Stivenniń Hotanǵa baryp asyl úrlauy
Basy: Stiven zatynda vengriyalyq evrei bolatyn. Ol keiin Angliyanyń Oksford universitetin bitirgen soń, oqu úlgeriminiń úzdik boluyna bailanysty Úndistannyń Lahor qalasyndaǵy (qazirgi Pákistan aumaǵynda) SHyǵystanu mektebiniń meńgerushiligine taǵaiyndalady. Stiven Úndistan tarihy men mádenietine jetik, arheologiyaǵa da erekshe qyzyǵatyn edi.
Ol baiyrǵy Jibek jolyn zerttegen arheologtardyń maqalalaryn qúnyǵa oqyp, hanzu tilin biletin adamdardy tauyp, olarǵa Hanь dáuirinde SHuantszannyń Úndistanǵa baryp budda nomdaryn alyp qaitqan sapary turaly áńgimeler aitqyzatyn. Sondai-aq ózi “Úly Tań patshalyǵynyń Batys óńir esteligi” atty eńbekti qiyndyqpen oqyp, túsinikter jasaityn.
Stiven boishań, shymyr deneli, salmaqty adam edi. Kúlkisi az, sózi qysqa, syrttai qaraǵanda baisaldy, minezi suyq kórinetin. Biraq onyń osy sypaiy beinesiniń ar jaǵynda baiyrǵy Jibek jolyndaǵy mádeni múralardy talan-tarajǵa saluǵa kelgen táuekelshildiń, “oljadan kózin almai, silekeii shúbyryp otyrǵan saq qúlaq tazynyń” beinesi jasyryn túrǵan-dy.
1900 jyldyń shilde aiy. Stiven bir jyldyq demalysyn paidalanyp, úndilik ólsheu mamany Ramkingti jáne birneshe qara júmysshyny ertip, CHeriya tau saǵasynan SHyńjańnyń Tasqorǵa úńgirine ótedi. Odan ári Qashqarǵa, keiin Hotanǵa jetedi.
Hotan – arqa jaǵyn Kúnlún tauyna súiep, aldyńǵy betin Daґlamakan shóline qarai sozǵan, eń qúnarly ańǵarlardyń biri. Hotan men YUrunqash dariyalary búl óńirdiń eginshilik pen jibek sharuashylyǵyn ǵasyrlar boiy qamtamasyz etip kelgen. Erte zamannan beri Hotan Batys óńirdiń eń bai, eń kórikti ólkeleriniń biri sanalǵan.
Jańa eranyń IV ǵasyrynan bastap jibek óndirisi osy óńirde damyp, keiin Hotan “Jibek qalasy” atanady.
Stiven kelgen uaqytta jibek bazary qyzu júrip jatqan bolatyn. Ol bazardy aralap júrip, jibek satyp alyp júrgen aǵylshyn jáne orys saudagerlerin kóredi. Biraq jibek qauashaǵyn bazarǵa ákelgen úiǵyrlar óz ónimderin sheteldik saudagerlerge satqysy kelmeidi.
Stiven tańdanyp, olardyń qaida bara jatqanyn kóru úshin sońdarynan ilesedi. Úzyn ári tar kósheler arqyly ótip, jibek qauashaǵyn satyp jatqan orynǵa jetkende, onyń iesi hanzu últynyń saudageri ekenine kózi jetedi.
Jibek satyp alushylardyń osyndai básekesinde hanzulardyń aǵylshyn jáne orys saudagerlerin yǵystyryp, óz ústemdigin ornatuy Stiven úshin tosyn jait edi. Alaida ol búl iske kóp mán bermei, nazaryn mádeni múra izdeuge búrady.
Stiven YUrunqash pen Hotan dariyalarynyń arasyndaǵy keń shól dalany zertteu aimaǵy etip belgileidi. Ol suy tartylyp qalǵan ejelgi ózen arnalarynyń boiymen soltústik baǵytta zertteu júrgizuge eki adam jiberedi.
Onyń kómekshisi Ramking tańyrqap súraidy:
– Myrza, siz adamdardy myna qús úshpas shólge ne izdep jiberdińiz? Onda su da, tirshilik te joq. Sonda qaidaǵy mádeniet bolmaq?
Stiven ústel ústindegi kartany kórsetip:
– Myna úshbúrysh tańbalar – Sven Hedin men Dyuttei tapqan baiyrǵy qalalardyń orny. Bári úly shóldiń ishinde jáne ejelgi ózen ańǵarlary boiynda ornalasqan. Búl kezdeisoq emes! Biraq olar múnyń sebebin anyqtai almaǵan. Meniń oiymsha, búl SHyńjań jer bederi men klimatynyń ejelgi ózgerisimen bailanysty, – deidi.
Ramking te pikirin qosady:
– SHyńjań jeri úsh taudyń ortasyndaǵy eki úlken oipattan túrady: Altai, Tyanь-SHanь jáne Kúnlún taularynyń arasynda Jońǵar men Tarym oipattary bar. Taudaǵy múzdar erigen kezde olardyń sulary tómenge aǵyp, shóldiń shetki bólikterin ǵana sulandyrady. Al Daґlamakan siyaqty úly shóldiń ishki bóligine su jete almaidy.
Stiven kúlimsirep jauap berdi:
– Iá, biraq búl qazirgi jaǵdai. Al erte zamanda múzdar kóbirek erip, klimat jyly bolǵan. Sol sebepti shóldiń ishki bóligi de jasyl alqaptarǵa ainalǵan. Baiyrǵy qalalar sondyqtan da osynda salynǵan.
Bir ai ótken soń, Stivenniń jibergen adamdary qaityp kelip, Keniya ózeniniń kóne arnasy boiyndaǵy Dán-Dán úili degen jerde kóne qala orny bar ekenin habarlaidy. Ol dereu Hotannan otyz júmysshy jaldap, aitylǵan jerge baryp qazba júmystaryn bastaidy.
Búl 9-aidyń ystyǵy edi – Daqlamakan shólinde temperatura 40 gradustan asyp, jelsiz aua adamdy quyryp jiberetin. Auyr jaǵdaiǵa qaramastan, olar jemis pen su qoryn mol daiyndap, júmysyn toqtatpaidy.
Úshinshi kúni Stivenniń tisi qatty auyryp, birneshe kún boiy azap shegedi. Biraq soǵan qaramastan, júmysty basqarudy jalǵastyrady. Bir kúni júmysshylar jer astynan kóne taqtaiǵa kezigedi.
Stiven dereu júmysty toqtatyp, taqtaidyń ainalasyn múqiyat arshidy. Taqtaidyń beti tazartylǵanda, onyń ústine oiylǵan suret kórinedi:
Ortasynda – ádemi hansha, qolynda jibek qauashaǵy salynǵan úlken shyny ydys, al janynda eki malai áiel onyń shashyn kórsetip túr. Artynda aǵash iiru shyǵyryǵy beinelengen.
Stiven quanyp ketip, aiqailap jiberdi:
– Búl jer – ejelgi Úzyn-Tati memleketi! Tań dáuirindegi Qústan eli! Men eń senimdi dáleldi taptym!
Stiven dereu Ramkingke búrylyp, SHuantszannyń “Batys óńir esteliginen” mysal keltirip áńgimelei bastaidy:
– Qústan eliniń patshasy Qytaidyń jibek qúrtyn alǵysy kelgen, biraq Tań patshasy rúqsat bermegen. Sonda Qústan patshasy Tań patshasynyń qyzyna qúda túsip, nekelesuge kelisim jasaidy. Hanshaǵa qúpiya túrde adam jiberip, jibek úryǵyn alyp shyǵuyn ótinedi. Hansha jibek úryǵyn shashynyń ishine tyǵyp alyp shyǵyp, shekaradan aman ótedi. Solaisha jibek ósiru isi osy óńirge taraidy.
Keiin halyq osy oqiǵany máńgi este saqtau úshin “Jibek taratqan hanshany” beinelep, aǵash taqtaiǵa suret oiyp qaldyrǵan. Mine, men sol taqtaidy taptym!
Ramking te tańǵalyp, búl taqtaishanyń tarihi mańyzy zor ekenin moiyndaidy:
– Hotan óńirinde jibek sharuashylyǵynyń erekshe damuy tegin emes eken ǵoi, – deidi tolqyp.
Stiven oilanyp:
– Hotandyqtar jibegin tek hanzularǵa satyp, al aǵylshyndar men orystarǵa satpaitynyn kórip edim. Múmkin, búl – sol hanshany úlyqtau dástúriniń jalǵasy shyǵar? – deidi.
Biraq Ramking ony túzetip:
– Joq, myrza. Qazirgi kezde TSin úkimeti Hotanda arnaiy jibek basqaru mekemesin qúrǵan. Onda ishki ólkelerden kelgen hanzu boijetkenderi jergilikti halyqqa jibek ósiru tehnikasyn úiretip jatyr. Sondyqtan halyq hanzularǵa senim artady, – deidi.
Stiven Hotan men ózen ańǵarlaryndaǵy kóne qalalardyń ornyn úsh apta boiy qazyp, Hotan jazuymen jáne hanzu jazuymen jazylǵan kóptegen kitaptar men hattardy qolǵa túsiredi.
1901 jyldyń qańtar aiynda ol Nie dariyasynyń boiynan kóne Nie qalasyn, al keiin Ánder dariyasynyń boiynan Baiyrǵy Ánder qalasyn, Keniya ózeniniń boiynan Rauan qalasyn tabady.
Barlyq tabylǵan jádigerlerdi 12 úlken sandyqqa salyp, 1901 jyldyń 28 nauryzynda Hotannan úrlap alyp ketedi.
Sol jyldyń 2 shildesinde Stiven Londondaǵy Úlybritaniya muzeiine baryp, arnaiy lektsiya oqidy. Búl oqiǵa Angliyanyń ǵylymi ortasynda úlken shu tuǵyzdy.
Stiven keiin osy tabylǵan jádigerlerdiń negizinde “Ertedegi Hotan” atty kitap jazyp, ony 1903 jyly jariyalady. Búl eńbek Europada zor yqylaspen qabyldanyp, ǵalymdy ataqqa bóleidi. Sol jyly Angliyanyń Geografiyalyq qoǵamy oǵan Bakran ordenin tabystaidy.
Osylaisha Stiven Batys arheologiya tarihynda bir mezette ataqqa ie bolyp, biraq sol ataqtyń artynda úrlanǵan SHyǵys múralarynyń izi qaldy.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
