كۇنەستىڭ كەڭسۋ سارىكەزەڭ دەگەن جەرىندە تاۋ بەتكەيىندەگى تاستا ادام باسى، بەت-بەينەسى، بەس ساۋساقتىڭ تابى ويىلعان ۇلكەن تاس بار. تاسقا ويىلعان ادامنىڭ سول اياعىنىڭ بالشىققا باسقانداي جالاڭاياق ءىزى تاسقا ويىلعان. بۇل ءىزدىڭ ۇزىندىعى 35 سم، جالپاقتىعى 20-22سم، سول ماڭداعى ادامدار بۇل ءىزدى الىپتىڭ ءىزى دەپ اتايدى. ولار ىرىمداپ قولدارىنا، دەنەلەرىنە، قوتىر، سۇيەل، بورتكەن تۇسسە سول تاسقا سۇيكەپ، ىرىمىن جاسايتىن ادەتى بار. سارى كەزەڭ سولتانكەلدەدەن تارايتىن شاكىل ەلىنىڭ اتامەكەن، قۇتتى قونىسى.
قىزايلار ىلەگە كەلگەن سوڭ قوڭىز باستاعان سولتانكەلدى ارالتوبە اۋماعىنا قونىستانادى. سول كەزدە سولتانكەلدى دە قوڭىز زاڭگى، جىلقايدار ەلۋباسى، تۇردىعۇلدان بارماق ەلۋ باسى ەكەن. بۇل ارادا ارالتوبەگە ىلىنگەن سوڭ اقىلداسىپ تومەندەگىدەي جەر ءبولسىن جاسايدى:
– قارىمباي رۋى جابايى بۇلاعىنان شىعىسقا قاراي قاراعايلىسۋداعى بەردىكە بۇلاعىنىڭ ورگى جاعاسىنداعى توبەگە دەيىنگى جەردى الادى. ودان ورگە قاراعايلىسۋدىڭ ارالىعىنا قونىسبايدىڭ ايماڭداي باستاعان اۋىلى ورنالاسادى. قاراعايلىسۋدىڭ اعارىنان شىعىسقا قاراي سارى سارايعا دەيىن ەسەمباي، ءبورىباي رۋلارى ورنالاسادى. سارى سارايدان شىعىسقا قاراي سارى كەزەڭ مەن كەڭسۋدىڭ سۋ اعارى جانە كولدەنەڭ بۇلاقتىڭ باسىنا دەيىن مالتابار، شاكىل رۋلارى ورنالاسادى. كەڭسۋ ىشىنە قوجابەك رۋى قونىستانادى. كەڭسۋدىڭ شىعىس جاق بوساعاسىنان بايانجۇرەكتىڭ اينالاسىنا تۇردىعۇل رۋى ورنالاسادى. ارالتوبەدەگى جەر ءبولىسى وسىلاي ساتىمەن اقىرلاسادى. وسى العاشقى جىلى قوجابەكتەن نارىنباي باستاعان 18 وتباسى، تۇردىعىلدان مويناق باستاعان 33 وتباسى، قارىمبايدان قوڭىز باستاعان 21 وتباسى، مالتابار، شاكىلدەن 28 وتباسى بولىپ، جالپى 100-دەي وتباسى كوشىپ كەلىپ ورنالاسادى. ولار ءبىر ءبولىم شارۋاشىلىعى بار، وزىنە ءوزى سەنىمدى، ءال اۋقاتتى وتباسىلار ەدى. ال بۇراتالادا قالعان شارۋاشى ورتا، تومەن ادامدار كەيىنگى جىلداردا ارت-ارتىنان كوشىپ كەلىپ، ءتۇتىنباسى، مالباسى كۇن سايىن ارتا بەرەدى. ادام ىرگەسى تيمەگەن تۋ جەر جۇرت كوڭىلىنە جاعىپ شارۋاشىلىعى شالقىپ، حالىق تۇرمىسى بىرتىندەپ جاقسارۋعا بەت الادى. ادامدار ءار ساي، ءار جەردە قىسى-جازى كيىز ۇيمەن وتىرىپ، مالشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ازىق ەتەدى. مەن وسى سارىكەزەڭنىڭ اۋزىنداعى «جانساربايدىڭ قارادومالاعى» اتتى قىستاۋدا تۋىپ، سول جەردە ەسەيىپ، ەرجەتتى. «جانساربايدىڭ قارا دومالاعى دا» تاريحي جەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. الىستان قاراعاندا جاتاعان، جاداعاي توبەنىڭ ۇسىتنە شىقساڭىز اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتادى. وسى توبەنىڭ باسىندا كەزىندە تاستان قالانعان بەيىت بولاتىن. ونداعى تاستاردا ءبىز بىلمەيتىن نەشە ءتۇرلى تاسقا ويىلعان سۋرەت پەن جازۋلار بولاتىن. كەيىن 1960 جىلدارى سول بەيىتتى بۇزىپ، تاستارىن قىستاۋىلقتارعا قورا سالامىز دەپ تاسىپ كەتكەن ەدى. بابامىز جانسارباي ەمشىنىڭ قىستاۋى وسى توبەنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان. بابامىز ءار كۇنى تاڭەرتەڭ، كەش وسى توبەگە شىعىپ، وتىرىپ-وتىرىپ، قايتادى ەكەن. ەگەر ءوزىن ىزدەپ بىرەۋلەر كەلە جاتسا، سول توبەگە شىققاندا اتتىڭ دەمى كەلىپ، قۇلاعىنا دىبىسى ەستىلەدى ەكەن. سول بەلگىدەن اۋرۋىنا ەم ىزدەپ كەلە جاتقانداردى الدىن الا ءبىلىپ، ولار جەتكەنشە دايىندىعىن جاساپ، دارىلەرى مەن قۇرال-جابدىعىن رەتتەپ، دايىندالىپ الادى ەكەن.
كەلگەن ادامدى ەڭ الدىمەن سارىكەزەڭنىڭ باسىنداعى جارتاسقا بارىپ سيىنىپ كەلۋگە جىبەرەتىن كورىنەدى. سارىكەزەڭ سارىسايدىڭ باسىندا كەزەڭگە جەتكەنشە ساي ءىشى قۇيقالى، كوك شالعىندى بولىپ كەلەدى دە كەزەڭگە ىلىنگەندە الدىنان بيىك جارتاس بوي كورسەتەدى. جارتاسقا ادەتتە ساۋ ادامنىڭ شىعۋىنىڭ ءوزى قيىن جۇمىس. ال ناۋقاس ادامنىڭ وڭايلىقپەن كوتەرىلە الماسى انىق. سوندىقتان جانسارباي ۇلتاراق ۇلى سول تۇستا ياعني، 1850 جىلدارى رەسەي ىلەنى جاۋلاپ العاننان كەيىن ارالتوبە اۋىلىنا كوشىرىپ اكەلىپ، ورنالاستىرىپ، كەيىن پوسەلكە دەگەن اۋىل بولىپ، وتىراقتاسىپ قالعان ورىس دوستارىنا ايتىپ، جوعارىداعى تاعانى جاساتقان ەكەن. سارىكەزەڭنىڭ باسىنا ءتاۋ ەتۋگە باراتىن ادامدار وسى تاعانى كيىپ، جارتاسقا شىعاتىن بولعان. ونى ءبىز دە بالا كۇنىمىزدە تالاي كيىپ ەدىك.
سول ماڭداعى حالىق اڭىزدارىندا: «بۇل الىپتىڭ نەمەسە الىپ اۋليەنىڭ سولتۇستىككە بەتتەپ كەلە جاتقاندا تۇسكەن سول اياعىنىڭ ءىزى، ال وڭ اياعىنىڭ ءىزى ءبىر اتتاعاندا قاس وزەنىنىڭ بويىنا باسىلعان»، – دەپ ايتىلاتىن. بۇل اڭىزدى بالا كەزىمىزدى ەستىپ وستىك. راسىندا، قاس وزەنىنىڭ جوعارى جاعىنداعى بۋرىلدىڭ اراسانى دەگەن جەردە ۇلكەن-كىشىلىگى ءدال سونداي تاسقا باسىلعان ادامنىڭ وڭ اياعىنىڭ ءىزى بار. ال كۇنەستىڭ شىعىسىنداعى اراسان وزەنىڭ بويىندا، ارىستان تاۋىنىڭ وڭتۇستىك قۇزىندا ازىرەتالى اراسىنان، ءبىر دە كۇنەس باسى اراسانى دەپ اتالاتىن اراساننىڭ باسىندا تاسقا تۇسكەن ەكى الاقان، ساۋساق ءىزى، تىزە، ماڭداي ءىزى جانە قۇيىلعان قۇمعان ءىزى بار.
