Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Jetisýdyń asıetti jerler

TÓRE QORYMY HIH ǴASYR

admin
2026/09/04
Jetisýdyń asıetti jerler
0

Ornalasqan jeri: Kerbúlaq audany, Altynemel auyldyq okrugi, «Maqpal» alqaby.
Zerttelui: Zerteushiler: Azamat Aqylbekov; Baǵdat Aqylbekov; 2021 jylǵy Kazaq Últtyq Universiteti úiymdastyrǵan ekspeditsiya.
Maqala: Tezek Tóre qorymy
Sipattamasy: Jetisu oblysyndaǵy «Saryózek-Jarkent» avtojolynyń 40-shaqyrymynan ońǵa qarai, 4-5 shaqyrym jerde, qazir «Qarlyǵash» atalatyn shaǵyn ǵana auyl bar. Jetisudyń ataqty súltany Tezek Tóre Núralyúlynyń qorymy sol auylda.
Jetisu oblysy, Kerbúlaq audanyna qarasty búl jerler, belgili Altynemel asuynyń etegindegi alqap, ejelden «Maqpal» dep atalady. Úrpaqtan-úrpaqqa auysyp aitylyp kele jatqan búl qasietti oryndy, qazirgi kúnde jergilikti túrǵyndardyń kóbi kórsete alady. Qazirgi uaqyttarda jariyalanǵan Resei imperiyasy zamanyndaǵy áskeri kartalarda da Tezek Tóre qorymy kórsetilgen.
2021 jylǵy shilde aiynyń basynda «Tezek Tóre-200» Halyqaralyq konferentsiyaǵa daiyndyq retinde akademik N. Qapalbekúly úiymdastyrǵan, Almaty-Núr-Súltannan kelgen ǵylymi-tanymdyq ekspeditsiya ǵalymdarymen birge bolyp, ólsheu júmystaryn júrgizip, olardyń pikirlerin estudiń reti kelgen edi.
Jalpy, súltandar qorymy úlgisinde, qysh, saman, tas siyaqty jergilikti tabiǵi materialdardan qorymdy qorshai soǵylǵan dualdyń biiktigi 2 metrge juyq, úzyndyǵy – 20, eni – 15 metr, al qorymnyń aumaǵy 300 sharshy metrdei bolǵandyǵy anyqtaldy.
Qorshau ishinde qazir úiilip tóbe bolyp jatqan mazardyń orny kezinde sáuletti kúmbez bolǵandyǵyn birden ańǵaruǵa bolady. Úrpaq sabaqtastyǵymen jetken derek boiynsha Tezek Tóreniń áigili kúmbeziniń orny osy jer!
Uaqyt ótken saiyn Resei qysymynyń kúsheiip, otarshyldyq piǵylynyń arta túskenin dál sezine bilgen Tezek tóre 1877-78 jyldary kózi tirisinde, aldymen osy qorymdy qorshatyp, odan keiin ózine arnap óte sáuletti, eńsesi biik kúmbez soqtyrady. Búl kúmbez turaly naiman ruynyń ataqty Túbek aqyny «SHaǵan Búǵydan kórindi kók kúmbeziń…» dep jyrlaǵany belgili.
1879 jyldyń shilde aiynda Tezek tóre qaitys bolady da, ósieti boiynsha ózi túrǵyzyp qoiǵan osy kúmbezge jerlengen. Sol kúnderi qazaq dalasyna, iisi qazaqtyń qabyrǵasyn qaiystyryp, kóńil aitqan jyr súleii, zamandasy Súiinbaidyń teńdessiz tuyndysy «Tezek tóreni joqtau» atty eki birdei joqtau óleńderi taralyp ketti.
Zertteu júmysy nátijesinde kúmbezdiń irgetasy qalanǵan bóliginiń diametri 8-10 metr bolǵany anyqtaldy.
