ورنالاسقان جەرى: كەربۇلاق اۋدانى, التىنەمەل اۋىلدىق وكرۋگى, «ماقپال» القابى.
زەرتتەلۋى: زەرتەۋشىلەر: ازامات اقىلبەكوۋ; باعدات اقىلبەكوۋ; 2021 جىلعى كازاق ۇلتتىق ۋنيۋەرسيتەتى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسييا.
ماقالا: تەزەك تۆرە قورىمى
سيپاتتاماسى: جەتىسۋ وبلىسىنداعى «سارىۆزەك-جاركەنت» اۋتوجولىنىڭ 40-شاقىرىمىنان وڭعا قاراي, 4-5 شاقىرىم جەردە, قازىر «قارلىعاش» اتالاتىن شاعىن عانا اۋىل بار. جەتىسۋدىڭ اتاقتى سۇلتانى تەزەك تۆرە نۇرالىۇلىنىڭ قورىمى سول اۋىلدا.
جەتىسۋ وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى بۇل جەرلەر, بەلگىلى التىنەمەل اسۋىنىڭ ەتەگىندەگى القاپ, ەجەلدەن «ماقپال» دەپ اتالادى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ ايتىلىپ كەلە جاتقان بۇل قاسيەتتى ورىندى, قازىرگى كۈندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كۆبى كۆرسەتە الادى. قازىرگى ۋاقىتتاردا جارييالانعان رەسەي يمپەريياسى زامانىنداعى ەسكەري كارتالاردا دا تەزەك تۆرە قورىمى كۆرسەتىلگەن.
2021 جىلعى شىلدە ايىنىڭ باسىندا «تەزەك تۆرە-200» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا دايىندىق رەتىندە اكادەميك ن. قاپالبەكۇلى ۇيىمداستىرعان, الماتى-نۇر-سۇلتاننان كەلگەن عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسييا عالىمدارىمەن بىرگە بولىپ, ۆلشەۋ جۇمىستارىن جۈرگىزىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن ەستۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى.
جالپى, سۇلتاندار قورىمى ۈلگىسىندە, قىش, سامان, تاس سيياقتى جەرگىلىكتى تابيعي ماتەريالداردان قورىمدى قورشاي سوعىلعان دۋالدىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق, ۇزىندىعى – 20, ەنى – 15 مەتر, ال قورىمنىڭ اۋماعى 300 شارشى مەتردەي بولعاندىعى انىقتالدى.
قورشاۋ ىشىندە قازىر ۈيىلىپ تۆبە بولىپ جاتقان مازاردىڭ ورنى كەزىندە سەۋلەتتى كۈمبەز بولعاندىعىن بىردەن اڭعارۋعا بولادى. ۇرپاق ساباقتاستىعىمەن جەتكەن دەرەك بويىنشا تەزەك تۆرەنىڭ ەيگىلى كۈمبەزىنىڭ ورنى وسى جەر!
ۋاقىت ۆتكەن سايىن رەسەي قىسىمىنىڭ كۈشەيىپ, وتارشىلدىق پيعىلىنىڭ ارتا تۈسكەنىن دەل سەزىنە بىلگەن تەزەك تۆرە 1877-78 جىلدارى كۆزى تىرىسىندە, الدىمەن وسى قورىمدى قورشاتىپ, ودان كەيىن ۆزىنە ارناپ ۆتە سەۋلەتتى, ەڭسەسى بيىك كۈمبەز سوقتىرادى. بۇل كۈمبەز تۋرالى نايمان رۋىنىڭ اتاقتى تۈبەك اقىنى «شاعان بۇعىدان كۆرىندى كۆك كۈمبەزىڭ…» دەپ جىرلاعانى بەلگىلى.
1879 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تەزەك تۆرە قايتىس بولادى دا, ۆسيەتى بويىنشا ۆزى تۇرعىزىپ قويعان وسى كۈمبەزگە جەرلەنگەن. سول كۈندەرى قازاق دالاسىنا, يىسى قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, كۆڭىل ايتقان جىر سۈلەيى, زامانداسى سۈيىنبايدىڭ تەڭدەسسىز تۋىندىسى «تەزەك تۆرەنى جوقتاۋ» اتتى ەكى بىردەي جوقتاۋ ۆلەڭدەرى تارالىپ كەتتى.
زەرتتەۋ جۇمىسى نەتيجەسىندە كۈمبەزدىڭ ىرگەتاسى قالانعان بۆلىگىنىڭ ديامەترى 8-10 مەتر بولعانى انىقتالدى.
