Ornalasqan jeri: SHiyrbaidyń aq bastaulary” kieli mineraldy búlaǵy Kerbúlaq audanyndaǵy Matóbe tauynyń etegindegi sińirgishtik qasieti bar tseoltti jynystardyń arasynan shyǵyp jatqan su kózi
Zerttelui: QR Densaulyq saqtau ministrligine qarasty zerthananyń meńgerushisi, akademik, meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Abdikárimov bastau suyna zertteu júrgizse, geografiya ǵylymdarynyń kandidaty, I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetiniń professory Erkin Toqpanov geografiyalyq, ólketanushy-jurnalist Qajet Andas tarihi sipattamasyna zerdeleu júrgizip júr.
Sipattamasy: Kieli búlaqtyń atauyna negiz bolǵan tarihta aty qalǵan SHiirbai Eralyúly 1892 jyly tuǵan. Ol Maitóbeniń etegindegi bastau suyn igilikti iske paidalanyp, múqtajdarǵa qarailasqan. Bizdi bastau basynda kútip alyp, kieli orynnyń qasietin tanystyrǵan Qapiza SHiirbaiqyzynyń aituynsha, búl mańda Táttimbet, Mahno, Ivan degen kisilerdiń de diirmeni bolypty. Olardyń bári de sol tústa qiyndyq kórgen halyqqa barynsha kómektesip, jetim-jesirdiń as-suyn daiyndap bergen. Sony jaqsy bilgen halyq kieli bastauda ornalasqan diirmenge jii kelip, ash-aryqtar ózegin jalǵaǵan.
Ótken ǵasyrdyń 1977 jyly kóz júmǵan SHiirbai qariyanyń artynda qalǵan qyzy Qapiza bastaudyń qasietin jaqsy úǵynyp, elimiz táuelsizdik alǵan soń jerin aluǵa kúsh salady. Tynymsyz eńbeginiń arqasynda kieli sudan shipa izdep kelgender úshin qos auyzdy úi salyp, halyqtyń rizashylyǵyna bólenip otyr.
Sakralьdy nysannyń suynyń qúramyndaǵy erigen mineraldy zattar adam densaulyǵyna qolaily áser etetindikten halyq erte zamannan suyn, asqazan, buyn, júrek qan tamyrlar júiesi aurularyn emdeuge jiy qoldanǵan.HH ǵasyrdyń birinshi jartysmynda SHańhanai ózeniniń boiynaǵy atalǵan kieli su kóziniń mańynda tastan túiin túigen áigili sheber SHiyrbai diirmen jasap halyqty sapaly únmen qamtamasyz etken. Aqsaqaldyń diirmeniniń tastary, qazǵan aryqtyń izderi áli kúnge deiin saqtalǵan.
Búgingi tańda has sheber dihannyń úrpaqtary kieli bastauǵa ǵibadat etip auruyna daua izdep kelgen kelushilerge arnap arnaiy úi salǵan.Basqa kieli oryndar syyaqty búl nysanǵada jaqsy nietpen tazaryp kelu qajet.
Ańyz-áńgime: Suynyń qúramyna júrgizilgen zerthanalyq taldaular suynda gidrokorbanattardyń, kalьtsi men magnidiń úles salmaǵy joǵary bolǵandyqtan qattylyǵy birshama joǵary gidrokorbanatty kaltsili magnili sulardyń qataryna jatady. Ony atalǵan búlaqtardyń jer betine tayau jatqan erigen qar jańbyr suynyń jer astyna sińuinen túzilgen espe sularǵa jatuymen shógindi jynystardyń litologiyalyq qúramymen túsindiruge bolady.
SHiyrbaidyń aq bastaulary kieli búlǵy suynyń himiyalyq qúramyna jasalǵan taldau qorytyndysyna súiensek (6-keste) Arasan mineraldy búlaǵynda kalii men natridiń úles salmaǵy 82,32 %; kalьtsii 12,85 %; hloridter 22, %; artyq. Al magniidiń mólsheri 4,81%; sulьfattar 51,86 %; ftoridter 2,45 %;, temir ionyń mólsheri 0,02% teń ekenin kórsetti.
SHipajaitanushy ǵalymdar men balьneolog dárigerlerdiń pikirine sai mineraldy búlaq suynyń qúramyndaǵy sulьfidterdiń ártúrli mineraldanuy men iondyq qúramy sonymen qatar, qúramyndaǵy kúkirtsutek júike júiesi, qan ainalym músheleri jáne búkil aǵzanyń reaktivtigin, júrek-qan tamyrlar júiesin emdeidi. Sulьfidtik sudy qauyz túrinde qoldanǵan tiimdi.
«SHiyrbaidyń aq bastaulary» mineraldy búlaǵy suynyń qúramyndaǵy paidaly elementter adam aǵzasynyń jalpy jaǵdaiyn nyǵaityp, barlyq júielerdiń júmysyn qalyptastyrady. Mineraldy búlaq suymen emdeludi 18° S temperaturada bastauǵa bolady. Alǵashynda sudy paidalanu merzimin 2-3 minuttan, keiin 9-10 minutqa deiin kóbeitu kerek. Suyn ashanalyq su retinde paidalanu , júrek pen qan tamyrlar júiesiniń, tynys alu músheleriniń, júike qan tamyrlar júiesiniń júmysyn jaqsartudaǵy mańyzy zor.
SHiirbai bastauynyń shipaly ekendigin respublikalyq ǵylymi-zertteu institutynyń arnaiy zerthanasy anyqtap, ish qúrylysy, asqazan, kóz, tynys joldary, teri, búirek, bauyr aurularyna, qan qysymyna em ekendigin rastaǵan. Tipti, Densaulyq saqtau ministrligine qarasty zerthananyń meńgerushisi, akademik, meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Abdikárimov bastaudan alynǵan sudy zertteu boiynsha jasalǵan saraptamaǵa súienip, arnaiy sheshim shyǵarǵan.
Júrgizilgen ekspeditsiyalyq zertteu júmystar barysynda tartymdylyǵyn, el tarihynda alatyn oryny men tanymaldyǵy eskerilip Almaty oblsy aumaǵynda óńirlik mańyzy bar tabiǵi, paleomádeni jáne sakralьdy, tarihi tarihi túlǵalardyń óirine qatysty oryndar anyqtaldy. Jinaqtalǵan málimetterdi taladau, júieleu nátijesinde búryn belgisiz bolǵan “Oirantóbe”, “SHartas”, “Qalaqai”, “Mazarterek”, “Borsha tóbe” tárizdi kili oryndar anyqtaldy. Olarǵa qatysty ańyzdar jinalyp tolyq sipattama berildi.
Ekspeditsiyalyq zertteuler barysynda jinaqtalǵan málimetterge jasalǵan taldau nátijeleri joǵaryda atalǵan “Oirantóbe”, “SHartas”, “Qalaqai”, “Mazarterek”, “Borsha tóbe” tárizdi tarihi jáne tabiǵi kieli oryndardy erekshe qorǵauǵa alynǵan nysandar qataryna qosu kezek kúttirmeitin másmelelerdiń biri ekenin kórsetti.
Elbasynyń “Bolashaqqa baǵdar: ruhani jańǵyru” baǵdarlamalyq maqalasynyń negizgi baǵyttarynyń biri kieli oryndardy jas úrpaqtyń otan súigishtik, el jandylyq sezimderin oyatu maqsatynda útymdy paidalanu úshin Almaty oblstyq turizm, bilim, ishki sayasat basqarmalarymen joǵary oqu oryndarynyń ǵalymdarymen birlese otyryp arnaiy sakralьdy turistik baǵyttar qúru qajet.
Silteme: 1. «Almaty oblysynyń respublikalyq, óńirlik jáne jergilikiti mańyzy bar kieli oryndary» monografiyasy.
2. https://adyrna.kz/post/68706
3. «Rodniki istseleniya SHiirbai Akbastau». «Gazete «Ogni Alatau». №90. 2007.
4. «SHiyrbai Aqbastau» suynyń shipasy mol». «Alatau» gazeti. №30.2016. 2 b.
5. «Kúreńbeldegi shipaly su». «Jetisu» gazeti. №22. 2015. 2 b.
Q-Andas ақпарат.











