ورنالاسقان جەرى: الاكۆل اۋدانى, ىرعايتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى كۆكتۇما اۋىلىنىڭ سولتۈستىك جاعىنداعى تاۋ بۆكتەرىنە ورنالاسقان.
زەرتتەلۋى: باتىۋردىڭ ۇرپاعى ەرمىرزاەۋ ەركىن احمەتقانۇلى. گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ى. جانسۈگىروۋ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەركىن توقپانوۋ گەوگرافييالىق, ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس تاريحي سيپاتتاماسىنا زەردەلەۋ جۈرگىزىپ جۈر.
سيپاتتاماسى: قاراكەرەي توقپاق شەجىرەسىنەن الىنعان رەتكە كەلتىرىپ تاريحىن جازۋ ەر ەلدە بار. سوندىقتان تۋعان حالقىمىزدىڭ تەگى مەن رۋ شەجىرەسىن قۇراستىرىپ, جيناقتاپ جۈيەگە كەلتىرۋ ىسىمەن اينالىسقان دۇرىس شىعار. بۇل جۆنىندە ەڭگىمەلەر مەن جازبالارىن اۋىز ەدەبيەتى جىراۋلاردىڭ, اقىنداردىڭ شىعارمالارىن ارعى-بەرگى تاريحي كىتاپتاردا ەسكى كۆز قارالاردىڭ ەڭگىمەلەرىن ەسكە العان جۆن شىعار. توقپاقتىڭ شەجىرەسى ەلدە تولىق زەرتەلىپ, ايتىلماي جاتقان قىرلارى بار سيياقتى.
الاكۆل اۋماعى, جوڭعار الاتاۋ باۋرايىن مەكەندەگەن تالاي-تالاي تاريحي قاقتىعىستاردىڭ كۋەسى بولعان, ەلىن, جەرىن, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان قورعاي بىلگەن قاساباي, بايانباي, قارعا, ەرمىرزا سىندى باتىرلار شىققان مەيىرمان. انداس سيياقتى ەل بيلەگەن دانالار, كۋناق, ەبدىقالي, ميسەلىم, سىرجان, ەسجان سيياقتى كۈمىس كۆمەي شەشەن بيلەر شىققان. اراپ, جالعاباي, مولداحان سىندى اقىن كۈيشىلەر شىققان. قاراكەرەي نامىسىن قورعاعان سىدىق, ەشىمباي, جاقىپ سىندى پالۋانداردى دۈنيەگە ەكەلگەن. كيەلى مەكەن ايدىندى الاكۆل قاسيەتتى جەردىڭ بىرەگەيى بولار. الاكۆلدىڭ تۆرالى بىر باسقا سىر شەرتەدى, ايتا بەرسە تاۋسىلمايدى, ۇزاق ەڭگىمە. تاريحتا ۆز ورنى بار ويىپ الار. يا, مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, توقپاق رۋىنان شىققان. ەرمىرزا باتىر كۆپجاسارۇلى (تاسى. جاۋباسار).
ەرمىرزا 1819-1892 ج.ج. الاكۆل ۆڭىرىندە دۈنيەگە كەلگەن بولۋى كەرەك. ەكەم ايتىپ وتىراتىن ناقتى ەسىمدە قولماپتى. سۈيەگى قازىرگى جوڭعار الاتاۋىنىڭ جالپاق قياق دەگەن جەردە جەرلەنگەن. قاراۋىل تۆبەنىڭ باتىس جاق ىرگەسىندە. 2001 جىلى باسىنا اس بەرىپ بەلگى قويدى.
اڭىز-ەڭگىمە: ەرمىرزا ۆز زامانىندا باتىر ادام بولىپ, حالىقتىڭ العىسىن العان ادام. ەل اۋزىنان ەستىگەنىم, ەرمىرزا باتىر بىر شايقاستا مەكەن نايزاسىمەن شاۋىپ كەلە جاتىپ, قۋىپ جەتكەن جاۋىن نايزامەن تۈيرەپ, دەنەسىنە دارىتپاي شاپانىنا اتتىڭ سول جاعىنان, وڭ جاعىنان لاقتىرىپ وتىرعان دەيدى. نايزاگەر بولسا كەرەك, جەنە دە اسقان مەرگەن بولعان دەسەدى.
كۆكۇمالىق اقىن رۋى تاسى ىشىندە شوقان سۈلەيمەن سوپىۇلىنىڭ تاسىدان شىققان باتىرلارىن بەينەلەپ جازىپ ايتقانىن مىنا بىر ۆلەڭنىڭ ۇسىنىپ وتىرمىن.
كىم اسقان قاراكەرەي قابانبايدان,
كۆپ دۇشپان كۆرە المايدى.
تۋ ۇستاپ تۇلپار مىنگەن اتا-باباڭ,
تىلەۋى نايمان-بابا قابىل بولىپ,
تارادىق تۆلەگاتاي بەلگىبايدان.
بي بولىس كۆرگەن ەكەن تۆرەسىندە,
كۆز سالىپ ۆتكەن كۈندى كۆرەسىڭدە.
تۋعان جەر التىن ايماق الاكۆلىم,
ايتقانى سادىق اتام ەلى ەسىمدە.
بولىپتى بىر ايتامىز قارعا باتىر,
ۇرپاققا ۈلگى بولىپ كەلە جاتىر.
مەڭلىم مەن قارعا مامىر بىر تۋىسقان,
ۆتىپتى سودان بەرى تالاي عاسىر.
