Qazaq halqy álmisaqtan beri ónerli júrttyń biri. Qazaqtyń qolóneri san aluan, sonyń ishinde ydys-ayaq jasau óneri erekshe oryn alady. Qazaq halqy erte dáuirlerden bastap túrmystyq tútynu jabdyqtaryn óz qolymen jasap kelgen. Aǵashtan jasalǵan tegene, shara, saptayaq, ojau sekildi búiymdar búginde sirek úshyrasqanymen, halqymyzdyń igilikti jasampazdyǵynyń aishyqty belgisi retinde el jadynda saqtalyp keledi.
Qazaq qolóner sheberleri ydys-ayaqty negizinen qaiyń, qara aǵash, alma, órik sekildi qatty ári sapaly aǵashtardyń úiyly men tamyrynan, qúndyzdyǵynan jasaǵan. Ydys-ayaq jasauǵa tańdalǵan aǵashty laiyqty mólsherde kesip, jobalap alǵan soń músindep shabady. SHabu belgili bir mólsherge jetkende toqtatylyp, jarylyp ketpeui úshin kún men jel timeitin, qalypty temperaturada keptiru qajet. Al keptiruge qolaily jaǵdai bolmaǵan jaǵdaida, músindep shauyp alynǵan búiymdy siyrdyń jas qiyna kómip keptirgen.
Túrmystyq tútynu búiymdarynyń biri – saptayaq. Qazaqtyń tamaq ishetin aǵash ydystary shara, saptayaq, qos saptayaq jáne shóshek bolyp tórt túrge bólinedi. Bir kilodan joǵary, úsh kilodan tómen taǵam siyatyn ydys shara dep atalady. Al saptayaqtyń syiymdylyǵy jarty kilodan joǵary, bir kilodan tómen bolady. Tostaǵan (shóshek) eki júz gramnan joǵary, bes júz gramnan tómen súiyqtyq syidyrady.
Tostaǵan, saptayaq, sharalar atalyq shot (quys shot), yńǵyru siyaqty qúral-jabdyqtarmen jasalady. Búl ydystardy jasau barysynda jyldamdyq talap etiledi. Sondyqtan qalyń jerin eki santimetr, júqa jerin bir santimetr shamasynda júqartyp alu shart. Osylai istelse, búiym tez kebedi ári jarylmaidy. Saptayaq jasauǵa negizinen aǵashtyń úiyly, túp qúndyzdyǵy paidalanylady.
Saptayaq júqartylyp bolǵannan keiin óńdeu júmysy úzdiksiz júrgizilui tiis. Ár óńdeu barysynda mailap otyru qajet. Jalpy úsh ret óńdelip, úsh ret mailanady. Mailau úshin mindetti túrde álip maiy qoldanylady.
Saptayaqty paidalanu tártibi de erekshe. Álip maiymen mailanǵan saptayaqqa ystyq tamaq qúimau, ystyq sumen jumau shart. Múndai ydysqa tek suyq taǵam qúiyp, suyq sumen juu kerek. Osy talaptar saqtalǵan jaǵdaida saptayaq óziniń bastapqy túsi men sapasyn úzaq uaqyt boiy joǵaltpaidy.
Qazaq halqy úshin túrmystyq búiym tek kúndelikti qajet zat qana emes, tarihi jad pen ruhani mánge ie qasietti múra sanalǵan. Sonyń aiqyn bir dáleli – enki ǵasyr bioy saqtalyp, búginge jetken Últaraq batyrdyń saptayaǵy turaly derekter.
Últaraq batyr joryqqa attanarda nemese el ishindegi mańyzdy jiyndarda ózine ǵana tán aǵash saptayaqty paidalanǵany aitylady. Búl saptayaq qarapaiym túrmystyq ydys bola túra, batyrdyń ómir salty men dúnietanymyn aishyqtaityn nyshan retinde qabyldanǵan. Batyrlar úshin saptayaq – tek as ishetin qúral emes, tártip pen tazalyqtyń, sabyr men ústamdylyqtyń belgisi bolǵan.
Últaraq batyrdyń saptayaǵy aǵashtyń úiysqan túp bóliginen jasalǵan dep aitylady. Múndai aǵashtan jasalǵan ydys úzaqqa shydamdy, jarylmaityn ári ystyq-suyqqa tózimdi keledi. Búl – kóshpeli ómir saltyna tolyq beiimdelgen sheberliktiń kórinisi. Batyrdyń saptayaqty jeke alyp júrui – dala zańyndaǵy jeke zatqa degen jauapkershilikti, ár búiymdy qadir tútqan mádenietti ańǵartady.
Halyq jadynda Últaraq batyrdyń saptayaǵy erlikpen, el qorǵaumen, adaldyqpen astasqan qasietti búiym retinde saqtalǵan. Sondyqtan da saptayaq qazaq úshin jai ǵana ydys emes, úrpaqtan-úrpaqqa jalǵasqan ruhani sabaqtastyqtyń simvoly bolyp tabylady. Qasietti jádiger búginde Andas otbasynda saqtauly túr.
Aueshan MAJAI,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











