәрдем көрсетпей жатсақ –Россия мұсылмандарының алдында ұятты боламыз деп, аш қырғыздарға азық беру комитетін ашайық деді. Жиылған жұрт –қазағы, сарты, ноғайы бар, даяр екендігін білдіріп, 38 кісі ағза сайлап «Босқын қырғыздарға жәрдем» комитетін ашты. Төрағасы Жвашев, қазынашы – Фатых Алин, хатшы Сабыров болды.
Бұдан соң Құлжа мұсылмандарынан мына кісілер жәрдем берді: Құсайын қажы (Бұл кісі бір мыңдай қырғызды қыс бойы бағып шықты. Босқын қырғыздар үшін – 35 мың сом жұмсады. Дәкіржан Алдияров – 1000 сом, «Тянь Шань серіктестігі» – 100 сом, Мырзайыт Қабылбаев – 500 сом, Жувашевтар – 400 сом, Масхұт Сабыров – 200 сом, Сейдәлім Қисынов, Ғабдулхамит Барақов, мосы Әбілқасым Байсов, Қожахмет Мұқтаров, Анғалжан ахун, Розымұхамет Ахунбаев – 100 сомнан, Ғабит Ғажипов, Сабыр Бурнашев, Шәріп Күленов, Бұқарбай Мосыбаев, Зиядын Мақтұм – 50 сомнан, Дәкір Мағдұм, Нығыметулла Қисынов, Акмал Ахметов, Ғабит Қожаев, Мерғайым Махмұтов – 25 сомнан, Әсейін ақын, Жапар ақсақал – 5 сомнан.
Құлжа мұсылмандары бұдан басқада жәрдем жинап жатыр. Комитет аштырарға тиісті жәрдемін беріп жатыр. Қытай, дүнгенге сатылып және тамақ үшін ықтиярсыз жүрген қырғыз қатын-қыздарын босатып жатыр. Текес жағындағы таланды, өлген, кімдер таланған, өлгенін жазып алуға төрт кісі жіберген: үшеуі ноғай-сарт, біреуі қазақ.
Қырғыздардың өз жерін өткені бар. Көбі Құлжа алабында, саны белгісіз. Құлжаға келген жәрдемдерді әркім комитет атына жіберді ме яки мұсылман комитетіне жіберілді ме? Хат арқылы білдірулерін өтінеміз.
Жеделхат берілген әр қаладан мұсылманы бар жерлерден «жәрдем комитеті» күтіп тұрады.
Жәрдем жіберу үшін мекен-жайы:
Қитайское владение, Предсадетелю мусульманского исполнительного Комитета С. Жувашеву.
А. Найманқожа баласы.
«Қазақ» №232, 4-бет.
Түп нұсқа араб харпінде.
Аударған Қажет Андас.
ПРИКАЗ О ПРИЗЫВЕ. ПРОВЕРКА
Черезвычайная комиссия приступила к расследованию причин и законности приказа бывшего Министра Внутренних дел о привлечении (призыве) инородцев для работы в прифронтовых территориях.
Согласно основному закону, призыв на воинскую службу производится только после прохождения соответствующего закона через законодательные органы. Но в то время, бывший Министр Внутренных дел Штруммер не обращая внимание на 87-го статью, начал призыв по своему приказу, своего Минстерства.
После того как незаконный приказ Штруммера начал выполняться без всякого обсуждения и согласования, в среде инородцев начали возникать недовольства и смуты.
Причиной недовольства инородцев послужили неправомерные и насильственные действия местных властей.
Власти на местах превратили этот неосторожный и незаконый приказ высоких властей, в неиссякаемый источник доходов, в виде получения взяток, для личного обогащения.
Газета «казах», №232 стр 2
КОМИТЕТ ПОМОЩИ КИРГИЗСКИМ БЕЖЕНЦАМ
Глава исполнительного комитета Кульджи Жувашев посылал во все города, где есть мусульмане, телеграммы с просьбой о помощи киргизам 10-ти волостей, которые подверглись разграблению на своей земле от русских, на китайской земле от китайцев и с прошлого года находятся в бедственном положении, на грани вымирания. После телеграмм, начала поступать помощь:
От Комитета казахов Алматы – 10000 рублей
От Правления газеты «Уакыт» – 598 рублей 22 копейки
От Иргизкаго уездного комитета – 251 рублей 65 копейк
От Павлодарского комитета мусульман – 275 рублей
От Актюбинского бюро мусульман – 300 рублей
От Семипалатинского комитета мусульман – 1000 рублей
От Туркестанской мечети – 1000 рублей
От Мэра г. Омска – Пономарева -117 рублей
От Яушева (г. Троицк) – 835 рублей
От мусульман Кульджи – 1240 рублей
Итого – 14760 рублей.
После поступления этих средств, Жувашев, собрав мусульман Кульджи указал им на запоздалые действия, и сказал, что если и дальше будем затягивать с оказанием помощи киргизам, будет стыдно перед мусульманами России, также он просил открыть комитет по оказанию помощи. Собравшиеся – казахи, сарты, ногаи сказав о своей готовности немедленно приступить к делу – создали «Комитет по оказанию помощи киргизским беженцам», в него избрали 38 человек.
Председателем избрали – Жувашева, казначеем – Фатыха Аллина, секретарем – Сабырова.
Позднее поступила помощь об мусульман Кульджи:
Кусайын кажы (он в течение зимы содержал 1000 киргизов) – 35000 рублей,
Дакиржан Алдияров – 1000 рублей,
«Товарищество Тянь-Шань» – 100 рублей,
Мырзаит Кабылбаев – 500 рублей,
Жувашевы – 400 рублей,
Максут Сабыров – 200 рублей,
Сейдалим Кисынов, Габдулхамит Бараков, Абылкасым Баев, Кожахмет Мухтаров, Ангалжан ахун, Разымухамет Ахунбаев – по 100 рублей.
Габит Гажиков, Сабыр Бурнашев, Шарип Куленов, Бухарбай Мосыбаев, Зиядин Мактум – по 50 рублей. Махмутов
Дакир Мактум, Ныгметулла Гисынов, Акмал Ахметов, Габит Кожаев, Меиргаим Махмутов – по 25 рублей.
Асеин акын, Жапар аксакал – по 5 рублей.
Мусульмане Кульджи продолжают сбор средств для киргизов.
Комитет оказывает непосильную помощь Китайцы, дунгане начали особождать киргизских женщин, находящихся у них в служанках.
В Текес направлены четыре человека – для уточнения и регистрации умерших, ограбленных киргизов.
Киргизские беженцы перешли на русские территории. Многие остались в Кульдже.
Газета «Казах», №232 стр 4
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.
Жалғасы бар…











