ورنالاسقان جەرى: الاكۆل اۋدانى, ىرعايتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى كۆكتۇما اۋىلىنىڭ اۋماعىنداعى جالاڭاش كۆلدىڭ بويىندا ورنالاسقان. ۇرپاقتارى 2014 جىلى باسىنا بەلگى قويىپ, زيرات تۇرعىزعان.
زەرتتەلۋى: قحر-دا شىققان مۇرات سۇلتانۇلىنىڭ «سەمەنبەت شەجىرەسى» جەنە «سىبانباي بي», مۇقاش ەتەيبەكۇدىنىڭ «قىزاي ەلى» كىتاپتارىندا جەنە انداس وماراقىننىڭ قازاقستاندا شىققان «تاريح تولقىنىندا» كىتاپىندا ۆمىرى جايلى دەرەكتەر جيناقتالعان. كەيىنگى كەزدە ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى سىبانباي بي XVIIى عاسىردىڭ سوڭى مەن XIح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جاساعان تاريحي تۇلعا. جوڭعارلار جويىلىپ, قازاق اۋىلدارى ۆزدەرىنىڭ بايىرعى اتاقونىسىنا قايتا ورالعاندا, سىر بويىنداعى قىزايلار ەڭ العاش ەسەنگەلدى بي قۇداينازارۇلىنىڭ باستاۋىمەن 1740 جىلداردىڭ ورتاسىندا اياگۆزگە قونىستانعان(«قۇربانعالي حاليددىڭ «تاۋاريح حامسا» ەڭبەگىندەگى دەرەكتەر بويىنشا). كەيىن قاراكەرەي ەلىمەن قونىستاس ىرگە جايعان قىزايلار تارباعاتاي ۆڭىرىنە, ودان كەيىن توقتا مەن بارلىق تاۋلارىنىڭ ماڭايىنا 100 جىل بويى قونىستانعان. دەل وسى تۇستا قىزايلاردى ەسەنگەلدى بيدىڭ ىنىسى سۇلتانگەلدىنىڭ شۆبەرەسى سىبانباي بي باسقاردى. ول قىزايلاردىڭ ۆرىس-قونىسىن بەلگىلەپ, ىشكى-سىرتقى قارىم-قاتىناسىن, رۋلار اراسىنداعى جەر-جەسىر داۋلارى مەن اعايىن اراسىنداعى ارازدىقتى رەتتەپ وتىرعان تاريحي تۇلعا.
اڭىز-ەڭگىمە: سىبانباي بيدىڭ دەۋىرى قازاق قوعامىندا ىرى ۆزگەرىستەر ورىن العان, تاي-تالاسقا تولى مەزگىل ەدى. رەسەي پاتشالىعىنىڭ قازاق جەرىنە ۆڭمەڭدەي كىرىپ, جاپپاي وتارلاۋى قازاق اۋىلدارىنىڭ ۆمىرىنە ەكىتالاي كۈن تۋدىردى. وسى تۇستا سىبانباي مەسكەۋگە ەلشىلىككە بارىپ, اعا سۇلتان اتانعان. كەنەسارى حان تارباعاتايدى جايلاعان ەلدەن كۆمەك سۇراپ بارعاندا, قىزايلار قول جاساقتاپ اتتاندىرماقشى بولعاندا رەسەي پاتشالىعىنىڭ ايتاقتاۋىمەن بەيبىت ەلگە قاتەر تۆندىرگەن سىبانقۇلدىڭ اۋىر قولىن ەمىل (ارعى بەتتە) ۆزەنىنىڭ بويىندا تالقانداپ, جۇرتتى بۇلاپ-تالاۋدان قۇتقارادى. بىراق كەنەسارى حانعا كۆمەكتەسۋ ارمانى ورىندالماي قالادى. كەيىن ماتاي تەنەكە باتىر كەنسارى حاننىڭ كەگىن قۋىپ, قىرعىز ورمان حاننىڭ اۋىلىن شاپقاندا قىزايلاردان Cۇلتانگەلدى بوقاش بولىس, ەسەنگەلدى بىرتەرى باتىر, مالتابار-شەكىل ۇلتاراق باتىر, تاعى دا باسقا الپىس جىگىتتى ۇيىمداستىرىپ, كەنەسارىنىڭ كەگىن الۋ جورىعىنا اتسالىسقان. ۆمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قىزاي ەلىنىڭ رۋ باسشىلارىن بەكىتىپ, ەلدى توقتا-بارلىقتان بۇراتالاعا (بۆرىلى دالا) قونىستاندىرۋعا كەڭەس بەرىپ, ىزباسارلارىن بەلگىلەپ, ۆمىردەن ۆتەدى.
سىبانباي بي رەسەي مەن قىتايدىڭ ەكى جاقتى قىسىمىنا تاپ بولعان ەلدى تەۋەلسىز ەتۋ ۈشىن كۈرەسكەن تۇلعا. ونىڭ ۇرپاقتارى اتاسى جەرلەنگەن جەردەن 150 جىلداي قيىر جەيلاپ, شەتتە جۈرسە دە, تۇلعانىڭ ۇلىلىعىن وسى مەكەندى قونىستانعان ەل ۇمىتپاي, تەۋ ەتەتىن قاسيەتتى جەردىڭ بىرىنە اينالدىرعان. كەڭەس بيلىگى ورناعان سوڭ سىبانباي بيدىڭ زيراتىنا تەۋ ەتەتىندەر قۋدالانعان. ەلىمىز تەۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى بابا زيراتىن قايتا جاڭعىرتىپ, باسىنا بەلگى قويدى. سىبانباي بي تۋرالى ەل اراسىندا كۆپتەگەن اڭىز-ەڭگىمە تاراعان. ول قازىرگە دەيىن جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اراسىندا ايتىلىپ كەلەدى.
قازىر بۇل ورىن ارى-بەرى ۆتكەن ەلدىڭ تەۋ ەتىپ اتتاناتىن جەرىنە اينالىپ ۈلگەرگەن. ەندى وسى بىر نىساندى قازاقستاننىڭ قاسيەتتى نىساندارى تىزىمىنە ەنگىزۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز.
سىلتەمەسى:
1. «سەمەنبەت شەجىرەسى», مۇرات سۇلتانۇلى, ىلە حالىق باسپاسى.
2. «سىبانباي بي», مۇرات سۇلتانۇلى, 2014, ۇلتتار باسپاسى.
3. «قىزاي ەلى», مۇقاش ەتەيبەكۇلى, 2004, مۇرا جۋرنالى.
4. «تاريح تولقىنىندا», انداس وماراقىن, 2022, الماتى, «وفسەت» باسپاحاناسى.










