Ornalasqan jeri: Alakól audany, Yrǵaity auyldyq okrugine qarasty Kóktúma auylynyń aumaǵyndaǵy Jalańash kóldiń boiynda ornalasqan.
Zerttelui: QHR-da shyqqan «SHaǵyrai» shejiresi, Erkebai Qabyljanúlynyń «Qyzai eli tarihyna qatysty derekter» kitaptarynda jáne Andas Omaraqynnyń Qazaqstanda shyqqan «Tarih tolqynynda» kitaptarynda ómiri jaily derekter jinaqtalǵan. Búginde ólketanushy-jurnalist Qajet Andas pen SHpǵyrai áulieniń úrpaǵy Jarmúqash Toiymbek zerttep júr.
Sipattamasy: SHaǵyrai Kenenbaiúly 1736 jyly tuyp, 1832 jyly qaitys bolǵan. SHaǵyrai áulie qorymynyń mańynda Onyń mańynda SHaǵyraidyń Qyzyl qaiyńy, SHaǵyraidyń SHetbúlaǵy, SHaǵyraidyń SHegirbúlaǵy, SHaǵyraidyń Taldyqbúlaǵy, SHaǵyraidyń tumasy degen jer attary saqtalǵan.
Ańyz-áńgime: SHaǵyrai Kenenbaiúlynyń Qazaq handyǵy men TSin imperiyasy arasyndaǵy bitimgerlik isine aralasqany turaly derekter TSin imperiyasyna qatysty arhiv materialdaryna saqtalǵan. Qaharman Múqanúly men Kákesh Qaiyrjanúly audarǵan «TSin áuleti sarai jylnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter» atty kitapta TSiyanlúńnyń 29 jyly 12 aidyń 27 kúni (1765 jyly 18 qańtar) sarai esteliginde: «Qazaq Ábilpeiiz jibergen SHaǵyrai bastaǵan tórt adam 16 jeltoqsanda Oirat Tarbaǵashyn ruynyń táijisi Saibekti ertip kelip jolyqty» dep jazylǵan. «TSin áuleti Gauzúń patshanyń sarai jazbalary» atty kitaptyń 543 buma, 8-11 betterinde de SHaǵyraiǵa qatysty málimetter keltirilgen.
Qyzai Esengeldi bi qaitys bolarynda Ejan han (TSiyanlúń) bergen kóktasty (mansap belgisi) úlken úly Kenenbaiǵa múraǵa qaldyrǵan. Kenenbaidan SHaǵyraiǵa qalǵan. SHaǵyrai kózi men tilinde súǵy bar, sharapatty adam bolypty. Qasy qalyń ári úzyn bolyp, kózin jauyp túrady eken. Adamǵa, malǵa tike qaramaidy eken. Qarasa kóz súǵy tiip, aman qalmaidy eken. Birde Tileuke batyr SHaǵyraidy synap: «Kózińniń súǵy bar» deidi anau túrǵan búǵylardyń birin atyp bershi?» dep ázildeidi. Sonda SHákeń: «Qaisysyn» dep qaiyra súraidy. «Anau, sońynda kele jatqan juanyn» depti Tileuke. Sonda SHaǵyrai qolyn núsqap túrip, oń jaq sanyp salyp qalyp: «Baryp, adalynda bauyzdap al» degen eken. Tileuke barsa baǵanaǵy búǵy jyǵylyp, qylqynyp jatqan eken. SHaǵyraidyń qasiettiligine qatysty múndai ańyzdar el arasynda óte kóp. SHaǵyrai qaitys bolǵannan keiin onyń úrpaqtary búl mekennen aua kóship, Búratala asyp qonystanady. Biraq jergilikti júrt búgingi kúnge deiin SHaǵyrai jatqan ziratqa táu etip, onyń qasiettiligne tánti bolumen keledi.
Búryndary SHaǵyrai ziratynyń qasynan ótken er adamdar qúran oqyp, áielder attan túsip, jayaulap ótpese, bir pálege jolyǵyp otyrǵan. Bir joly bir baidyń jańa túsken kelini SHaǵyrai ziratynyń janyna kelgende, bai kelinine: «Zirattan attan túsip ót», dep eskertedi. Biraq jas kelin: «Ólip qalǵan aruaqta ne qúdyret bolsyn», dep shauyp óte bergende at súrinip, kelin úzeńgige ilinip qalyp, úrikken at súiretip óltiripti. Keńes biligi dáuirinde SHaǵyrai ziratyna táu etetnderge tiym salynǵanymen, el jasyrynp sol búrynǵy qúrmetin bildirip kelgen. Búl úrdis búginge deiin jetken. Qazirde SHaǵyrai ziratynan el qúran oqyp, tilek tilep attanu dástúrge ainalǵan.
Búl nysandy da Qazaqstannyń qasietti jerleriniń tizimine engizu kerek.
Silteme:
1. «Esengeldi shejiresi», Ile halyq baspasy, 2015 jyl, Qúlja.
2. «TSin áuleti sarai jylnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter», Qaharman Múqan, Kákesh Qaiyrjanúly, Últtar baspasy, 2013.
3. «TSin áuleti Gauzúń patshanyń sarai jazbalary», 2013, Últtar baspasy.
4. «Qyzai eline qatysty derekter», Erkebai Qabyljanúly, 2010 jyl, Ile halyq baspasy.
5. «Tarih tolqynynda», Andas Omaraqyn, 2022, Almaty, «Ofset» baspahanasy.