بىزدەرگە كەيدە «تەزەك تۆرە نەگە ۇلى عالىم شوقان جاتقان «كۆشەن توعانداعى» قورىمعا جەرلەنبەگەن, اراسى اسا الىس تا ەمەس قوي?» دەگەن سۇراقتار بەرىلىپ قالادى. ونىڭ جاۋابىن بىلايشا پايىمدايمىز: «…تەزەك تۆرەنىڭ ەكەسى نۇرالىنىڭ ەسىمى 1825 جىلعى جازبالاردا كەزدەسپەگەندىگى, ول كىسىنىڭ ەرتەرەك قايتىس بولعاندىعىنان شىعار, ولاي بولسا, اۋىز ەدەبيەتىندەگى «حان يەم بەس جاسىندا جەتىم قالعان…» دەپ ايتىلاتىنى شىندىققا جاناسادى. سوندىقتان, بۇل جەرگە الدىمەن, شامامەن 1790 جىلدارى تۋىپ, 1825 جىلدارى قايتىس بولعان نۇرالى ەدىلۇلى ابىلايحانوۋ سۇلتان جەرلەنگەن…». كەيىن, 1860 جىلى جەتىسۋ ۆڭىرىندە كەنەتتەن تارالعان اسا قاۋىپتى ىندەت-شەشەكتەن تەزەكتىڭ 55-60 جاستار شاماسىنداعى اناسى, اۋىزەكى شەجىرەلەردە ايتىلمايتىن, بىراق, تاريحي قۇجاتتاردا ەسىمى كەزدەسەتىن, 35-40 جاسار باۋىرى شەرەلى, 12 جاسار ۇلى سادۋاقاس جەنە كەنجە ۇلى سانيياز قايتىس بولعان. تەزەك تۆرەنىڭ ۇيعارىمىمەن ولاردىڭ بارلىعى دا وسى قورىمدا جەرلەنەدى.
اۋىز ەدەبيەتىندەگى سۈيىنبايدىڭ, باسقا دا اقىنداردىڭ تەزەككە كۆڭىل ايتۋى وسى وقيعامەن بايلانىستى. باسقا دا ەت جاقىن اعايىن-تۋىستارىنىڭ بىرقاتارىنا دا وسى جەردەن توپىراق بۇيىرعان.
سودان باستاپ, بۇل قورىم تەزەك تۆرەنىڭ وتباسىلىق قورىمى بولىپ سانالعان. سوندىقتان, تەزەك تۆرە ونىڭ اۋماعىن قورشاتقان جەنە ىشىندە ۆزىنە دە كۈمبەز سالدىرعان.
تۆرەنىڭ كۆزى تىرىسىندە سالدىرعان كۈمبەزى تۋرالى بىرەر سۆز ايتتىق. ۆكىنىشكە وراي, پاتشالىق رەسەيدىڭ جىمىسقى وتارلاۋ ساياساتى ارقاسىندا التىنەمەل ۆڭىرىنە جەر اۋىپ كەلگەن «پەرەسەلەن» مۇجىقتار اسقان كۆرگەنسىزدىك تانىتىپ, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, كۈش كۆرسەتىپ, الدىمەن وسى قورىمنىڭ دۋالىن, ودان كەيىن تەزەك تۆرەنىڭ كۈمبەزىن دە بۇزىپ, كىرپىشتەرىنەن ۆزدەرىنە ۈي تۇرعىزىپ الادى.
الايدا, ولاردىڭ قۋانىشتارى ۇزاققا سوزىلماعان. سەبەبى, سول ماڭدا كۆپ ۆتپەي-اق بولعان جەر سىلكىنىسىنەن ورىستاردىڭ ۈيلەرى تۈگەل قۇلاپ, بىراز ادامدارى (اۋىزەكى ەڭگىمەلەردە 17 ادام دەپ ايتىلادى) ۈيىندى استىندا اجال قۇشادى.
بۇل وقيعانى ەستىگەن قازاقتار جان-جاقتان جينالىپ كەلىپ, «سەندەر بىزدىڭ حان يەمىمىزدىڭ ارۋاعىن قورلادىڭدار, ول اسا قاسيەتتى كىسى بولعان. اللا تاعالا سول ۈشىن جازالارىڭدى بەردى» دەپ, قالعان ورىستاردى قىرىپ تاستاي جازدايدى.
زەرەلەرى ۇشىپ, قورىققان «پەرەسەلەن» مۇجىقتار قالعان كىرپىشتەردى قورىم اۋماعىنا قايتادان تاسىپ, بەي-بەرەكەت قالدىرىپ كەتەدى.
