ستيۆەننىڭ حوتانعا بارىپ اسىل ۇرلاۋى
باسى: ستيۆەن زاتىندا ۆەنگريالىق ەۆرەي بولاتىن. ول كەيىن انگليانىڭ وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوڭ، وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ ۇزدىك بولۋىنا بايلانىستى ءۇندىستاننىڭ لاحور قالاسىنداعى (قازىرگى پاكىستان اۋماعىندا) شىعىستانۋ مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالادى. ستيۆەن ءۇندىستان تاريحى مەن مادەنيەتىنە جەتىك، ارحەولوگياعا دا ەرەكشە قىزىعاتىن ەدى.
ول بايىرعى جىبەك جولىن زەرتتەگەن ارحەولوگتاردىڭ ماقالالارىن قۇنىعا وقىپ، حانزۋ ءتىلىن بىلەتىن ادامداردى تاۋىپ، ولارعا حان داۋىرىندە شۋانتسزاننىڭ ۇندىستانعا بارىپ بۋددا نومدارىن الىپ قايتقان ساپارى تۋرالى اڭگىمەلەر ايتقىزاتىن. سونداي-اق ءوزى “ۇلى تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىر ەستەلىگى” اتتى ەڭبەكتى قيىندىقپەن وقىپ، تۇسىنىكتەر جاسايتىن.
ستيۆەن بويشاڭ، شىمىر دەنەلى، سالماقتى ادام ەدى. كۇلكىسى از، ءسوزى قىسقا، سىرتتاي قاراعاندا بايسالدى، مىنەزى سۋىق كورىنەتىن. بىراق ونىڭ وسى سىپايى بەينەسىنىڭ ار جاعىندا بايىرعى جىبەك جولىنداعى مادەني مۇرالاردى تالان-تاراجعا سالۋعا كەلگەن تاۋەكەلشىلدىڭ، “ولجادان كوزىن الماي، سىلەكەيى شۇبىرىپ وتىرعان ساق قۇلاق تازىنىڭ” بەينەسى جاسىرىن تۇرعان-دى.
1900 جىلدىڭ شىلدە ايى. ستيۆەن ءبىر جىلدىق دەمالىسىن پايدالانىپ، ۇندىلىك ولشەۋ مامانى رامكينگتى جانە بىرنەشە قارا جۇمىسشىنى ەرتىپ، چەريا تاۋ ساعاسىنان شىڭجاڭنىڭ تاسقورعا ۇڭگىرىنە وتەدى. ودان ءارى قاشقارعا، كەيىن حوتانعا جەتەدى.
حوتان – ارقا جاعىن كۇنلۇن تاۋىنا سۇيەپ، الدىڭعى بەتىن داґلاماكان شولىنە قاراي سوزعان، ەڭ قۇنارلى اڭعارلاردىڭ ءبىرى. حوتان مەن يۋرۋنقاش داريالارى بۇل ءوڭىردىڭ ەگىنشىلىك پەن جىبەك شارۋاشىلىعىن عاسىرلار بويى قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن. ەرتە زاماننان بەرى حوتان باتىس ءوڭىردىڭ ەڭ باي، ەڭ كورىكتى ولكەلەرىنىڭ ءبىرى سانالعان.
جاڭا ەرانىڭ IV عاسىرىنان باستاپ جىبەك ءوندىرىسى وسى وڭىردە دامىپ، كەيىن حوتان “جىبەك قالاسى” اتانادى.
ستيۆەن كەلگەن ۋاقىتتا جىبەك بازارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. ول بازاردى ارالاپ ءجۇرىپ، جىبەك ساتىپ الىپ جۇرگەن اعىلشىن جانە ورىس ساۋداگەرلەرىن كورەدى. بىراق جىبەك قاۋاشاعىن بازارعا اكەلگەن ۇيعىرلار ءوز ونىمدەرىن شەتەلدىك ساۋداگەرلەرگە ساتقىسى كەلمەيدى.
ستيۆەن تاڭدانىپ، ولاردىڭ قايدا بارا جاتقانىن كورۋ ءۇشىن سوڭدارىنان ىلەسەدى. ۇزىن ءارى تار كوشەلەر ارقىلى ءوتىپ، جىبەك قاۋاشاعىن ساتىپ جاتقان ورىنعا جەتكەندە، ونىڭ يەسى حانزۋ ۇلتىنىڭ ساۋداگەرى ەكەنىنە كوزى جەتەدى.