اكەم وماراقىن جانسارباي ۇلى ومىرىندە وتە تازا، كىرپياز، ۇقىپتى ادام ەدى. سونداي-اق، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءار جىل سايىن قانداي قيىندىق، كەدەرگى كۋەزدەسسە دە كۇنەس باسى اراسانىنا جىلىنا ءبىر رەت بارىپ، اپتالاپ جاتىپ قايتاتىن. سول ادەتى بىزگە دە ءسىڭىستى بولدى. بالا كەزىمنەن اكەمە ەرىپ، جىلدا مەن دە سول اراسانعا باراتىنمىن.
جالپى، اراسان تابيعاتتىڭ ەڭ ءبىر كوركەم جەرىنە ورنالاسقا. ەكى جاعى نۋ ورماندى جالدانىپ كەلەتىن اۋماقتىڭ ءدال ورتاسىنان كۇنەس وزەنىن بۇرقىراپ اعىپ جاتادى. وندا 12 جەردە اراسان سۋىنىڭ كوزى بار. اراسان كوزدەرى ءبىرى-بىرىنەن كوپ بولسا 2-3 مەتر، الىستاۋى 10 مەتر قاشىقتىقتا تاۋ تاستارىنىنىڭ اراسىنان اعىپ شىعادى. ءبىر قىزىعى ءار كوزدەن اعىپ شىعاتىن سۋدىڭ ءتۇسى دە ءارتۇرلى ءبىرى قىزىل، جاسىل، كۇرەك، قانقىزىل، تاعى باسقا بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ سۋىق-ىستىقتىعى دا ۇقسامايتىن. ادامدار ولاردىڭ اربىرىنە «كوز اراسان»، «قان اراسان»، «ۇشىق اراسان»، «سىناپ اراسان»، تاعى دا باسقا دەپ سيپاتىنا قاراي ات قويىپ العان. سولاردىڭ ىشىندەگى قالىپتى تەمپراتۋراداعىسى «ازىرەتالى اراسانى» دەپ اتالسا، ەڭ ىستىعى «قان اراسان»، ەڭ سۋىعى «ۇشىق اراسان» بولاتىن. وزەننىڭ شىعىس جاق بەتىندەگى ۇلكەن جارتاسقا سىزىلعان شىڭعىسحاننىڭ ءمۇسىنى بولاتىن. ءار جىلى 15 تامىز كۇنى سول ماڭداعى موڭعولدار جيىلىپ كەلىپ، سول تاسقا ءتاۋ ەتىپ، ءبىر ءتۇن، ءبىر كۇن تاماق ىشپەي كۇڭىرەنىپ، جىلاپ-ەڭىرەپ، يماندارىن ءۇيىرىپ، دۋعالارىن جاساپ قايتاتىن. بۇل كۇن شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى يۋۋان پاتشالىعىن قۇرعان قۇبىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى بيلىكتەن ايىرىلىپ، قىتايلاردان جەڭىلىس تاپقان كۇنى بولاتىن. وسى كۇندى قىتايلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تولعان اي» مەرەكسى دەپ جەڭىسىن تويلاپ كەلەدى.
ۇلكەندەردەن ەستۋىمىزشە، قۇبىلاي حان قىتايلاردى تولىعىمەن جاۋلاپ العان سوڭ «ون وتباسىلىق» بيلىك ءتۇزىمىن قۇرادى. ياعني، ون باسىعا ءبىر سوڭعول جاساعى جاۋاپتى بولىپ، ولاردىڭ بارلىق ارەكەتىن قاداعالاپ وتىرادى. كىرىپ-شاققانى، جۇرگەن-تۇرعانى اڭدۋدا بولعان سوڭ بوتەن نيەتتەگى ادامدار بىرىمەن-ءبىرى ارالاسا المايدى. اقىرى ولار ءدال وسى 15 تامىزداعى «توعان اي» مەرەكەسىن تويلاۋ دەگەن سىلتاۋمەن ءاربىر وتباسى ءبىرى-بىرىنە ءمانتى ءپىسىرىپ، ساۋعا ۇسىنادى. سول ءمانتىنىڭ ىشىنە سالىنعان سابىزگە «15 تامىزدا كوتەرىلەمىز» دەگەن ءسوزدى ۇيىپ جازىپ، ءبىر-بىرىنە حابار بەرەدى. وسىلاي ۇيىمداسىپ، ءدال سول كۇنى بۇكىل قىتاي بويىنشا كوتەرىلىسكە شىعىپ، ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءومىر سۇرگەن، تەگەۋىرىندى يۋۋان يمپەرياسىن تاس-تالقان ەتىپ، قۇلاتادى. موڭعولدار وسى 15 تامىزدى «بيلىكتەن ايىرىلعان كۇنىمىز» دەپ ەسەپتەپ، شىڭعىسحاننىڭ مۇسىنىنە تابىنىپ، وكىنىشىن ءبىلدىرۋ سالتقا اينالعان.
شىڭعىسحاننىڭ ءمۇسىنى ويىلعان جارتاستىڭ جوعارى جاعىندا، تاۋ جوتاسىنا تاياۋ جەردە «ۇشىق اراسانى» دەپ اتالاتىن اراسان كوزى بار. ولار تاۋدىڭ جارتاستى قاباتىنان اعىپ شىعادى. ادامدار الدىن الا شەشىنىپ، بيىك جارتاستىڭ تۇبىنە كەلىپ تۇرادى دا، سۋدىڭ اعۋىن كۇتەدى. ءبىر ۋاقىتتا جارتاستىڭ قۋىسىنان شەلەكتەپ سۋ اعىپ شىعادى، شاشىراپ دەنەگە قۇيىلادى. ول كوپ بولسا 5-6 مينۋتقا جالعاسادى دا قايتا توقتايدى، سودان كەيىن 2-3 ساعاتتان كەيىن تاعى وسىلاي قايتالاندى. «ۇشىق اراساننىڭ سۋىنا ۇشقىتالعان ادام اۋىرمايدى» دەگەن سەنىم قالىپتاسىپ، اراسانعا بارعان ەل وعان بارماي كەتپەيدى. ۇشىق اراسىننىڭ تومەنگى جاعىندا، شىڭعىسحان ءمۇسىنى ورنالاسقان جارتاسقا جەتپەي ۇلكەن تەسىك قاراتاس بار. «بۇل تاس كۇناكار ادامدى قىسىپ قالىپ، ءدىل تازا ادامدى وتكىزىپ جىبەرەدى» دەگەن سەنىمدە قالىپتاسقان. سوندىقتان كوپ ادامدار ونىڭ تەسىگىنەن وتۋدەن قورقادى.
وزەننىڭ باتىس جاق جوتاسىنىڭ باسىندا ۇلكەن كول بار. سول كولدىڭ جاعاسىندا تاسقا تۇسكەن ەكى الاقان، ساۋساق ءىزى، تىزە، ماڭداي ءىزى جانە قۇيىلعان قۇمعان ءىزى بار. اراسانعا بارعان سايىن سول جەرگە بارىپ، الاقان، تىزەمىزدى تاستاعى ويىق ءىزدىڭ ۇستىنە قويىپ، ماڭدايىمىزدى ماڭداي ءىزى بار ويىققا تيگىزىپ، ءتاۋ ەتەتىنبىز. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا: «وسى ماڭداعى اڭ-قۇستار جاراقاتتانسا، سول كولگە كەلىپ، ءبىر ءتۇسىپ شىعىرپ، قۇلان تازا ساۋىعىپ كەتەدى ەكەن». بىراق مەن وندايدى كورمەدىم.
جادىگەر بۇگىندە انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
جالعاسى بار…