سونشا ۋاقىتتان بەرى ىلعال مەن كۈننىڭ تابيعي ەسەرىنەن كىرپىشتەر ۈگىتىلىپ, ۈيىندىگە اينالعانى وسى كۈندەردە انىق كۆرىنىپ جاتىر.
وسى جەردە ۆز تاراپىمىزدان كەلەسىدەي ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى: قورىمداعى 200 جىلدان بۇرىن سالىنعان كۆپتەگەن بەيىتتەر, دۋالى مەن كۈمبەز بۇزىلماي تۇرعان بولسا, حالقىمىزدىڭ سەۋلەت ۆنەرىن كۆرسەتەتىن قۇندى تاريحي جەدىگەرگە اينالار ەدى! ونىڭ ۈستىنە, بۇل كۈمبەز, قورىمنىڭ دۋالى, باسقا بەيىتتەر باسقىنشىلاردىڭ «ۋانداليزمدىك» ارام پيعىلىمەن, كىسى قولىمەن بۇزىلىپ كەتكەن, ولاي بولسا مۈمكىندىگىنشە, العاشقى نۇسقاسىنا ساي قالپىنا كەلتىرىلسە قايتەر ەدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى!
…ەگەر «تەزەك تۆرە» قورىمىنا مەملەكەت تاراپىنان كۆڭىل بۆلىنىپ, قورشاۋ-دۋالى مەن كۈمبەزى جاڭعىرتىلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلسە جەنە سول ماڭعا اۋتوتۇراق, ساياباق, اسحانا, قوناقۈي, ەجەتحانا سيياقتى نىساندارى بار تۋريستىك كەشەن سالىنسا نۇر ۈستىنە نۇر بولادى ەمەس پە? ودان كەيىن تيىستى جارناما جۇمىسىن جۈرگىزىپ, الىس-جاقىن ەلدەردەن تۋريستەر تارتۋ قاجەت. جالپى, بۇل مەسەلە شوقان ۋەليحانوۋ جاتقان جەرگە دە قاتىستى, ول جەرگە دە اتالمىش تۋريستىك كەشەن سالۋدى, سونداي-اق ەل ىشىندە «جوشى ورى» نەمەسە «جوشى ارانى» دەپ اتالاتىن, كەم دەگەندە 700 جىل بۇرىن قازىلعان, ۇزىندىعى 60 شاقىرىمعا جۋىق وردىڭ تاس جول ماڭىنداعى بىر بۆلىگىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
تەزەك تۆرە ەكەسى, اناسى, باۋىرى جاتقان جەردى قورشاتىپ, ۈلكەن قورىم جاساتقان, كەيىنىرەك ەيەلدەرى وتباسىنداعىلار جەرلەنگەن. ۆزىنە ارناپ كۆزى تىرىسىندە, وسى قورىمدا 1875 جىلدارى ۈلكەن كۈمبەز سالدىرعان. اتاقتى نايمان تۈبەك اقىن جىرلاعانداي: «شاعان بۇعىدان كۆرىندى كۆك كۈمبەزىڭ…» دەگەندەي سۇستى, ەدەمى كۈمبەز بولعان. ۆكىنىشكە وراي, 1920 جىلدارى ورىستار كىرپىشىن الۋعا بۇزعان. ەل اۋزىنداعى اڭىزعا قاراعاندا سول پەرەسەلەندەر ۈيلەرىن سالىپ بولىپ كىرگەن تۈنى ۈي بۇرق ەتىپ قۇلاپ, باسىپ قالىپ, بالا-شاعاسىمەن 16-17 ادام قىرىلىپ قالعان. سودان «پروكلياتايا موگيلا» دەپ بارلىق كىرپىشتى قايتا ەكەلىپ ۈيىپ تاستاعان. سودان بەرى ۈيىندى قالپىندا جاتىر.
اڭىز-ەڭگىمە: تەزەك تۆرەنىڭ جەر شەكاراسىن انىقتاۋداعى بىر تەسىلى.
…بۇرىنعى كەزدە «جەر داۋى مەن جەسىر داۋى» بىتكەن بە, جەرگە تالاسقان ەلدەر كەيدە بارىمتالاسىپ, سويىلداسىپ, ونىڭ ارتى ۈلكەن ارازدىققا ەكەلىپ وتىرعان. سونداي كەزدە ۆزى ەدىلەتتى, ەل بىرلىگىن ساقتاۋدى بەرىنەن دە الدىعا قويعان تەزەك تۆرە مىنانداي امالدى قولدانىپتى.
