Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Eltaný

SHún Kuań (Sún Zy)

(шамамен б.з.д. 313–238 жж.)

admin
2026/08/30
Eltaný
0
Шүн Куаң (Сұн Зы)

Basy:  SHún Kuań – Jango dáuiriniń sońǵy kezeńinde ómir súrgen CHin bektiginiń kórnekti oishyly, zańshyldar mektebiniń asa iri teoretigi. Zamandastary ony SHún TSin nemese Sún TSin dep ataǵan. Ol CHin SHyhuannan búryn ómir súrgen zańshyl oishyldardyń ishindegi eń yqpaldysy sanalady. SHún Kuań jańa qalyptasyp kele jatqan dijú (feodaldyq) tabynyń múddesin bildirgen, sayasi-filosofiyalyq oidy jańa deńgeige kótergen túlǵa boldy.

 

Taǵylymdy ideyalary

SHún Kuań CHin bektiginiń mádeni ortalyǵy Jisha qalasynda (CHi bektiginiń astanasy Linzynyń batys mańy) lektsiya oqyp, úlken yqpalǵa ie boldy. Zańshyldyq mekteptiń áigili ókilderi Hanь Fei men Li Sy – onyń shákirtteri edi. Qazirgi bizge jetken 32 taraudan túratyn «SHúnzy» eńbegi keiingi dáuirlerde jinaqtalyp, júielengen. Onda SHún Kuańnyń memleketti áskeri-sayasi quatqa jetkizudi kózdegen teoriyalyq maqalalary saqtalǵan.

SHún Kuań SHan YAn júrgizgen zań reformalarynan keiin CHin bektiginiń quatyn erekshe joǵary baǵalady. Onyń pikirinshe, SHan YAnnyń zań júiesindegi túbegeili ózgeristeri sayasi ári ekonomikalyq salada naqty nátijelerge jetkizdi. Ol CHin bektiginiń «búkil álemge ústemdik etu» múmkindigi bar dep sanady.

Oishyl «zań arqyly basqaru» qaǵidasyn tarihi damudyń zańdy joly retinde negizdedi. Onyń kózqarasy boiynsha, qoǵamdyq tártipti saqtau úshin zańǵa qarsy shyqqandardy ayausyz jazalau qajet. Ol ózin moralьdy, qabiletti dep jariyalap, tarihty keri ainaldyruǵa tyrysqan eski aqsúiekterge qarsy dijú tabynyń diktaturasyn ornatudy talap etti.

SHún Kuań óz eńbekterinde «salt» (dástúr) turaly da sóz qozǵady, biraq ony búrynǵydai ádet-ǵúryp retinde emes, feodaldyq tártip pen áleumettik ierarhiyany retteitin qúral retinde qarastyrdy. Onyń paiymynsha, salt – zańnyń mańyzdy qúramdas bóligi, dárejeni anyqtaityn printsip.

Ol salttyń qyzmetin:    «artyqty azaitu, kemdi tolyqtyru, tepe-teńdik ornatu dep túsindirdi. Búl arqyly búrynǵy qúl ielenushi aqsúiekterdiń múragerlik artyqshylyqtaryn joiyp, «qyzmet kórsetkender ǵana madaqtalady, qylmys jasamaǵandar jazalanbaidy» degen printsipti ornyqtyrudy kózdedi. Tipti patsha, bekzada nemese abyz úrpaǵy bolsa da, eger zań talabyna sai kelmese, olardy qarapaiym halyq qataryna túsiru qajet dep eseptedi.

SHún Kuań Kúńzy men Myńzynyń «búrynǵy patshalardy úlgi tútu» qaǵidasyn qatań synǵa aldy. Ol kerisinshe, keiingi patshalardy, qazirgi uaqytty úlgi etu kerek dedi. Onyń oiynsha, ótkendi dáripteu – qoǵamdy toqyrauǵa aparady.

Oishyl taǵylymshyldardy «búrynǵyny madaqtap, halyqty aldaǵan, sayasatqúmar alayaqtar» dep qatty synady. Onyń búl ústanymy jańashyldyqty qoldap, tarihi damudyń alǵa jyljuyn kózdedi.