Bizderge keide «Tezek Tóre nege úly ǵalym SHoqan jatqan «Kóshen Toǵandaǵy» qorymǵa jerlenbegen, arasy asa alys ta emes qoi?» degen súraqtar berilip qalady. Onyń jauabyn bylaisha paiymdaimyz: «…Tezek Tóreniń ákesi Núralynyń esimi 1825 jylǵy jazbalarda kezdespegendigi, ol kisiniń erterek qaitys bolǵandyǵynan shyǵar, olai bolsa, auyz ádebietindegi «han iem bes jasynda jetim qalǵan…» dep aitylatyny shyndyqqa janasady. Sondyqtan, búl jerge aldymen, shamamen 1790 jyldary tuyp, 1825 jyldary qaitys bolǵan Núraly Ádilúly Abylaihanov súltan jerlengen…». Keiin, 1860 jyly Jetisu óńirinde kenetten taralǵan asa qauipti indet-sheshekten Tezektiń 55-60 jastar shamasyndaǵy anasy, auyzeki shejirelerde aitylmaityn, biraq, tarihi qújattarda esimi kezdesetin, 35-40 jasar bauyry SHeráli, 12 jasar úly Saduaqas jáne kenje úly Saniyaz qaitys bolǵan. Tezek tóreniń úiǵarymymen olardyń barlyǵy da osy qorymda jerlenedi.
Auyz ádebietindegi Súiinbaidyń, basqa da aqyndardyń Tezekke kóńil aituy osy oqiǵamen bailanysty. Basqa da et jaqyn aǵaiyn-tuystarynyń birqataryna da osy jerden topyraq búiyrǵan.
Sodan bastap, búl qorym Tezek tóreniń otbasylyq qorymy bolyp sanalǵan. Sondyqtan, Tezek tóre onyń aumaǵyn qorshatqan jáne ishinde ózine de kúmbez saldyrǵan.
Tóreniń kózi tirisinde saldyrǵan kúmbezi turaly birer sóz aittyq. Ókinishke orai, Patshalyq Reseidiń jymysqy otarlau sayasaty arqasynda Altynemel óńirine jer auyp kelgen «pereselen» mújyqtar asqan kórgensizdik tanytyp, jergilikti qazaqtardyń qarsylyǵyna qaramastan, kúsh kórsetip, aldymen osy qorymnyń dualyn, odan keiin Tezek tóreniń kúmbezin de búzyp, kirpishterinen ózderine úi túrǵyzyp alady.
Alaida, olardyń quanyshtary úzaqqa sozylmaǵan. Sebebi, sol mańda kóp ótpei-aq bolǵan jer silkinisinen orystardyń úileri túgel qúlap, biraz adamdary (auyzeki áńgimelerde 17 adam dep aitylady) úiindi astynda ajal qúshady.
Búl oqiǵany estigen qazaqtar jan-jaqtan jinalyp kelip, «Sender bizdiń han iemimizdiń aruaǵyn qorladyńdar, ol asa qasietti kisi bolǵan. Alla taǵala sol úshin jazalaryńdy berdi» dep, qalǵan orystardy qyryp tastai jazdaidy.
Záreleri úshyp, qoryqqan «pereselen» mújyqtar qalǵan kirpishterdi qorym aumaǵyna qaitadan tasyp, bei-bereket qaldyryp ketedi.
Sonsha uaqyttan beri ylǵal men kúnniń tabiǵi áserinen kirpishter úgitilip, úiindige ainalǵany osy kúnderde anyq kórinip jatyr.
Osy jerde óz tarapymyzdan kelesidei úsynys aitqymyz keledi: Qorymdaǵy 200 jyldan búryn salynǵan kóptegen beiitter, dualy men kúmbez búzylmai túrǵan bolsa, halqymyzdyń sáulet ónerin kórsetetin qúndy tarihi jádigerge ainalar edi! Onyń ústine, búl kúmbez, qorymnyń dualy, basqa beiitter basqynshylardyń «vandalizmdik» aram piǵylymen, kisi qolymen búzylyp ketken, olai bolsa múmkindiginshe, alǵashqy núsqasyna sai qalpyna keltirilse qaiter edi degen súraq tuyndaidy!
…Eger «Tezek tóre» qorymyna memleket tarapynan kóńil bólinip, qorshau-dualy men kúmbezi jańǵyrtylyp, qaita qalpyna keltirilse jáne sol mańǵa avtotúraq, sayabaq, ashana, qonaqúi, ájethana siyaqty nysandary bar turistik keshen salynsa núr ústine núr bolady emes pe? Odan keiin tiisti jarnama júmysyn júrgizip, alys-jaqyn elderden turister tartu qajet. Jalpy, búl másele SHoqan Uálihanov jatqan jerge de qatysty, ol jerge de atalmysh turistik keshen saludy, sondai-aq el ishinde «Joshy ory» nemese «Joshy arany» dep atalatyn, kem degende 700 jyl búryn qazylǵan, úzyndyǵy 60 shaqyrymǵa juyq ordyń tas jol mańyndaǵy bir bóligin ashyq aspan astyndaǵy muzeige ainaldyru qajet dep oilaimyn.