جاۋلاسقان ەلدەردەن ەكى جاس بالانى جۈيرىك اتپەن شىعارتىپ, ەل وتىرعان ورىندارىنان بىر-بىرىنە قاراما-قارسى شاپقىزادى ەكەن. سودان كەزدەسكەن جەرىندە ەكەۋىن توقتاتقىزىپ, اتتارىنان تۈسىرىپ, ەلدەردىڭ ۈلكەندەرىنىڭ كۆزىنشە «ەكەۋىڭ قۇشاقتاسىڭدار, مىنە ەندى باۋىر بولدىڭدار» دەيتىن كۆرىنەدى. سوسىن ەلگە «…بالا دەگەن پەرىشتە. وسىلاردىڭ ىستەگەنىن ىستەڭدەر, باۋىرلاسىڭدار! ال ەندى تالاسقان جەرلەرىڭنىڭ مەجەسى بۇدان بىلاي مىنە دەل وسى جەر بولادى. وسىدان ەرى بىر-بىرىڭمەن جانجالداسىپ, جاۋلاسساڭدار, قۇقايلارىڭدى مەنەن كۆرەسىڭدەر» دەپ بىراق اۋىز سۆزبەن ەلدى تاتۋلاسىرادى ەكەن, جارىقتىق.
حاننىڭ وسىنداي ەدىلەتتى سۆزىنە بارلىق ەل قۇلاي كەتىپ, بىر-بىرىمەن قۇدالاسىپ, باۋىرلاسىپ, داۋ-داماي تەز ارادا ۇمىتىلاتىن بولىپتى.
ارعىماق ايعىر حيكاياسى…
… تەزەك تۆرەگە زامانداس, ۆزى ساراڭ, ەلگە جايسىز بىر باي كىسى بولىپتى. بىردە تۆرەنىڭ جىگىتتەرى سول كىسىنىڭ جىلقىسىنىڭ ىشىنەن ەرەكشە ايعىردى بايقاپ, سىرىن بىلەتىندىكتەن وعان بىر جاعى مىسقىلداپ, بىر جاعى سىناپ: «…بايەكە, اناۋ ايعىرىڭىز سىزگە ەمەس تۆرەگە لايىق, كەلىستى مال ەكەن. تارتۋ ەتىپ بەرسەڭىزشى»,- دەپتى. ولارعا باي:
– اتاي كۆرمەڭدەر, بۇل ايعىر مالىمنىڭ كيەسى. وسى مالدىڭ جارتىسىن الساڭدار دا, بۇعان كۆز سالماڭدار,- دەپ شىر-پىر بولىپتى.
بۇل سۆز تۆرەنىڭ قۇلاعىنا شالىنعاندا, جىگىتتەرىنە:
– ەي قۋلار-اي, ول نەمەنىڭ ساراڭدىعىن بىلىپ, ەدەيى ايتقانسىڭدار عوي, ول سۆزدى. نەلەرىڭ بار ەدى? وبالى ەندى جانۋارعا تيدى عوي! ۆيتىپ ايتقان سوڭ, بىزگە لايىق مال وعان جاراسپاس, بەكەر ايتتىڭدار-اۋ, ول جانۋار ەندى تاڭ اسپاس!- دەپ كەيىگەن ەكەن.
ايتقانىنداي ايعىر ەرتەڭىنە ۈيەلەپ تۇرماي قالىپتى…
ۇرشىق تۋرالى…
بىردە تەزەك تۆرە ۇرشىق يىرىپ وتىرعان جەڭگەسىنە قاراپ: «…ەي جەڭگەي, بۇل دۈنيە دەگەنىڭ شىر اينالعان ۇرشىقتاي عوي. بىردە توقتاماي زىرىلداپ اينالادى, بىردە توقتاپ قالادى. جىبى دە كەيدە ۈزىلمەسە, كەيدە ۈزىلىپ قالادى. قولىڭىزداعى نەتكەن عاجايىپ دۈنيە دەسەڭىزشى…»,- دەگەن ەكەن…
تەزەك تۆرەنىڭ سوڭعى كۈندەرى (جەكسەنبينوۋ س. تالدىقورعان)
…اتالارىمىزدان ەستۋشى ەدىك. بىزدىڭ اتالارىمىز جالايىردىڭ «مىرزالارى». تەزەك تۆرە بەلگىلەپ بەرگەن مىنا «شاعاننىڭ» كۈنگەي بەتىن مەكەندەگەن. ەلىمىز تۆرە اۋلىمەن ەرقاشاندا سىيلاسىپ, الىس-بەرىستە جۈرىپتى. ەكەمنىڭ اتاسى ەلىباي تۆرەنىڭ زامانداسى, ۆزى ۆتە ۈلكەن ەمشى, ەلگە سىيلى بولعان كىسى.