SHún Kuań taǵylymshyldardyń «taǵdyr jazmyshy» teoriyasyn túbegeili joqqa shyǵardy. Onyń oiynsha, taǵdyr degenimiz – tabiǵat. Tabiǵattyń óz zańdylyǵy bar jáne ol adamdardyń nemese patshalardyń erkine táueldi emes.

Kún men júldyzdardyń qozǵalysy, suyq pen ystyq, boran men jańbyr – bári tabiǵi qúbylystar. Olar sayasattyń jaqsy-jamandyǵyna bailanysty emes. Alaida adam tabiǵat aldynda dármensiz emes. Adam óziniń eńbegi arqyly tabiǵatty igerip, ony óz qajetine jarata alady.

Ol bylai deidi:   «Taǵdyrǵa jalbarynyp, ony madaqtaumen tabiǵattyń zańyn qalai igeruge bolady?»    

Búl – taǵylymshyldardyń «ómir men ólim – taǵdyrdan, bailyq – táńirden» degen túsinigine qarsy baǵyttalǵan batyl syn edi.

SHún Kuań Myńzynyń «adam tua bitken qasietti» degen teoriyasyn da teriske shyǵardy. Ol adamnyń qasieti tua bitpeidi, tárbie men qoǵamdyq orta arqyly qalyptasady dep eseptedi. Onyń áigili tújyrymy: «Kez kelgen adam áulie bola alady» degen pikir osyǵan negizdelgen.

Búl kózqaras arqyly ol aqsúiekterdiń «asyl tektiler ǵana dana» degen túsinigin joqqa shyǵaryp, jańa dijú tabynyń sayasi jáne ekonomikalyq bilikke ie boluyna teoriyalyq negiz qalady.

SHún Kuańnyń zańshyldyq teoriyasy feodaldyq dijú tabynyń diktaturasyn ornatuǵa, ortalyqtanǵan birtútas memleket qúruǵa qyzmet etti. Onyń ideyalary CHin imperiyasynyń qúryluyna ideologiyalyq negiz boldy. Kóne Qytai tarihyndaǵy taǵdyrshyldyqqa qarsy túrǵan, eńbek pen zańdy alǵa shyǵarǵan, qoǵamdyq damudy tarihi zańdylyq retinde túsindirgen iri oishyl.

 

Qytai memlekettik teoriyasymen úndestigi

SHún Kuań (Sún zy) úsynǵan sayasi-filosofiyalyq kózqarastar kóne Qytai jaǵdaiynda qalyptasqanymen, olardyń mazmúny qazirgi memleket teoriyasynyń birqatar negizgi qaǵidalarymen tereń úndesedi. Búl úndestik SHún Kuańdy tek kóne zaman oishyly emes, memlekettik basqarudyń ámbebap zańdylyqtaryn erte paiymdaǵan teoretik retinde baǵalauǵa múmkindik beredi.

Qazirgi memleket teoriyasynyń ózegi sanalatyn zań ústemdigi qaǵidaty SHún Kuań taǵylymynda aiqyn kórinedi. Ol memleketti basqaruda adamgershilikke, bileushiniń nietine nemese tektik artyqshylyqqa súienudi qauipti dep sanap, bárine ortaq ári mindetti zańnyń ústemdigin jaqtady. Búl búgingi konstitutsiyalyq memleketterdegi «zań aldynda bári teń» degen printsippen tolyq sáikes keledi.

Qazirgi sayasi teoriyada memleket túlǵalarǵa emes, instituttarǵa súienui tiis dep esepteledi. SHún Kuań da memleketti bir adamnyń parasatyna táueldi etpeu kerek dep bildi. Ol bilik júiesin zań, tártip, ierarhiya jáne jauapkershilik arqyly retteudi úsyndy. Búl – qazirgi byurokratiyalyq memleket pen basqarudyń institutsionaldyq modeliniń bastau kózderiniń biri.

Qazirgi tiimdi memleketterdiń basty belgileriniń biri – meritokratiya, yaǵni qyzmet pen lauazymnyń qabilet pen eńbektiń nátijesine qarai bólinui. SHún Kuań múragerlik artyqshylyqty, tektik bilikti joqqa shyǵaryp, «eńbek etpegen madaqtalmauy, qylmys jasamaǵan jazalanbauy tiis» degen qaǵidany úsyndy. Búl qazirgi kadr sayasatynyń teoriyalyq negizimen tikelei úndesedi.