Tezek Tóre ákesi, anasy, bauyry jatqan jerdi qorshatyp, úlken qorym jasatqan, keiinirek áielderi otbasyndaǵylar jerlengen. Ózine arnap kózi tirisinde, osy qorymda 1875 jyldary úlken kúmbez saldyrǵan. Ataqty Naiman Túbek aqyn jyrlaǵandai: «SHaǵan Búǵydan kórindi kók kúmbeziń…» degendei sústy, ádemi kúmbez bolǵan. Ókinishke orai, 1920 jyldary orystar kirpishin aluǵa búzǵan. El auzyndaǵy ańyzǵa qaraǵanda sol pereselender úilerin salyp bolyp kirgen túni úi búrq etip qúlap, basyp qalyp, bala-shaǵasymen 16-17 adam qyrylyp qalǵan. Sodan «proklyataya mogila» dep barlyq kirpishti qaita ákelip úiip tastaǵan. Sodan beri úiindi qalpynda jatyr.
Ańyz-áńgime: Tezek Tóreniń jer shekarasyn anyqtaudaǵy bir tásili.
…Búrynǵy kezde «jer dauy men jesir dauy» bitken be, jerge talasqan elder keide barymtalasyp, soiyldasyp, onyń arty úlken arazdyqqa ákelip otyrǵan. Sondai kezde ózi ádiletti, el birligin saqtaudy bárinen de aldyǵa qoiǵan Tezek Tóre mynandai amaldy qoldanypty.
Jaulasqan elderden eki jas balany júirik atpen shyǵartyp, el otyrǵan oryndarynan bir-birine qarama-qarsy shapqyzady eken. Sodan kezdesken jerinde ekeuin toqtatqyzyp, attarynan túsirip, elderdiń úlkenderiniń kózinshe «ekeuiń qúshaqtasyńdar, mine endi bauyr boldyńdar» deitin kórinedi. Sosyn elge «…bala degen perishte. Osylardyń istegenin isteńder, bauyrlasyńdar! Al endi talasqan jerlerińniń mejesi búdan bylai mine dál osy jer bolady. Osydan ári bir-birińmen janjaldasyp, jaulassańdar, qúqailaryńdy menen kóresińder» dep biraq auyz sózben eldi tatulasyrady eken, jaryqtyq.
Hannyń osyndai ádiletti sózine barlyq el qúlai ketip, bir-birimen qúdalasyp, bauyrlasyp, dau-damai tez arada úmytylatyn bolypty.
Arǵymaq aiǵyr hikayasy…
… Tezek Tórege zamandas, ózi sarań, elge jaisyz bir bai kisi bolypty. Birde tóreniń jigitteri sol kisiniń jylqysynyń ishinen erekshe aiǵyrdy baiqap, syryn biletindikten oǵan bir jaǵy mysqyldap, bir jaǵy synap: «…Baieke, anau aiǵyryńyz Sizge emes tórege laiyq, kelisti mal eken. Tartu etip berseńizshi»,- depti. Olarǵa bai:
– Atai kórmeńder, búl aiǵyr malymnyń kiesi. Osy maldyń jartysyn alsańdar da, búǵan kóz salmańdar,- dep shyr-pyr bolypty.
Búl sóz tóreniń qúlaǵyna shalynǵanda, jigitterine:
– Ái qular-ai, ol nemeniń sarańdyǵyn bilip, ádeii aitqansyńdar ǵoi, ol sózdi. Neleriń bar edi? Obaly endi januarǵa tidi ǵoi! Óitip aitqan soń, bizge laiyq mal oǵan jaraspas, beker aittyńdar-au, ol januar endi tań aspas!- dep keiigen eken.
Aitqanyndai aiǵyr erteńine úielep túrmai qalypty…
Úrshyq turaly…
Birde Tezek Tóre úrshyq iirip otyrǵan jeńgesine qarap: «…ái jeńgei, búl dúnie degeniń shyr ainalǵan úrshyqtai ǵoi. Birde toqtamai zyryldap ainalady, birde toqtap qalady. Jibi de keide úzilmese, keide úzilip qalady. Qolyńyzdaǵy netken ǵajaiyp dúnie deseńizshi…»,- degen eken…
