ورنالاسقان جەرى: شيىربايدىڭ اق باستاۋلارى” كيەلى مينەرالدى بۇلاعى كەربۇلاق اۋدانىنداعى ماتۆبە تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سىڭىرگىشتىك قاسيەتى بار تسەولتتى جىنىستاردىڭ اراسىنان شىعىپ جاتقان سۋ كۆزى
زەرتتەلۋى: قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى زەرتحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات ابدىكەرىموۋ باستاۋ سۋىنا زەرتتەۋ جۈرگىزسە, گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ى. جانسۈگىروۋ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەركىن توقپانوۋ گەوگرافييالىق, ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس تاريحي سيپاتتاماسىنا زەردەلەۋ جۈرگىزىپ جۈر.
سيپاتتاماسى: كيەلى بۇلاقتىڭ اتاۋىنا نەگىز بولعان تاريحتا اتى قالعان شيىرباي ەرالىۇلى 1892 جىلى تۋعان. ول مايتۆبەنىڭ ەتەگىندەگى باستاۋ سۋىن يگىلىكتى ىسكە پايدالانىپ, مۇقتاجدارعا قارايلاسقان. بىزدى باستاۋ باسىندا كۈتىپ الىپ, كيەلى ورىننىڭ قاسيەتىن تانىستىرعان قاپيزا شيىربايقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماڭدا تەتتىمبەت, ماحنو, يۋان دەگەن كىسىلەردىڭ دە ديىرمەنى بولىپتى. ولاردىڭ بەرى دە سول تۇستا قيىندىق كۆرگەن حالىققا بارىنشا كۆمەكتەسىپ, جەتىم-جەسىردىڭ اس-سۋىن دايىنداپ بەرگەن. سونى جاقسى بىلگەن حالىق كيەلى باستاۋدا ورنالاسقان ديىرمەنگە جيى كەلىپ, اش-ارىقتار ۆزەگىن جالعاعان.
ۆتكەن عاسىردىڭ 1977 جىلى كۆز جۇمعان شيىرباي قارييانىڭ ارتىندا قالعان قىزى قاپيزا باستاۋدىڭ قاسيەتىن جاقسى ۇعىنىپ, ەلىمىز تەۋەلسىزدىك العان سوڭ جەرىن الۋعا كۈش سالادى. تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كيەلى سۋدان شيپا ىزدەپ كەلگەندەر ۈشىن قوس اۋىزدى ۈي سالىپ, حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا بۆلەنىپ وتىر.
ساكرالьدى نىساننىڭ سۋىنىڭ قۇرامىنداعى ەرىگەن مينەرالدى زاتتار ادام دەنساۋلىعىنا قولايلى ەسەر ەتەتىندىكتەن حالىق ەرتە زاماننان سۋىن, اسقازان, بۋىن, جۈرەك قان تامىرلار جۈيەسى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە جيى قولدانعان.حح عاسىردىڭ بىرىنشى جارتىسمىندا شاڭحاناي ۆزەنىنىڭ بويىناعى اتالعان كيەلى سۋ كۆزىنىڭ ماڭىندا تاستان تۈيىن تۈيگەن ەيگىلى شەبەر شيىرباي ديىرمەن جاساپ حالىقتى ساپالى ۇنمەن قامتاماسىز ەتكەن. اقساقالدىڭ ديىرمەنىنىڭ تاستارى, قازعان ارىقتىڭ ىزدەرى ەلى كۈنگە دەيىن ساقتالعان.
بۈگىنگى تاڭدا حاس شەبەر ديحاننىڭ ۇرپاقتارى كيەلى باستاۋعا عيبادات ەتىپ اۋرۋىنا داۋا ىزدەپ كەلگەن كەلۋشىلەرگە ارناپ ارنايى ۈي سالعان.باسقا كيەلى ورىندار سىياقتى بۇل نىسانعادا جاقسى نيەتپەن تازارىپ كەلۋ قاجەت.
اڭىز-ەڭگىمە: سۋىنىڭ قۇرامىنا جۈرگىزىلگەن زەرتحانالىق تالداۋلار سۋىندا گيدروكورباناتتاردىڭ, كالьتسي مەن ماگنيدىڭ ۈلەس سالماعى جوعارى بولعاندىقتان قاتتىلىعى بىرشاما جوعارى گيدروكورباناتتى كالتسيلى ماگنيلى سۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونى اتالعان بۇلاقتاردىڭ جەر بەتىنە تاياۋ جاتقان ەرىگەن قار جاڭبىر سۋىنىڭ جەر استىنا سىڭۋىنەن تۈزىلگەن ەسپە سۋلارعا جاتۋىمەن شۆگىندى جىنىستاردىڭ ليتولوگييالىق قۇرامىمەن تۈسىندىرۋگە بولادى.
شيىربايدىڭ اق باستاۋلارى كيەلى بۇلعى سۋىنىڭ حيمييالىق قۇرامىنا جاسالعان تالداۋ قورىتىندىسىنا سۈيەنسەك (6-كەستە) اراسان مينەرالدى بۇلاعىندا كاليي مەن ناتريدىڭ ۈلەس سالماعى 82,32 %; كالьتسيي 12,85 %; حلوريدتەر 22, %; ارتىق. ال ماگنييدىڭ مۆلشەرى 4,81%; سۋلьفاتتار 51,86 %; فتوريدتەر 2,45 %;, تەمىر يونىڭ مۆلشەرى 0,02% تەڭ ەكەنىن كۆرسەتتى.
شيپاجايتانۋشى عالىمدار مەن بالьنەولوگ دەرىگەرلەردىڭ پىكىرىنە ساي مينەرالدى بۇلاق سۋىنىڭ قۇرامىنداعى سۋلьفيدتەردىڭ ەرتۈرلى مينەرالدانۋى مەن يوندىق قۇرامى سونىمەن قاتار, قۇرامىنداعى كۈكىرتسۋتەك جۈيكە جۈيەسى, قان اينالىم مۈشەلەرى جەنە بۈكىل اعزانىڭ رەاكتيۋتىگىن, جۈرەك-قان تامىرلار جۈيەسىن ەمدەيدى. سۋلьفيدتىك سۋدى قاۋىز تۈرىندە قولدانعان تيىمدى.
«شيىربايدىڭ اق باستاۋلارى» مينەرالدى بۇلاعى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەر ادام اعزاسىنىڭ جالپى جاعدايىن نىعايتىپ, بارلىق جۈيەلەردىڭ جۇمىسىن قالىپتاستىرادى. مينەرالدى بۇلاق سۋىمەن ەمدەلۋدى 18° س تەمپەراتۋرادا باستاۋعا بولادى. العاشىندا سۋدى پايدالانۋ مەرزىمىن 2-3 مينۋتتان, كەيىن 9-10 مينۋتقا دەيىن كۆبەيتۋ كەرەك. سۋىن اسحانالىق سۋ رەتىندە پايدالانۋ , جۈرەك پەن قان تامىرلار جۈيەسىنىڭ, تىنىس الۋ مۈشەلەرىنىڭ, جۈيكە قان تامىرلار جۈيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋداعى ماڭىزى زور.
شيىرباي باستاۋىنىڭ شيپالى ەكەندىگىن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى زەرتحاناسى انىقتاپ, ىش قۇرىلىسى, اسقازان, كۆز, تىنىس جولدارى, تەرى, بۈيرەك, باۋىر اۋرۋلارىنا, قان قىسىمىنا ەم ەكەندىگىن راستاعان. تىپتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى زەرتحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات ابدىكەرىموۋ باستاۋدان الىنعان سۋدى زەرتتەۋ بويىنشا جاسالعان ساراپتاماعا سۈيەنىپ, ارنايى شەشىم شىعارعان.
جۈرگىزىلگەن ەكسپەديتسييالىق زەرتتەۋ جۇمىستار بارىسىندا تارتىمدىلىعىن, ەل تاريحىندا الاتىن ورىنى مەن تانىمالدىعى ەسكەرىلىپ الماتى وبلسى اۋماعىندا ۆڭىرلىك ماڭىزى بار تابيعي, پالەومەدەني جەنە ساكرالьدى, تاريحي تۇلعالاردىڭ ۆىرىنە قاتىستى ورىندار انىقتالدى. جيناقتالعان مەلىمەتتەردى تالاداۋ, جۈيەلەۋ نەتيجەسىندە بۇرىن بەلگىسىز بولعان “ويرانتۆبە”, “شارتاس”, “قالاقاي”, “مازارتەرەك”, “بورشا تۆبە” تەرىزدى كيلى ورىندار انىقتالدى. ولارعا قاتىستى اڭىزدار جينالىپ تولىق سيپاتتاما بەرىلدى.
ەكسپەديتسييالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جيناقتالعان مەلىمەتتەرگە جاسالعان تالداۋ نەتيجەلەرى جوعارىدا اتالعان “ويرانتۆبە”, “شارتاس”, “قالاقاي”, “مازارتەرەك”, “بورشا تۆبە” تەرىزدى تاريحي جەنە تابيعي كيەلى ورىنداردى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان نىساندار قاتارىنا قوسۋ كەزەك كۈتتىرمەيتىن مەسمەلەلەردىڭ بىرى ەكەنىن كۆرسەتتى.
ەلباسىنىڭ “بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ” باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرى كيەلى ورىنداردى جاس ۇرپاقتىڭ وتان سۈيگىشتىك, ەل جاندىلىق سەزىمدەرىن وياتۋ ماقساتىندا ۇتىمدى پايدالانۋ ۈشىن الماتى وبلستىق تۋريزم, بىلىم, ىشكى ساياسات باسقارمالارىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ارنايى ساكرالьدى تۋريستىك باعىتتار قۇرۋ قاجەت.
سىلتەمە: 1. «الماتى وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق, ۆڭىرلىك جەنە جەرگىلىكيتى ماڭىزى بار كيەلى ورىندارى» مونوگرافيياسى.
2. https://adyrna.kz/post/68706
3. «رودنيكي يستسەلەنييا شييرباي اكباستاۋ». «گازەتە «وگني الاتاۋ». №90. 2007.
4. «شيىرباي اقباستاۋ» سۋىنىڭ شيپاسى مول». «الاتاۋ» گازەتى. №30.2016. 2 ب.
5. «كۈرەڭبەلدەگى شيپالى سۋ». «جەتىسۋ» گازەتى. №22. 2015. 2 ب.
Q-Andas ақпарат.