Qazirgi memleket teoriyasynda memlekettiń basty mindetteriniń biri – qoǵamdyq tártip pen qauipsizdikti qamtamasyz etu. SHún Kuań da memleket álsiz bolsa, qoǵamda beiberekettik ornaitynyn atap kórsetti. Sondyqtan ol zańdy búzushylarǵa qatań jaza qoldanudy jaqtady. Búl kózqaras qazirgi qauipsizdik memleketi (security state) tújyrymdamasymen sáikes keledi.

SHún Kuań taǵdyrshyldyqty, tylsym kúshke súiengen basqarudy teriske shyǵardy. Ol tabiǵat pen qoǵamdy ajyratyp, memleketti aqyl-oi men tájiribege negizdelgen basqaru júiesi retinde qarastyrdy. Búl qazirgi zaiyrly memleket qaǵidatymen jáne ratsionaldy basqaru teoriyasymen tikelei úndes.

Qazirgi damu teoriyalarynda memleket ekonomikalyq jáne áleumettik úderisterge belsendi aralasatyn subъekt retinde qarastyrylady. SHún Kuań da memleketti tek baqylaushy emes, qoǵamdy úiymdastyryp, tártip ornatatyn, damu baǵytyn aiqyndaityn kúsh dep bildi. Búl – qazirgi damu memleketi (developmental state) tújyrymdamasyna jaqyn kózqaras.

SHún Kuań taǵylymy kóne Qytai jaǵdaiynda qalyptasqanymen, onyń negizgi ideyalary zań ústemdigi, institutsionaldyq basqaru, meritokratiya, qoǵamdyq tártip, zaiyrly jáne ratsionaldy memleket, memlekettiń belsendi róli siyaqty qazirgi memleket teoriyasynyń irgeli qaǵidalarymen tolyq úndesedi. Sondyqtan SHún Kuańdy tek zańshyldyq aǵymnyń ókili emes, qazirgi zamanǵy memlekettik oi-sananyń tarihi bastaularyn erte qalyptastyrǵan oishyl dep baǵalauǵa bolady. Onyń taǵylymy memleket túraqtylyǵy men basqaru tiimdiliginiń uaqyttan tys ámbebap zańdylyqtaryn kórsetedi.

 

Qazirgi qazaq-qytai qatynasyndaǵy yqpaly

SHún Kuań (Syunь-tszy) taǵylymy kóne Qytaidaǵy zańshyldyq oidyń irgetasyn qalyptastyrǵanymen, onyń negizgi qaǵidattary búgingi Qytai memleketiniń sayasi mádenieti men basqaru logikasynda tereń iz qaldyrdy. Búl yqpal Qytaidyń syrtqy sayasatynda, sonyń ishinde Qazaqstanmen ekonomikalyq jáne sayasi qarym-qatynastarynda da janama túrde baiqalady.

SHún Kuań memleket túraqtylyǵynyń basty sharty retinde qatań zań, ortalyqtanǵan basqaru jáne tártipti alǵa qoiǵan. Qazirgi Qytai da ishki jáne syrtqy sayasatynda osy qaǵidattan ainymaidy. Qazaqstanmen aradaǵy kelisimderde Qytai tarapynyń qúqyqtyq rásimderge qatty mán berui, kelisimsharttardyń naqty ári úzaq merzimdi boluy, institutsionaldyq kepildikterdi talap etui osy zańshyldyq dástúrdiń zamanaui kórinisi deuge bolady.

SHún Kuań idealizmdi, sezimge nemese moralьdyq úranǵa súiengen sayasatty qabyldamady. Ol paida, tiimdilik jáne naqty nátije printsipterin jaqtady. Búl kózqaras qazirgi Qytaidyń Qazaqstanmen ekonomikalyq qatynastarynda infraqúrylym, energetika, logistika, ónerkásiptik kooperatsiya siyaqty salalarda Qytai ideologiyalyq emes, pragmatikalyq seriktestik ústanady. Qazaqstan da búl qatynasta naqty ekonomikalyq paidaǵa negizdelgen tepe-teń sayasat júrgizuge múddeli.