Tezek tóreniń sońǵy kúnderi (Jeksenbinov S. Taldyqorǵan)
…Atalarymyzdan estushi edik. Bizdiń atalarymyz Jalaiyrdyń «Myrzalary». Tezek Tóre belgilep bergen myna «SHaǵannyń» kúngei betin mekendegen. Elimiz tóre aulymen árqashanda syilasyp, alys-beriste júripti. Ákemniń atasy Elibai tóreniń zamandasy, ózi óte úlken emshi, elge syily bolǵan kisi.
Birde elge Tezek Tóre qal ústinde degen suyt habar kelip, sol atamyz eldiń jaqsylarymen birge qalyn súramaq bolyp barypty. Barsa aitqandai tóre tósekten túrmai jatyr eken. Barlyq Jetisudyń igi-jaqsylary osynda kórinedi.
Atamyz emshi kisi, alyp barǵan túrli dárilik shópten jasaǵan dári-dármekterin berip, aurudyń qol ayaǵyn sylap-sipap biraz em-dom jasaǵannan keiin tóre bas kóterip, qús tósekte shyrailanyp, jastyqqa súienip otyryp, elmen amandasypty. Sodan atamyzǵa qarap:
– Ái Elibai, sizdiń jasaǵan dauańyzdan keiin biraz jaqsy bolyp qaldym. Siz tegin adam emessiz, osy men endi qansha jasaimyn,- dep súrapty. Atamyz:
– Aldiyar, nesin jasyraiyn, búl dúnie bárimizden de ótedi emes pe? Sizdiń 7 kúndik ómirińiz qalypty, qamdana bergenińiz dúrys,- depti. Sonda Tezek jigitine qarap:
– Myna jaman Jalaiyr ne deidi, ákelshi beri qylyshymdy, ózimnen jáne ajalynan 3 kún búryn tońqalań asyraiyn,- depti.
Sasqalaqtap qalǵan úidegiler «han iem, búl kisi 7 kún dep qatelesip qaldy ǵoi, áli talai jasarsyz. Jeti degen qazaqta kieli san emes pe, sony aitpaq bolǵan shyǵar» dep juyp-shaimaq bolypty. Sol kezde tóre atamyzǵa qarap:
– Al Elibai, endi ne deisiz? Aityńyz, qansha kúndik ómirim qaldy?- degende ol kisi:
– Taqsyr, Siz bútkil eldiń tútqasysyz. Sizge ótirik aitqan bolmaidy,- degeninde oǵan Tezek Tóre jadyrai qarap:
– Qaiter eken dep edim, ony men ózim de sezip jatyrmyn,- dep ainalasyndaǵylarǵa «Men ketkenmen birlikteriń ketpesin. Men ólsem, bizdiń qazaqtan men siyaqty, áldeqaida menen asatyn úl tumaidy deisińder me? Moiymańdar, tek auyzbirshilikti bolyńdar. Eshqashan qaraqan bastaryńdy oilamai, eldiń qamyn oilańdar…» dep ósiet aita otyryp, qoshtasqan desedi…
Jariyalanǵan materialdar:
Tezek Tóre turaly «Tezek Tóre». 2013. A. Aqylbekov
«Tezek Tórege qatysty jyr-aitystar antologiyasy» 2014. A.Aqylbekov
«Tezek Tóre-200» 2021. A. Aqylbekovtyń qúrastyruymen
Zertteu kitaptary jáne jinaq jaryq kórdi.
https://7-su.kz/news/cat-4/11511/

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Қаратал алқабындағы өзендер
Jetisýdyń asıetti jerler

Qaratal alqabyndaǵy ózender

August 12, 2026
Қора шатқалы
Jetisýdyń asıetti jerler

Qora shatqaly

August 5, 2026
Дауылбай тауы
Jetisýdyń asıetti jerler

Dauylbai tauy

August 4, 2026
Мүнидың зираты
Jetisýdyń asıetti jerler

Múnidyń ziraty

February 2, 2026
Мұзарт асуы
Jetisýdyń asıetti jerler

Múzart asuy

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
Jetisýdyń asıetti jerler

Sók súltan Abylaihanúly

November 28, 2025
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz