Ду Фу 712 жылы қазіргі Хэнань провинциясының Гуньси ауданында дүниеге келген. Оның әкесі шенеунік болған, сол себепті болашақ ақын жақсы білім алып, дәстүрлі қытай әдебиеті мен философиясын – Конфуций, Мэн-цзы ілімдерін жастайынан бойына сіңірді. Ерте жастан-ақ өлең жазуға бейім болып, жас кезінде әдеби сайыстарда көзге түскен.
Ол мемлекеттік қызметке түсу үшін бірнеше рет император сарайындағы емтиханға қатысқан, бірақ түрлі себеппен табысқа жете алмады. 755 жылы Тан империясын сілкіндірген Ань Лушань көтерілісі басталып, елде азамат соғысы өрбіді. Сол кезеңде ақынның өмірі қиындыққа толы болды – ол босқынға айналып, отбасы мен балаларынан айрылды, аштық пен ауру көрді. 758 жылдан бастап әр аймақтарда ұсақ әкімшілік қызметтер атқарды, бірақ өмірінің соңына дейін кедейлік пен саяси қысымнан құтыла алмады. Өмірінің соңын Сычуань, Хунань өңірлерінде өткізді. 770 жылы 58 жасында қайтыс болды (кей деректер бойынша, кемеде сапар үстінде).
Ду Фу — реалистік поэзияның негізін қалаушылардың бірі. Оның өлеңдері философиялық тереңдікке, адам тағдырына, халықтың күйзелісіне және патриоттық сезімге толы. Өлең құрылымы өте дәл, қатаң ырғақ пен буын өлшемін сақтайтын классикалық формада жазды. Сөз қолданысы нақты, көркем бейнелеу мен терең ой бірлікте өрілді. Көптеген өлеңдері “Жуырдағы соғыстар”, “Босқындар туралы”, “Көктем ойы” сияқты циклдарға бірігеді.
Ду Фу — қытай поэзиясының гуманистік дәстүрін жалғастырған тұлға. Кейінгі ғасырлардағы ақындар оны үлгі тұтты. Оның шығармалары Қытай ғана емес, Корея, Жапония, Вьетнам және Қазақстан сияқты елдердің шығыстану ғылымында маңызды зерттеу нысанына айналды.
Бекіністен аттанғанда
Садақ тартсам – тарт, күшті ең дырауын,
Жебе салсаң – сал, ұзын омырауын.
Қараға алсаң адамды –
Атын көзде,
Жау ұстасаң – ұста әуел батыр дәуін.
Қыруда да адамды шек бар, себеп:
Шекарасы аз елдің бөлек-бөлек.
Басып кірген өзбырды жүгендесең,
Қыра беру тағы да неге керек?!
Садақ, жебе – көне жауынгерлік қарулар, батырлық пен мергендіктің символы.
Бекініс – шекаралық қорған, соғыс кезінде елді қорғау нүктесі.
Жау ұстасаң – ұста әуел батыр дәуін – “дұшпанның ең мықтысын жеңсең ғана шын батыр боласың” деген көне қытайлық қағида.
Идеясы: соғыс тек ерлік емес, ол адамзатқа ауыр сын. Ақын әділдік пен шектеулі күш қолдану идеясын дәріптейді.
Айлы түн
Жарық айың Фуджоудың бүгін түнгі,
Тұрма екен жалғыз қарап есіл жарым.
Көп аяймын жас қалған бөбектерді,
Білсін қайдан сағынуды – әке бәрін.
Қарай-қарай шашыңды дымқыл тұман
Шықтандырды-ау,
Мұрында ай төнді-ау қолың.
Жас қорғап бірге ай нұрын құшар қашан
Жұқа перде ішінен екі сорлың.
Фуджоу (Fuzhou) – Қытайдың оңтүстік-шығысындағы қала, Тан дәуірінде Ду Фу біраз уақыт тұрған аймақтардың бірі.
Ай бейнесі – қытай поэзиясында сағыныш пен қашықтағы сүйіктіні еске алу символы.
Жұқа перде – көне үйлердегі ай сәулесін өткізетін жібек перде; ақын оны сағыныш арасындағы нәзік кедергі ретінде бейнелейді.