SHún Kuań memleketti qoǵam men ekonomikany úiymdastyratyn negizgi kúsh dep bildi. Búl qaǵida qazirgi Qytaidyń memleket basqaratyn ekonomika modelinde tolyq saqtalǵan. Qazaqstan-Qytai qarym-qatynasynda iri jobalardyń memleketaralyq deńgeide kelisilip, úkimetaralyq komissiyalar arqyly rettelui, strategiyalyq salalarda memlekettiń belsendi qatysuy osy dástúrli oilau júiesiniń jalǵasy bolyp tabylady.

SHún Kuań qoǵamdyq túraqtylyqty bárinen joǵary qoidy. Qytaidyń búgingi syrtqy sayasatynda da qauipsizdik pen baqylau basty orynda. Qazaqstanmen shekaralyq yntymaqtastyqta, kólik dálizderi men transshekaralyq jobalarda Qytai tarapy qauipsizdik tetikterine, baqylau mehanizmderine, úzaq merzimdi sayasi túraqtylyqqa erekshe mán beredi. Búl da SHún Kuań úsynǵan «tártipsiz damu – qauip» degen tújyrymmen úndes.

Qytaidyń «Bir beldeu – bir jol» bastamasy ekonomikalyq joba ǵana emes, órkeniettik jáne basqarushylyq filosofiyaǵa súienedi. Búl jerde SHún Kuańnyń tártipke negizdelgen keńistik, zańmen rettelgen bailanys, ortalyq pen aimaq arasyndaǵy júielilik ideyalary jańasha formada kórinis tapqan. Qazaqstannyń osy bastamadaǵy róli – Qytai úshin strategiyalyq mańyzy bar túraqty ári boljamdy seriktes.

SHún Kuań taǵylymy Qytaidyń memlekettik múddeni bárinen joǵary qoyatyn sayasi dástúrin qalyptastyrdy. Búl Qazaqstan úshin eki mańyzdy tújyrymdy aiqyndaidy Qytaimen qatynasta qúqyqtyq aiqyndyq pen últtyq múddeni naqty qorǵau asa mańyzdy. Seriktestik pragmatikalyq bolǵanymen, teńgerimdi jáne saq sayasat qajet.

SHún Kuań taǵylymy qazirgi qazaq-qytai qarym-qatynasyna tikelei emes, qytailyq memlekettik oilau júiesi arqyly yqpal etip otyr. Zań ústemdigi, pragmatizm, ortalyqtanǵan basqaru, qauipsizdik pen tártipke basymdyq beru – osynyń bári Qytaidyń Qazaqstanmen sayasi jáne ekonomikalyq bailanystarynda anyq baiqalady. Sondyqtan SHún Kuań múrasyn túsinu – Qytaimen qarym-qatynastyń tereń logikasyn úǵynuǵa, al Qazaqstan úshin búl seriktestikti últtyq múdde túrǵysynan tiimdi ári sanaly júrgizuge múmkindik beredi.

 

Qajet Andas

«Q-andas» aqparattyq agenttigi.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Әбу Насыр әл-Фараби мен Конфуций философиясындағы ел билеу тәсілі
Eltaný

Ábu Nasyr ál-Farabi men Konfutsii filosofiyasyndaǵy el bileu tásili

August 31, 2026
Мемлекет тұтастығын нығайтқан Чао Цо
Eltaný

Memleket tútastyǵyn nyǵaitqan CHao TSo

August 31, 2026
Жяй ілімі
Eltaný

Jyai ilimi

August 31, 2026
Жиңди тағылымы
Eltaný

Jińdi taǵylymy

August 31, 2026
Хан әулетінің негізін қалаушы – Лю Бан
Eltaný

Han áuletiniń negizin qalaushy – Lyu Ban

August 31, 2026
ЛИ СЫ Қытайды біріктіру идеологиясының сәулетшісі
Eltaný

LI SY Qytaidy biriktiru ideologiyasynyń sáuletshisi

August 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz