قازاق حالقى الميساقتان بەرى ونەرلى جۇرتتىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ قولونەرى سان الۋان، سونىڭ ىشىندە ىدىس-اياق جاساۋ ونەرى ەرەكشە ورىن الادى. قازاق حالقى ەرتە داۋىرلەردەن باستاپ تۇرمىستىق تۇتىنۋ جابدىقتارىن ءوز قولىمەن جاساپ كەلگەن. اعاشتان جاسالعان تەگەنە، شارا، ساپتاياق، وجاۋ سەكىلدى بۇيىمدار بۇگىندە سيرەك ۇشىراسقانىمەن، حالقىمىزدىڭ يگىلىكتى جاسامپازدىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى رەتىندە ەل جادىندا ساقتالىپ كەلەدى.
قازاق قولونەر شەبەرلەرى ىدىس-اياقتى نەگىزىنەن قايىڭ، قارا اعاش، الما، ورىك سەكىلدى قاتتى ءارى ساپالى اعاشتاردىڭ ۇيىلى مەن تامىرىنان، قۇندىزدىعىنان جاساعان. ىدىس-اياق جاساۋعا تاڭدالعان اعاشتى لايىقتى مولشەردە كەسىپ، جوبالاپ العان سوڭ مۇسىندەپ شابادى. شابۋ بەلگىلى ءبىر مولشەرگە جەتكەندە توقتاتىلىپ، جارىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن كۇن مەن جەل تيمەيتىن، قالىپتى تەمپەراتۋرادا كەپتىرۋ قاجەت. ال كەپتىرۋگە قولايلى جاعداي بولماعان جاعدايدا، مۇسىندەپ شاۋىپ الىنعان بۇيىمدى سيىردىڭ جاس قيىنا كومىپ كەپتىرگەن.
تۇرمىستىق تۇتىنۋ بۇيىمدارىنىڭ ءبىرى – ساپتاياق. قازاقتىڭ تاماق ىشەتىن اعاش ىدىستارى شارا، ساپتاياق، قوس ساپتاياق جانە شوشەك بولىپ ءتورت تۇرگە بولىنەدى. ءبىر كيلودان جوعارى، ءۇش كيلودان تومەن تاعام سياتىن ىدىس شارا دەپ اتالادى. ال ساپتاياقتىڭ سىيىمدىلىعى جارتى كيلودان جوعارى، ءبىر كيلودان تومەن بولادى. توستاعان (شوشەك) ەكى ءجۇز گرامنان جوعارى، بەس ءجۇز گرامنان تومەن سۇيىقتىق سىيدىرادى.
توستاعان، ساپتاياق، شارالار اتالىق شوت (قۋىس شوت)، ىڭعىرۋ سياقتى قۇرال-جابدىقتارمەن جاسالادى. بۇل ىدىستاردى جاساۋ بارىسىندا جىلدامدىق تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان قالىڭ جەرىن ەكى سانتيمەتر، جۇقا جەرىن ءبىر سانتيمەتر شاماسىندا جۇقارتىپ الۋ شارت. وسىلاي ىستەلسە، بۇيىم تەز كەبەدى ءارى جارىلمايدى. ساپتاياق جاساۋعا نەگىزىنەن اعاشتىڭ ۇيىلى، ءتۇپ قۇندىزدىعى پايدالانىلادى.
ساپتاياق جۇقارتىلىپ بولعاننان كەيىن وڭدەۋ جۇمىسى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءار وڭدەۋ بارىسىندا مايلاپ وتىرۋ قاجەت. جالپى ءۇش رەت وڭدەلىپ، ءۇش رەت مايلانادى. مايلاۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ءالىپ مايى قولدانىلادى.
ساپتاياقتى پايدالانۋ ءتارتىبى دە ەرەكشە. ءالىپ مايىمەن مايلانعان ساپتاياققا ىستىق تاماق قۇيماۋ، ىستىق سۋمەن جۋماۋ شارت. مۇنداي ىدىسقا تەك سۋىق تاعام قۇيىپ، سۋىق سۋمەن جۋۋ كەرەك. وسى تالاپتار ساقتالعان جاعدايدا ساپتاياق ءوزىنىڭ باستاپقى ءتۇسى مەن ساپاسىن ۇزاق ۋاقىت بويى جوعالتپايدى.
قازاق حالقى ءۇشىن تۇرمىستىق بۇيىم تەك كۇندەلىكتى قاجەت زات قانا ەمەس، تاريحي جاد پەن رۋحاني مانگە يە قاسيەتتى مۇرا سانالعان. سونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – ەنكى عاسىر بيوى ساقتالىپ، بۇگىنگە جەتكەن ۇلتاراق باتىردىڭ ساپتاياعى تۋرالى دەرەكتەر.
ۇلتاراق باتىر جورىققا اتتاناردا نەمەسە ەل ىشىندەگى ماڭىزدى جيىنداردا وزىنە عانا ءتان اعاش ساپتاياقتى پايدالانعانى ايتىلادى. بۇل ساپتاياق قاراپايىم تۇرمىستىق ىدىس بولا تۇرا، باتىردىڭ ءومىر سالتى مەن دۇنيەتانىمىن ايشىقتايتىن نىشان رەتىندە قابىلدانعان. باتىرلار ءۇشىن ساپتاياق – تەك اس ىشەتىن قۇرال ەمەس، ءتارتىپ پەن تازالىقتىڭ، سابىر مەن ۇستامدىلىقتىڭ بەلگىسى بولعان.
ۇلتاراق باتىردىڭ ساپتاياعى اعاشتىڭ ۇيىسقان ءتۇپ بولىگىنەن جاسالعان دەپ ايتىلادى. مۇنداي اعاشتان جاسالعان ىدىس ۇزاققا شىدامدى، جارىلمايتىن ءارى ىستىق-سۋىققا ءتوزىمدى كەلەدى. بۇل – كوشپەلى ءومىر سالتىنا تولىق بەيىمدەلگەن شەبەرلىكتىڭ كورىنىسى. باتىردىڭ ساپتاياقتى جەكە الىپ ءجۇرۋى – دالا زاڭىنداعى جەكە زاتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى، ءار بۇيىمدى قادىر تۇتقان مادەنيەتتى اڭعارتادى.
حالىق جادىندا ۇلتاراق باتىردىڭ ساپتاياعى ەرلىكپەن، ەل قورعاۋمەن، ادالدىقپەن استاسقان قاسيەتتى بۇيىم رەتىندە ساقتالعان. سوندىقتان دا ساپتاياق قازاق ءۇشىن جاي عانا ىدىس ەمەس، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. قاسيەتتى جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسىندا ساقتاۋلى تۇر.
اۋەسحان ماجاي،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