“Екі сорлың” – ері мен жары, бір-бірінен алшақтап қалған қос ғашық.
Мағынасы: бұл өлең – соғыста жүрген ер мен алыста қалған жарының арасындағы сағыныш, отбасы бірлігінің үзіліп қалған күйін суреттейді.
Көктемде ел шалғайға көз тіккенде
Ер жойылып, тауы мен суы қалды,
Көктем кіріп, қаулапты майса дүр-дүр.
Уайым барда көрінер гүл де қамық,
Құс ұшса да қағады жүрек суыл.
Жау жаға, бөрі етекте, жан жағалас,
Қайран үй бір хабарын бір мың ділдә.
Сыйпасам – сұйылыпты ағарған шаш,
Мұң болып түйреуіштің тоқтауы да.
Майса дүр-дүр – көктемнің жап-жасыл, шүйгін шөбі, табиғаттың жаңаруы.
Жау жаға, бөрі етекте – “жау жан-жақтан” деген бейнелі тіркес; халық күйзелісінің, қорқыныштың белгісі.
Түйреуіштің тоқтауы – тұрмыстық ұсақ деталь арқылы уақыттың, бейбіт өмірдің тоқырауын көрсететін символ.
Мағынасы: бұл өлеңде ақын соғыстан қираған елдің күйін, көктем табиғаты мен адамның ішкі мұңын қатар суреттейді.
Жансун қыстағында
1-бөлім
Батыс бұлты жамылып қызғылт шапан,
Сулады көкжиекке күн дөңгелеп.
Шарбақ, есік алдында құс шулаған,
Қиырдан жолаушы да ілінді кеп.
Келер деп ойламаған тірі үй ішім,
Естерін зорға жиып, сүртті жасын.
Бұйырыпты әйтеуір кездейсоқ су ішкілік,
Жаугерлікте мынадай жаннан қасым.
Жиналып там қасына көп көршіміз,
Күрсінсе, қамыққан әлде мендей.
Түн ортасы — шам жарық, үй ішіміз,
Қалыппыз телмірісіп, түс көргендей.
Тепкі өмір қарт көнелтіп келеді әзер,
Үйге кеп байырқады көңілім сәл.
Алдымнан айырылмайды жас бөбектер,
Мен дағы кетер деген қорқыныш бар.
2-бөлім
Өткенді ойлап, зерігуді салқын жұтып,
Араладым ағашты, көлге барып.
Көл дейді долы жел — еске ел түсіп,
Онан арман қайғылар қабатталып.
Бір бақытым — үйрендім күріш егіп,
Шарабы да тартылып шығып жатыр.
Жететін ішсеңіз де қанша бүгіп,
Қалған жас жұбаныш етер ақыры.
3-бөлім
Бір топ тауық шығарып ұланқада,
Дәл мейман келер кезде таласпас па.
Оны қуып, ағаштан асырғанда,
Тық-тық етіп қағылып шарбақ қақпа.
Шар тартқан төрт-бес ақсақалдар
Кепті аман-есен алыстан маған.
Қолдарында бәрінің шашуы бар,
Қойды әкеп әртүрлі шараптардан.
— «Болса да шарап жөнсіз, татыңыз дәм,
Адам жоқ ауқат етер егін салып.
Басылмай жаугершілік мына заман,
Бала тегіс жорыққа кетті аттанып».
Жоқтан жөніп әкелген мұндай ләззат
Бек ұялтты, ұсындым ән айтуды.
Ән біткенде күрсініп көкке қарап,
Үй толы адам жаспенен бетін жуды.
Жансун (Jiangsun) – Сычуань өлкесіндегі ауыл. Ду Фу өмірінің соңғы жылдарын дәл осындай оңтүстік өңірлерде өткізген.
Шарбақ – ауыл үйінің қоршауы; қарапайым тұрмыс белгісі.
Жаугерлік – үздіксіз соғыс кезеңі; ақын өмір сүрген Тан дәуірінде халық ауыр күй кешті.
Күріш егу, шарап тарту – тыныш өмірдің, бейбіт еңбектің нышаны.
Бейне мен идея: ақын соғыс пен босқындықтан кейінгі ауыл өмірін, бейбіт тіршіліктің нәзік ләззатын, адамдардың бір-біріне деген адамгершілігін суреттейді.
