Басы: «Қазақтың» 287-ші нөмірінде босқын қазақ-қырғыз 164 мың, қырылғаны 83 мың, қайтпай қалғаны 12 мың деп көрсетіліп елі. Енді сол туралы анығырақ есеп жасап көрсетпекпіз. Бұл төменгі көрсетілген есеп еді. Мөлшерәінен аз болсаса, көп емес. Пішпек, Пержиыаль уездерінен қашқан қызғыр, Алматы, Жаркент үйездерінен қашқаны қазақ ұлысының адамы.
| Уез | ұлыс | Барлық адам | Қашқан жан | Қырылған жан | ||||
| ПІШПЕК | Шамсы | 7225 | 1250 | |||||
| Бурана | 1740 | 500 | ||||||
| Тынай | 8780 | 3500 | 300 | |||||
| Сарбағыш | 7730 | 7350 | 2400 | |||||
| Атеке | 4865 | 4850 | 1600 | |||||
| ПРЖЕВАЛЬ | Қуртқа мерген | 2400 | 2400 | 1250 | ||||
| Бақашы | 5390 | 5350 | 3000 | |||||
| Күнгей Ақсу | 6125 | 6100 | 3400 | |||||
| Қурмекті | 7340 | 7000 | 4000 | |||||
| Кеңсу-Бірназар | 9250 | 9250 | 5000 | |||||
| Түп | 7350 | 7350 | 4300 | |||||
| Түрген | 11640 | 11600 | 6000 | |||||
| Күншығыс жеті өгіз | 5070 | 5050 | 1650 | |||||
| Күнбатыс жеті өгіз | 8785 | 6700 | 2200 | |||||
| Зауке | 5640 | 5500 | 2500 | |||||
| Бархықауын | 3525 | 3500 | 1600 | |||||
| Жамбай | 4965 | 4950 | 2500 | |||||
| Торғай | 5820 | 5800 | 3000 | |||||
| Жанібек | 5400 | 3900 | 2000 | |||||
| Алақол | 5165 | 3650 | 1800 | |||||
| Семізбел | 5890 | 5850 | 2900 | |||||
| Ниязбек | 2670 | 2400 | 800 | |||||
| Боруқшы | 3650 | 3350 | 1000 | |||||
| Жуанарық | 6120 | 5850 | 1900 | |||||
| Ширек | 5390 | 3900 | 400 | |||||
| Жақыратпа | 6570 | 3750 | 800 | |||||
| Нарын | 4155 | 1900 | 600 | |||||
| Аджы | 3600 | 3600 | 1200 | |||||
| Он арша | 9155 | 8150 | 2000 | |||||
| ЖАРКЕНТ | Ивановский | 3950 | 3950 | 2500 | ||||
| Баянкөл | 4300 | 4300 | 2700 | |||||
| Құрман | 4635 | 4250 | 2600 | |||||
| Алжан | 4515 | 4000 | 2500 | |||||
| Кеген | 4870 | 4150 | 2500 | |||||
| Айт | 4560 | 4100 | 2500 | |||||
| Қоңыр бөрік | 5610 | 4550 | 2800 | |||||
| Сартоғай | 3385 | 2450 | 1500 | |||||
| Серге | 5845 | 5600 | 3500 | |||||
| Шелек | 5530 | 2900 | 1900 | |||||
| Торы айғыр | 3885 | 3400 | 2100 | |||||
| Қожбамбет | 6755 | 1209 | 2600 | |||||
| Бөдеты | 4015 | 2700 | 1700 | |||||
| АЛМАТЫ | Қызыл бөрік | 5645 | 4500 | 2500 | ||||
| Барлығы: | 43 | 238795 | 201205 | 95200 | ||||
*Ескерту: Бұл жерде Торғай, Ырғыз, Семей, Лепсі көтерілістеріндегі қашқан, қырылған адамдардың санағы жүргізілмеген.
Жоғарыдағы есеп бойынша қашқаны – 43 ұлыс, түтін 759 болады. Оның қашқаны – 250 түтін, қырылғаны – 95 мың болады. Қатты жәбір көріп, құруға жақындаған елдер жоғарғы есепке кіреді Олардан гөpi тәуірірек деп есепке қоспағанымыз:
Пішпек уезінен 1) Жаныс, Шөміш руының қазағы. Бұлар Сарбағыш, Айтеке қырғыздарына қарай ауып, солармен бірге қашып, Қошқар қақтығысында шапқыншылыққа ұшырап, екі жағынан келген екі отряд мылтықтың астына алып, сонан соң тау айналып Мерке (Әулиеата үиезіне) қашып, қарашада өз еліне жеткен. Қашқындар малдан жұрдай айрылып, кемпір – шал, жас баласының жартысын жоғалтқан;
2) Тоқпақ пен Пішпектің ортасындағы қырғыздар және тау жеріне 10 болыс қырғыз. Бұлардың 4 -тен 3 – і қашып, жарым – жартысы Қытай шекарасына жетпей кайтқан, жарым-жартылы Ферғанадан күншығыс жақта, Қытай жерінде Күнгейде отырып, қайта тіленіп, жеріне келді.
3) Ақсу бөлімшесінде тамыз айында бip күнде 600 – 700 қырғыз қырылған (бұл туралы бұрынғы пристав болған Грибановскийдің ici сотта);
4) Пржевал үйезінен – Марінка поселкесіндегі дүнген және бөлек болыс (500 шамалы үй) сарт – қалмақ деген ел. Бұлар үлкен қиыншылыққа түсіп қырылған, бұл күнде Қытай жерінде отыр;
5) Нарын уезіндегі 5 болыс қырғыз. Бұлардың арасынан 500 – 400 түтін қашқан, Көбі жазда қайтып келіп, көп елдің арасына тарап кіріп кетті;
6) Алмалы үйезінен ботпай, Күнбатыс Қастек және өзге елдерден 50, 80 үйдей қашқан, көбі қайтып келді;
7) Лепci үйезінен – Қарақол, Еміл және өзге елдерден бірен-саран қашқандар. Бұлар малдарын тауысып, бірсыпырасы қиыншылық көріп келді, бipaқ бастары аман десті.
Мұхаметжан.
«Қазақ» газеті, №254, 2-3-бет, 1917 жыл.
Түп нұсқа араб харпінде.
Аударған Қажет Андас.
ПОЛОЖЕНИЕ КИРГИЗ – КАЗАХСКИХ БЕЖЕНЦЕВ
СЕМИРЕЧЕСКОЙ ОБЛАСТИ
В №287 газеты «Казах» говорилось, что: беженцев – 164 000 человек, умерли 83 000, не вернулись 12 000 человек.
Теперь не мы хотим привести более точные данные. Беженцы с Пишпекского и Пржевальского уездов – киргизы. Беженцы с Алматинского, Жаркентского уездов – население казахских волостей.
| Уезд | Волость | Всего | Бежавшие | Умершие |
| Пишпекский | ||||
| Шамсы | 7225 | 1250 | ||
| Бурана | 1740 | 500 | ||
| Тынай | 8780 | 3500 | 300 | |
| Сарбагыш | 7730 | 7350 | 2400 | |
| Атеке | 4865 | 4850 | 1600 | |
| Пржевальский | ||||
| Куртка мерген | 2400 | 2400 | 1250 | |
| Бакашы | 5390 | 5350 | 3000 | |
| Кунгей Аксу | 6125 | 6100 | 3400 | |
| Курмекты | 7340 | 7000 | 4000 | |
| Кенсу Бирназар | 9250 | 9250 | 5000 | |
| Туп | 7350 | 7350 | 4300 | |
| Тургень | 11640 | 11600 | 6000 | |
| Куншыгыс жеты огуз | 5070 | 5050 | 1650 | |
| Кунбатыс жеты огуз | 8785 | 6700 | 2200 | |
| Зауке | 5640 | 5500 | 2500 | |
| Бархыкауын | 3525 | 3500 | 1600 | |
| Жамбай | 4965 | 4950 | 2500 | |
| Торгай | 5820 | 5800 | 3000 | |
| Жанибек | 5400 | 3900 | 2000 | |
| Алакол | 5165 | 3650 | 1800 | |
| Семизбель | 5890 | 5850 | 2900 | |
| Ниязбек | 2670 | 2400 | 800 | |
| Борукшы | 3650 | 3350 | 1000 | |
| Жуанарык | 6120 | 5850 | 1900 | |
| Ширек | 5390 | 3900 | 400 | |
| Жакыратпа | 6570 | 3750 | 800 | |
| Нарын | 4155 | 1900 | 600 | |
| Аджи | 3600 | 3600 | 1200 | |
| Он арша | 9155 | 8150 | 2000 | |
| Жаркентский | ||||
| Ивановский | 3950 | 3950 | 2500 | |
| Баянколь | 4300 | 4300 | 2700 | |
| Курман | 4635 | 4250 | 2600 | |
| Алжан | 4515 | 4000 | 2500 | |
| Кеген | 4870 | 4150 | 2500 | |
| Айт | 4560 | 4100 | 2500 | |
| Коныр борик | 5610 | 4550 | 2800 | |
| Сартогай | 3385 | 2450 | 1500 | |
| Серге | 5845 | 5600 | 3500 | |
| Шелек | 5530 | 2900 | 1900 | |
| Торы айгыр | 3885 | 3400 | 2100 | |
| Кожбамбет | 6577 | 1209 | 2600 | |
| Бодеты | 4015 | 2700 | 1700 | |
| Алматинский | Кызыл борик | 5645 | 4500 | 2500 |
| Всего | 43 | 238795 | 201205 | 95200 |
Примечание: Здесь не приводятся данные о пострадавших в период восстаний уездов – Тургай, Иргиз, Семипалатинск, Лепсы.
Как показано выше беженцы были из 43-х волостей, 759 домов.
Из них перешедших в Китай – 250 домов.
Умерших – 95 тысяч человек
Исходя из этого – более половины беженцев умерли.
1) Пишпекского уезда казахи рода Шомиш бежали вместе с киргизами уезда Айтеке, Сарбагыш. Их настигли два русских отряда, перестреляли многих, разграбили. Далее, оставшиеся, в ноябре прибыли в Таусамал (Аулие Атинский уезд) без скота, без имущества, более половины людей убиты.
2) Киргизы 10-ти волостей горных районов Пишпекского уезда, спасаясь от гонений русских, бежали полностью. Половина из них не дойдя до намеченных мест – вернулись. Они год прожили на востоке Ферганы, потом вернулись на свои земли. Среди них есть и те кто уже весной провел посевы. По сравнению с другими, их положение терпимое.
3) В августе месяце в Аксу за один день было убито 600-700 киргизов. (По этому случаю, против бывшего пристава Грибановского ведется судебное дело).
4) В поселке Марьинка Пржевальского уезда (ранее был в составе Дунганской и Болекской волостей) проживало около 500 домов сартов, калмыков. Они подвергллись гонениям, грабежам, расстрелам. Вынуждены были бежать. Ныне находятся на территории Китая.
5) Из 5-ти киргизских улусов Нарынского уезда, бежали 400-500 домов. Многие рассыпались среди населения.
6) Из Алматинского уезда бежали 50-80 домов (Ботбай, Западный Кастек и др). Многие вернулись.
7) Были и беженцы из волостей Каракол, Абыл и других, Лепсинского уезда. Они лишившись скота, хлебнув горя, вернулись. Жертв нет.
Мухаметжан
Газета «Казах», №254, стр.2,3, 1917 год.
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.
Жалғасы бар…











