ورنالاسقان جەرى: الاكۆل اۋدانى, ىرعايتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى كۆكتۇما اۋىلىنىڭ اۋماعىنداعى جالاڭاش كۆلدىڭ بويىندا ورنالاسقان.
زەرتتەلۋى: قحر-دا شىققان «شاعىراي» شەجىرەسى, ەركەباي قابىلجانۇلىنىڭ «قىزاي ەلى تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر» كىتاپتارىندا جەنە انداس وماراقىننىڭ قازاقستاندا شىققان «تاريح تولقىنىندا» كىتاپتارىندا ۆمىرى جايلى دەرەكتەر جيناقتالعان. بۈگىندە ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس پەن شپعىراي ەۋليەنىڭ ۇرپاعى جارمۇقاش تويىمبەك زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: شاعىراي كەنەنبايۇلى 1736 جىلى تۋىپ, 1832 جىلى قايتىس بولعان. شاعىراي ەۋليە قورىمىنىڭ ماڭىندا ونىڭ ماڭىندا شاعىرايدىڭ قىزىل قايىڭى, شاعىرايدىڭ شەتبۇلاعى, شاعىرايدىڭ شەگىربۇلاعى, شاعىرايدىڭ تالدىقبۇلاعى, شاعىرايدىڭ تۋماسى دەگەن جەر اتتارى ساقتالعان.
اڭىز-ەڭگىمە: شاعىراي كەنەنبايۇلىنىڭ قازاق حاندىعى مەن تسين يمپەريياسى اراسىنداعى بىتىمگەرلىك ىسىنە ارالاسقانى تۋرالى دەرەكتەر تسين يمپەريياسىنا قاتىستى ارحيۋ ماتەريالدارىنا ساقتالعان. قاھارمان مۇقانۇلى مەن كەكەش قايىرجانۇلى اۋدارعان «تسين ەۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» اتتى كىتاپتا تسييانلۇڭنىڭ 29 جىلى 12 ايدىڭ 27 كۈنى (1765 جىلى 18 قاڭتار) ساراي ەستەلىگىندە: «قازاق ەبىلپەيىز جىبەرگەن شاعىراي باستاعان تۆرت ادام 16 جەلتوقساندا ويرات تارباعاشىن رۋىنىڭ تەيجىسى سايبەكتى ەرتىپ كەلىپ جولىقتى» دەپ جازىلعان. «تسين ەۋلەتى گاۋزۇڭ پاتشانىڭ ساراي جازبالارى» اتتى كىتاپتىڭ 543 بۋما, 8-11 بەتتەرىندە دە شاعىرايعا قاتىستى مەلىمەتتەر كەلتىرىلگەن.
قىزاي ەسەنگەلدى بي قايتىس بولارىندا ەجان حان (تسييانلۇڭ) بەرگەن كۆكتاستى (مانساپ بەلگىسى) ۈلكەن ۇلى كەنەنبايعا مۇراعا قالدىرعان. كەنەنبايدان شاعىرايعا قالعان. شاعىراي كۆزى مەن تىلىندە سۇعى بار, شاراپاتتى ادام بولىپتى. قاسى قالىڭ ەرى ۇزىن بولىپ, كۆزىن جاۋىپ تۇرادى ەكەن. ادامعا, مالعا تىكە قارامايدى ەكەن. قاراسا كۆز سۇعى تيىپ, امان قالمايدى ەكەن. بىردە تىلەۋكە باتىر شاعىرايدى سىناپ: «كۆزىڭنىڭ سۇعى بار» دەيدى اناۋ تۇرعان بۇعىلاردىڭ بىرىن اتىپ بەرشى?» دەپ ەزىلدەيدى. سوندا شەكەڭ: «قايسىسىن» دەپ قايىرا سۇرايدى. «اناۋ, سوڭىندا كەلە جاتقان جۋانىن» دەپتى تىلەۋكە. سوندا شاعىراي قولىن نۇسقاپ تۇرىپ, وڭ جاق سانىپ سالىپ قالىپ: «بارىپ, ادالىندا باۋىزداپ ال» دەگەن ەكەن. تىلەۋكە بارسا باعاناعى بۇعى جىعىلىپ, قىلقىنىپ جاتقان ەكەن. شاعىرايدىڭ قاسيەتتىلىگىنە قاتىستى مۇنداي اڭىزدار ەل اراسىندا ۆتە كۆپ. شاعىراي قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى بۇل مەكەننەن اۋا كۆشىپ, بۇراتالا اسىپ قونىستانادى. بىراق جەرگىلىكتى جۇرت بۈگىنگى كۈنگە دەيىن شاعىراي جاتقان زيراتقا تەۋ ەتىپ, ونىڭ قاسيەتتىلىگنە تەنتى بولۋمەن كەلەدى.
بۇرىندارى شاعىراي زيراتىنىڭ قاسىنان ۆتكەن ەر ادامدار قۇران وقىپ, ەيەلدەر اتتان تۈسىپ, جاياۋلاپ ۆتپەسە, بىر پەلەگە جولىعىپ وتىرعان. بىر جولى بىر بايدىڭ جاڭا تۈسكەن كەلىنى شاعىراي زيراتىنىڭ جانىنا كەلگەندە, باي كەلىنىنە: «زيراتتان اتتان تۈسىپ ۆت», دەپ ەسكەرتەدى. بىراق جاس كەلىن: «ۆلىپ قالعان ارۋاقتا نە قۇدىرەت بولسىن», دەپ شاۋىپ ۆتە بەرگەندە ات سۈرىنىپ, كەلىن ۈزەڭگىگە ىلىنىپ قالىپ, ۈرىككەن ات سۈيرەتىپ ۆلتىرىپتى. كەڭەس بيلىگى دەۋىرىندە شاعىراي زيراتىنا تەۋ ەتەتندەرگە تيىم سالىنعانىمەن, ەل جاسىرىنپ سول بۇرىنعى قۇرمەتىن بىلدىرىپ كەلگەن. بۇل ۈردىس بۈگىنگە دەيىن جەتكەن. قازىردە شاعىراي زيراتىنان ەل قۇران وقىپ, تىلەك تىلەپ اتتانۋ دەستۈرگە اينالعان.
بۇل نىساندى دا قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋ كەرەك.
سىلتەمە:
1. «ەسەنگەلدى شەجىرەسى», ىلە حالىق باسپاسى, 2015 جىل, قۇلجا.
2. «تسين ەۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر», قاھارمان مۇقان, كەكەش قايىرجانۇلى, ۇلتتار باسپاسى, 2013.
3. «تسين ەۋلەتى گاۋزۇڭ پاتشانىڭ ساراي جازبالارى», 2013, ۇلتتار باسپاسى.
4. «قىزاي ەلىنە قاتىستى دەرەكتەر», ەركەباي قابىلجانۇلى, 2010 جىل, ىلە حالىق باسپاسى.
5. «تاريح تولقىنىندا», انداس وماراقىن, 2022, الماتى, «وفسەت» باسپاحاناسى.