Шыхаусунға Шабар келді
Қонып ем Шыхаусунға күн кешкіріп,
Бір шабар кісі ұстайтын қалды келіп.
Алдынан қақпаны ашып кемпір шықты,
Айналып шалы тамды зытып берді.
Ақырады атшабар ашу қыса,
Жылап кемпір жалынады құрақша.
Естіледі мұң айтып шағынғаны:
– «Үш ұлым да әскерде еді Иычыңда.
Береуінен таяуда алдым хабар,
Ана екі ұлым майданда құшыпты ажал.
Өлгенді тырбантар сорлы тірлік,
Өлген қайтып артына қайырыла алар.
Үйімде сүйенерге ешкім жоқ,
Тек бір сәби нәресте немерем бар.
Тұл күзеткен балалы жесір келін,
Үсті шоқпыт, беті жоқ сыртқа шығар.
Жасы келіп қалса да мен қария,
Түннен қалмай, о тақсыр, ерсін саған.
Еріп барып майданға қызмет етсін,
Тамақ істеп беруге келер шамам».
Не уақытта дабыр өшті —
Құлазып түн,
Шыққандай елде қайдан бір өксік үн.
Таңертең аттанғанда,
Қалған жалғыз шал ғана қош айтысты меніменен.
Шыхаусун (Shichaoxun) – нақты тарихи ауыл немесе аймақ; бұл жерде Ду Фу шабар (патша жарлығын таратушы) келу оқиғасы арқылы соғыстың зардабын суреттейді.
Шабар кісі – императорлық бұйрықтарды жеткізуші ресми адам (қытайша чжуаньлин).
Иычың (Yichang) – Қытайдың Хубэй өлкесіндегі қала; Тан дәуірінде ірі әскери бекініс болған.
Кемпір мен немере – халық трагедиясының символы; соғыстың артында қалған аналардың, жетімдердің зары.
Идеясы: ақын ел мен халықтың қайғысын жеке отбасының мысалында көрсетеді.
Үйленген күнгі қоштасу
Әр шөпке масыл өскен шырмауықтың,
Сабағы кешен тартып қалады тым.
Несі оның жаңа күйеу, жас қалыңдық,
Тастандыға сорлы күн жетпеген соң!
Түйреуіш сен үшін деп тағып едім,
Қаңырап қалды аяғым, жар төсегім.
Кешке неке, таңертең айтылды қош,
Енді несі баянсыз болмай бұның!
Тым алысқа шығандап кетпегенмен,
Барар жерің нақ өзі — қан майданның.
Тым құрыса белгісіз келіндігім,
Енемізге жасаймын қайта ырым.
Әке-шешем басымнан құс ұшырмай,
Ержеткізді мәпелеп бағып-қағып.
Енді ғана тапқанда көңілі жай,
Төбеселі орныма әкеп салып.
Өртенбеске өзегім қайтіп шыдар,
Орала алмас сапарға кетсең жүріп.
Қалмас едім қайтсем де қыр соңыңнан,
Амал қанша — әдеп-салт бермейді ырық.
Жолың болсын, қанекей, аттан енді,
Қарайламай қалған жар шымылдығын.
Әйел барса алаңдап қошын іші,
Ер қайраты алмасын бұзып сынын.
Кедей қызы ем, мына бір торғын мешпет,
Үйден келген бар жасау бола тұғын.
Қал алдыра, алдыңда жырттым міне —
Мағлұм болсын шын сүйген адалдығым.
Барша құсқа көз жіберсең аспандағы,
Ұшпай ма екі-екіден жазбай жібін;
Көп пе еді мұнша дүние шырғалаңым –
Қош, мәңгі үмітсіз байық, қарашығым!
Шырмауық – адалдық пен байланыс символы; неке мен сүйіспеншілікті бейнелейді.
Қан майдан – соғыс даласы, ақын дәуірінде жігіттердің барлығы дерлік майданға шақырылған.
Шымылдық – дәстүрлі үйлену белгісі; неке төсегін айыру арқылы екі жастың айырылысуын астарлайды.
Мешпет – әйелдің жеңіл сырт киімі, торғын матадан тігіледі; оны жырту — махаббаттың антындай ишара.
Негізгі ой: бұл өлең – жаңа түскен жас қалыңдықтың күйеуімен соғыс алдында қоштасу зары. Ақын соғыстың тек ерлерге емес, әйелдер мен аналарға да ауыр соққы екенін көрсетеді.
Шу елінің уәзірі
Дейсіз бе, уәзір қабыры қайда болған?
Чыңду сырты – сыңсыған шырша тоғай.
Көк шалғыны жайқалып жас шығарып,
Жапырақта сайраған бұлбұл, торғай.
Ақыл үшін алдына үш барғызған,
Қос дәуірді оңалтқан ұлы адал жан.
Жеңбей жатып жорықта қаза тапты,
Көз жасын ер азамат көп ағызған.
Шу елі (Shu) – ежелгі Қытайдың батысындағы аймақ (қазіргі Сычуань провинциясы). Ду Фу өмірінің соңғы кезеңін осында өткізген.
Чыңду (Chengdu) – Сычуань өлкесінің орталығы, Ду Фудың ұзақ тұрған және шығармашылық шабыты арта түскен қала.
Уәзір — патшалық дәуірдегі жоғары шенді мемлекеттік қызметкер; бұл өлең нақты тарихи тұлға – Шу мемлекетінің адал уәзіріне арналған.
“Қос дәуірді оңалтқан” – елге тыныштық пен тұрақтылық әкелген қайраткерді меңзейді.
Идеясы: адалдық пен ерлік мәңгі өлмейді. Ду Фу халыққа қызмет еткен адал билеушілерді дәріптейді, уәзірдің қабірін еске алу арқылы әділдіктің мәңгілік құндылығын жырлайды.
Көктем түніндегі құт жаңбыры
Өз маусымын білерді абзал жаңбыр,
Көктемгі бар тірлікті желпіндіріп.
Жамылып түн самалын себелеп тұр,
Қарық боп барша өсімдік үнсіз мүлгіп.
Түн қараңғы, манаурап соқыр соқпақ,
Дариядан жарқырайды қайық шамы.
Жайнайды ертең балбырап бар атырап,
Гүл толысып, күлімдеп Чыңду маңы.
Көктем жаңбыры – қытай және шығыс поэзиясында «қайта туу», «өмірдің оянуы» символы.
Дария – табиғаттың мәңгілік қозғалысы мен өмір ағысын білдіреді.
Чыңду (Chengdu) – Сычуань өлкесінің астанасы, Ду Фудың шығармашылық өміріндегі басты қала. Ол мұнда табиғат сұлулығын, бейбіт өмірдің рақатын жиі жырлаған.
Қайық шамы – қараңғы мен жарықтың, үміт пен жалғыздықтың символы.
Мағынасы: бұл өлеңде табиғаттың түнгі тыныштығы мен жаңбырдың өмірге әкелген қуанышы суреттеледі. Ду Фу адам мен табиғаттың үйлесімін сезімталдықпен бейнелеген.
Мейман келді
Оң мен солым қиыстай сулары мөлдір көктемнің,
Шағала әне келеді құшқалы айдын көктемін.
Жүргенім жоқ сыпырып қонаққа бола жол үстін,
Шөп көркемін, есегін ашқалы шықтым мырза үшін.
Жырымыз бұлтақ қала, алыс келмеді түрі тағамның,
Үйіміз кедей, қол тартқан, отырған құйып шарабын.
Көрші қартпен бір тост алуға түссе зауқыңыз,
Келейін барып шақырып, бірге ішелік бәріміз.
Мейман келді – ақынның қарапайым ауыл тұрмысындағы шынайы қонақжайлықты бейнелейтін өлеңі.
Шағала – көктем мен табиғаттың оралу символы, сонымен бірге еркіндік пен тыныштықтың белгісі.
Шөп көркем – егін мен еңбек бейнесі; «есегін ашқалы шықтым» – тұрмыстың қарапайым, адал еңбегін сипаттайды.
Қол тартқан – кедей үйдің барымен бөлісуі; бұл – қытай мен қазақ поэзиясына ортақ моральдық ұғым: «қонаққа құр қол бармау».
Негізгі ой: Ду Фу қарапайым халықтың өмірі мен кішіпейілділігін, ел бірлігі мен адамдық жылылықты дәріптейді.
Көздің желі шөп көркемді жығып кеткені жайлы жыр
Желтоқсанда күз соңы – қара дауыл долданды,
Шөп көркемнің төбесін ұшырып алып, жоғалды.
Ұшырған шөпті өзеннен ұшырып барып доғарды:
Серейеді бұтағы төбемде зәулім ағаштың,
Үйіріледі астымда терең көлшік — көк иірім.
Басынып мені балалар ар жағынан өзеннің,
Талап кетіп барады көзімше бәрін шөбімнің.
Кіріп жатыр қолтықтап бойына сіңіп орманның,
Айқайдан ерінім кебірсіп, дауысым бітіп қалмады үн.
Таяғыма сүйеніп қайтып кеп қатты дағдардым,
Әрбірден соң жел тынып, бұлт басты аспан бағдарын,
Күздің көгін торлады қараңғысы жалғанның.
Шоқпыт шапан талайға қарады суық темірдей,
Қамысауы жоқ көрпеде балалар жатыр көз ілмей.
Сіркірейді ақ жауын толассыз жауып сапалай,
Машыланып төсек тамшыдан аңырайды үй – қорадай.
Бүліктен бермен үнсіз де қашқан ұйқы жатарға,
Малшынған суда сартап боп күзетіп қашан атарға!
Сіңірі шыққан әлемде оқыған кедей жандарға,
Кеңірек үйде елмен тең қуанатын күн қайда?
Тұрып алды жел мен жаңбыр табандап дала түніндей,
Қайсы кезде алдымнан көрінер сол үй – алақай!
Күркем құлап, ұсынып өлсем дағы сол сәтте,
Мейлі дер ем, дариға-ай!
Шөп көркем – ақынның еңбегі, тұрмыс тіршілігі мен үмітінің символы; оны жел ұшыру – өмірдің күйзелісі мен еңбектің зая кетуін білдіреді.
Желтоқсан, күз соңы – өлім мен үміттің шегі; табиғат арқылы адамның рухани күйін сипаттайды.
Шоқпыт шапан – кедейлік пен қиын тұрмыс нышаны.
Күрке – Ду Фу өмірінің соңғы жылдарында тұрған қарапайым баспанасы; ол кейін «Ду Фу күркесі» (杜甫草堂) деген тарихи ескерткішке айналған.
Негізгі идея: бұл өлең – ақынның өмірден түңілген сәтіндегі рухани күнделігі. Табиғаттың күйзелісі мен адамның жан азабы тұтасып, қоғамдағы әділетсіздік пен кедейліктің терең трагедиясын суреттейді.
Хуажиңдиңға
Шарықтап Чыңдуда әр күн асқақ әуен,
Бұлт мүлгіп, дария сыңсып балқиды әнмен.
Мұндай күй болмаса аспан жәннатында,
Жер үстінде адам жүрген естілмеген!
Хуажиңдиң (Huajingding) – Чыңду қаласы маңындағы әсем төбелердің бірі. Ду Фу осы өңірдің табиғатына ерекше сүйсініп, бірнеше өлең арнаған.
Чыңду (Chengdu) – Сычуань өлкесінің орталығы; Ду Фудың “Күрке үйі” осында орналасқан. Ол үшін бұл қала – бейбіт өмір мен шығармашылық еркіндіктің мекені.
Дария, бұлт, әуен – табиғат пен рух үйлесімінің белгісі; ақынның өмірге деген сүйіспеншілігі көрініс табады.
Мағынасы: Ду Фу бұл өлеңде табиғат пен өнердің үйлесімін «жердегі жәннат» ретінде бейнелейді. Өмірдегі азапты сәттердің арасында сұлулық пен шабыт адамды тірілтеді деген философиялық ой айтылады.
Орда әскерлері Хынан, Хыбиды алған хабарын естігенде
Алған хабар келгенде Хыби маңын,
Қуаныштан толды жасқа омырауым.
Айырылып үй ішімнен қасірет өң,
Көшпекке жапты жатыр мукамалын.