قارعا اتام, كۆش باستاعان باتىر بولعان,
ەستىگەن ەل اۋزىنان اقىنداردان.
قار جاۋىپ, جەل سوعادى, تۇمان تۈسىپ,
بەلگىسى كۆرىنەدى اشۋلانعان.
كۆرەگەن پەرىسى بار ادام ەدى,
سول اڭىز بىزگە جەتتى عاسىرلاردان.
شوقايدى كىم بىلمەيدى, شالابايدى,
اتقان وق, شاپسا قىلىش قارامايدى.
قاراڭعى تۈن بولسا دا كۈندىزگىدەي,
قيىننان جولدى تاۋىپ ارالايدى.
بويىنداعى قاسيەتى مىنە, وسىنداي
جالعىز قۋراي بولسا دا پانالايدى.
تارلاۋى ارقان كەرگەن اسۋىنان,
جىلقىسىن قالماقتاردان قورالايدى.
الدىندا مەيىرمان, شاقباي, ايدىنى بار,
قانداي پەلە جاپسا دا جولامايدى.
ەرمىرزانىڭ مەكەنى التى قالماق,
جەكە دارا شاباتىن جاۋعا ۇرانداپ.
سولاردا ەل قورعاعان ۆتتى ۆمىردەن,
باتىردىڭ ۇرپاعىنا اتى قالماق.
ەي, كەيدە شەشەن بولعان بىر ايتامىز,
ۈلگى سۆزىن ۇرپاققا تاراتامىز.
شەشەننىڭ تىلى شەبەرلىڭ قولى دەگەن
سولاردا ۆتتى ۆمىردەن قاراساڭىز.
مەيىرمان بولىس بولدى ەلدىڭ باسى,
سۈتتەي ۇيىپ تىڭداعان كەرى جاسى.
شالاباي, ەيكەمەننەن, ەرمىرزالار,
ەل ىرگەسىن ساقتاعان قارلىعاشى.
الاكۆل القابىنا مەكەندەگەن,
قارعا, مامىر, مەڭلىمباي اتام تاسى.
قالاي دەپ, سۋرەتتەسەم كەتەر سىيىپ,
كۆگىلدىر كۆكتەم نۆسەر نۇرىن قۇيىپ.
تابيعات تۆرت تۈلىگىن تۈگەل بەرگەن,
ايتامىن باستان-اياق بەرىن جيىپ,
جابىقتىڭ بيىگىنەن شىققانىمدا.
جالتاقتاپ كەتە المادىم كۆزىم قيىپ.
ەرمىرزا بابامىزدىڭ بەل بالاسى مولداحان.
مولداحان ەرمىرزاۇلى 1860 جىلى دۈنيەگە كەلگەن. اتاقتى كۈيشى, دومبىراعا تىل بىتىرگەن مىقتى كۈيشى بولعان. ول كىسى دومبىرادان قول ۈزبەي 105 كۈيگە دەيىن شەرتۋشى دەپ ايتىپ وتىراتىن, كۆنە كۆزدەر.
بۇل كۈندە كۆزدەن عايىپ بولعان سول كىسى الاكۆلدىڭ ارعى جاعىنداعى مەمبەت ەلىندە بىر سايىسقا تۈسكەندە, كەزەكتى العان ەرىپتەسى باستاي بەرە ىشەكتى ۈزىپ الىپ, ەندى جۆندەيمىن دەگەنشە مولداحان اتامىز باستىرمالاتىن 10-15 كۈيدى تۆگىپ-تۆگىپ جىبەرسە كەرەك.
سوندا تۆرەشى ەلگى ەرىپتەسىنە: بولدى, ەندى جەڭىس «مولداقاندىكى»- دەگەن ەكەن.سونداي بىر سايىستا دومبىراشى, قىزعا كەزدەسىپ, جەڭىستىك بەرە قويماعان سوڭ, مەسىسىن شەشىپ, اياعىنىڭ باشپايىمەن تارتقان ەكەن. ەلگى قىز يبا ساقتاپ, اياعىن شەشپەگەندىگى ۈشىن جۈلدە (بەيگە) الىپتى دەگەن اڭىز بار.
اقىن قورابايۇلى قۇدايبەرگەن مولداحان تۋرالى بىلاي تولعايدى.
كىم بىلەر اسقان كۈيشى مولداحان,
سارقىلماس كۈي بۇلاعىن اعىزعاندى,
بۇل كۈندە بىر دەرەك جوق, سونداي جانان,
وتىرمىن ىشتەي تىنىپ, سوعىپ ساندى.
دومبىرا قاراعايدان قولعا الىپتى,
زامانا ساعىمىنا تولعانىپتى.
توقتاۋسىز 105 كۈيدى جالعاپ تارتىپ,
جىلاتىپ تا, كۈلدىرگەن ول حالىقتى.
كەتكەندە كۈيگە تۈسىپ ىقىلاسى,
شايقالىپ تەربەلىپتى ونىڭ باسى,
جورعالادى ون ساۋساعى ەكى ىشەكتە.
باسىندا بيلەيدى ەكەن تاقيياسى,
ون جايلاۋ وعان كۋە قارا جابىق.
تىل بىتسە ايتار ەدى-اۋ, ونى دا انىق,
اينالدىم اتامەكەن, اتا جۇرتىم,
ۆسىرگەن سونداي ۇر.
ەرمىرزاەۋ ەركىن احمەتحانۇلى
Q-Andas ақпарат.
Q-Andas ақпарат.