بىردە ەلگە تەزەك تۆرە قال ۈستىندە دەگەن سۋىت حابار كەلىپ, سول اتامىز ەلدىڭ جاقسىلارىمەن بىرگە قالىن سۇراماق بولىپ بارىپتى. بارسا ايتقانداي تۆرە تۆسەكتەن تۇرماي جاتىر ەكەن. بارلىق جەتىسۋدىڭ يگى-جاقسىلارى وسىندا كۆرىنەدى.
اتامىز ەمشى كىسى, الىپ بارعان تۈرلى دەرىلىك شۆپتەن جاساعان دەرى-دەرمەكتەرىن بەرىپ, اۋرۋدىڭ قول اياعىن سىلاپ-سيپاپ بىراز ەم-دوم جاساعاننان كەيىن تۆرە باس كۆتەرىپ, قۇس تۆسەكتە شىرايلانىپ, جاستىققا سۈيەنىپ وتىرىپ, ەلمەن امانداسىپتى. سودان اتامىزعا قاراپ:
– ەي ەلىباي, سىزدىڭ جاساعان داۋاڭىزدان كەيىن بىراز جاقسى بولىپ قالدىم. سىز تەگىن ادام ەمەسسىز, وسى مەن ەندى قانشا جاسايمىن,- دەپ سۇراپتى. اتامىز:
– الدييار, نەسىن جاسىرايىن, بۇل دۈنيە بەرىمىزدەن دە ۆتەدى ەمەس پە? سىزدىڭ 7 كۈندىك ۆمىرىڭىز قالىپتى, قامدانا بەرگەنىڭىز دۇرىس,- دەپتى. سوندا تەزەك جىگىتىنە قاراپ:
– مىنا جامان جالايىر نە دەيدى, ەكەلشى بەرى قىلىشىمدى, ۆزىمنەن جەنە اجالىنان 3 كۈن بۇرىن توڭقالاڭ اسىرايىن,- دەپتى.
ساسقالاقتاپ قالعان ۈيدەگىلەر «حان يەم, بۇل كىسى 7 كۈن دەپ قاتەلەسىپ قالدى عوي, ەلى تالاي جاسارسىز. جەتى دەگەن قازاقتا كيەلى سان ەمەس پە, سونى ايتپاق بولعان شىعار» دەپ جۋىپ-شايماق بولىپتى. سول كەزدە تۆرە اتامىزعا قاراپ:
– ال ەلىباي, ەندى نە دەيسىز? ايتىڭىز, قانشا كۈندىك ۆمىرىم قالدى?- دەگەندە ول كىسى:
– تاقسىر, سىز بۈتكىل ەلدىڭ تۇتقاسىسىز. سىزگە ۆتىرىك ايتقان بولمايدى,- دەگەنىندە وعان تەزەك تۆرە جادىراي قاراپ:
– قايتەر ەكەن دەپ ەدىم, ونى مەن ۆزىم دە سەزىپ جاتىرمىن,- دەپ اينالاسىنداعىلارعا «مەن كەتكەنمەن بىرلىكتەرىڭ كەتپەسىن. مەن ۆلسەم, بىزدىڭ قازاقتان مەن سيياقتى, ەلدەقايدا مەنەن اساتىن ۇل تۋمايدى دەيسىڭدەر مە? مويىماڭدار, تەك اۋىزبىرشىلىكتى بولىڭدار. ەشقاشان قاراقان باستارىڭدى ويلاماي, ەلدىڭ قامىن ويلاڭدار…» دەپ ۆسيەت ايتا وتىرىپ, قوشتاسقان دەسەدى…
جارييالانعان ماتەريالدار:
تەزەك تۆرە تۋرالى «تەزەك تۆرە». 2013. ا. اقىلبەكوۋ
«تەزەك تۆرەگە قاتىستى جىر-ايتىستار انتولوگيياسى» 2014. ا.اقىلبەكوۋ
«تەزەك تۆرە-200» 2021. ا. اقىلبەكوۋتىڭ قۇراستىرۋىمەن
زەرتتەۋ كىتاپتارى جەنە جيناق جارىق كۆردى.
https://7-su.kz/news/cat-4/11511/