Құдды күндей шырқалар ән,
Сілтен шарап,
Көктем құша жеріме ораламын.
Бачя, Учя тауларын басқаннан соң,
Шаңяң барсам, ар жағы Нояным.
Хынан (Henan) – Қытайдың орталық аймағы, Тан дәуірінің маңызды орталығы.
Хыби (Hubei) – елдің оңтүстігіндегі ірі провинция; көтеріліс кезінде ауыр шайқастар болған.
Бачя, Учя, Шаңяң – Қытайдың оңтүстігіндегі таулы өңірлер; бұл атаулар жеңіске қарай бара жатқан жолдың географиялық ретін білдіреді.
Ноян (Luoyang) – Тан әулетінің көне астанасы; жеңістің түпкі мақсаты — елдің тыныштығын қалпына келтіру.
“Сілтен шарап” – халық қуанышын білдіретін бейнелі тіркес.
Мағынасы: Ду Фу бұл өлеңде соғыс зардабынан кейінгі қуаныш пен үмітті жырлайды. Елге бейбіт өмірдің қайта оралуы, жеңістің адамдық мәні суреттелген. Ақынның үні — сабырлы, терең ойлы оптимизм.
Заман ізін көргендегі зарық жыр
Сілемдеп Жимыңшаньға таулар күдір,
Ханшаның туып-өскен ауылы тұр.
Бездіріп хан сарайы сахараға,
Қалыпты бір көк мола түзде бұлдыр.
Оралаған суретші өңін сорлы арудың,
Аруағы қайтады елге жастанып түн.
Пипа шет ұлт тілмен сарнайды күй,
Зары теп – шетке ұзатқан мұңлы қыздың.
Жимыңшань (Jiming Shan) – Сычуань өлкесіндегі тау сілемі; ақын табиғат арқылы өткен дәуірдің ізін, өркениет пен патшалық құлдырауын меңзейді.
Ханша – патша қызы, сарайдың сән-салтанатының бейнесі; тарихтағы уақытша даңқтың символы.
Көк мола – бір кездегі гүлденген дәуірдің орнында қалған ескі ескерткіш.
Пипа – ежелгі қытайдың ішекті музыкалық аспабы (қазақтың домбырасына ұқсас); мұнда ол мұң мен сағыныштың үні ретінде бейнеленеді.
Шет ұлт тілі – империядағы бөтен халықтардың мәдени әсерін көрсетеді.
Негізгі ой: Ду Фу бұл өлеңде өткен дәуірдің сәнін, уақыттың зұлым айналымын және адамзаттың өткіншілігін философиялық тереңдікпен суреттейді.
Биіктен айналаға көз салғанда
Аспан шыңырау,
Жел азынап, маймыл сарнап,
Құстар қайтып барады – құм ақ таңдап.
Чаңжяңның жосып жайқын көп толқыны,
Тәмәм жер сыр – сыр түскен сары жапырақ.
Ен дала мұңлы күздің мейманы боп,
Биіктен бір дымқас жан қайтып қарап.
Ашынамын азапты бейнет өмір,
Жасқа жетіп самайға қаптаттың ақ.
Науқас болып, саған да қошымды айттым,
Қайғылансаң, шер тарқар, қайран шара.
Чаңжяң (Yangtze) – Қытайдың ең ірі өзені; Ду Фу оны мәңгіліктің, уақыттың тоқтаусыз ағымының символы ретінде суреттейді.
Сары жапырақ – күздің, қартаю мен өмірдің өткіншілігінің көркем бейнесі.
Маймыл сарнап, құстар қайтып барады – табиғаттың мұңлы әуенін естіртіп, адамның жалғыздығы мен ойшылдығын күшейтеді.
“Биіктен көз салу” – физикалық биіктік емес, өмірге рухани тұрғыда ой жүгірту метафорасы.
Мағынасы: ақын өмірдің соңғы кезеңінде уақыт, табиғат және адам тағдыры арасындағы үндестікті терең сезінеді. Бұл өлең – Ду Фудың ішкі философиялық қорытындысы, өмір мен өлімнің, өткіншілік пен мәңгіліктің поэтикалық айнасы.
Аударып, түсініктер жазған Қажет Андас,
“Q-andas” ақпараттық агенттігі.