جىبەك ساتىپ الۋشىلاردىڭ وسىنداي باسەكەسىندە حانزۋلاردىڭ اعىلشىن جانە ورىس ساۋداگەرلەرىن ىعىستىرىپ، ءوز ۇستەمدىگىن ورناتۋى ستيۆەن ءۇشىن توسىن جايت ەدى. الايدا ول بۇل ىسكە كوپ ءمان بەرمەي، نازارىن مادەني مۇرا ىزدەۋگە بۇرادى.
ستيۆەن يۋرۋنقاش پەن حوتان داريالارىنىڭ اراسىنداعى كەڭ ءشول دالانى زەرتتەۋ ايماعى ەتىپ بەلگىلەيدى. ول سۋى تارتىلىپ قالعان ەجەلگى وزەن ارنالارىنىڭ بويىمەن سولتۇستىك باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ەكى ادام جىبەرەدى.
ونىڭ كومەكشىسى رامكينگ تاڭىرقاپ سۇرايدى:
– مىرزا، ءسىز ادامداردى مىنا قۇس ۇشپاس شولگە نە ىزدەپ جىبەردىڭىز؟ وندا سۋ دا، تىرشىلىك تە جوق. سوندا قايداعى مادەنيەت بولماق؟
ستيۆەن ۇستەل ۇستىندەگى كارتانى كورسەتىپ:
– مىنا ءۇشبۇرىش تاڭبالار – سۆەن حەدين مەن ديۋتتەي تاپقان بايىرعى قالالاردىڭ ورنى. ءبارى ۇلى ءشولدىڭ ىشىندە جانە ەجەلگى وزەن اڭعارلارى بويىندا ورنالاسقان. بۇل كەزدەيسوق ەمەس! بىراق ولار مۇنىڭ سەبەبىن انىقتاي الماعان. مەنىڭ ويىمشا، بۇل شىڭجاڭ جەر بەدەرى مەن كليماتىنىڭ ەجەلگى وزگەرىسىمەن بايلانىستى، – دەيدى.
رامكينگ تە پىكىرىن قوسادى:
– شىڭجاڭ جەرى ءۇش تاۋدىڭ ورتاسىنداعى ەكى ۇلكەن ويپاتتان تۇرادى: التاي، تيان-شان جانە كۇنلۇن تاۋلارىنىڭ اراسىندا جوڭعار مەن تارىم ويپاتتارى بار. تاۋداعى مۇزدار ەرىگەن كەزدە ولاردىڭ سۋلارى تومەنگە اعىپ، ءشولدىڭ شەتكى بولىكتەرىن عانا سۋلاندىرادى. ال داґلاماكان سياقتى ۇلى ءشولدىڭ ىشكى بولىگىنە سۋ جەتە المايدى.
ستيۆەن كۇلىمسىرەپ جاۋاپ بەردى:
– ءيا، بىراق بۇل قازىرگى جاعداي. ال ەرتە زاماندا مۇزدار كوبىرەك ەرىپ، كليمات جىلى بولعان. سول سەبەپتى ءشولدىڭ ىشكى بولىگى دە جاسىل القاپتارعا اينالعان. بايىرعى قالالار سوندىقتان دا وسىندا سالىنعان.
ءبىر اي وتكەن سوڭ، ستيۆەننىڭ جىبەرگەن ادامدارى قايتىپ كەلىپ، كەنيا وزەنىنىڭ كونە ارناسى بويىنداعى ءدان-ءدان ءۇيلى دەگەن جەردە كونە قالا ورنى بار ەكەنىن حابارلايدى. ول دەرەۋ حوتاننان وتىز جۇمىسشى جالداپ، ايتىلعان جەرگە بارىپ قازبا جۇمىستارىن باستايدى.
بۇل 9-ايدىڭ ىستىعى ەدى – داقلاماكان شولىندە تەمپەراتۋرا 40 گرادۋستان اسىپ، جەلسىز اۋا ادامدى قۋىرىپ جىبەرەتىن. اۋىر جاعدايعا قاراماستان، ولار جەمىس پەن سۋ قورىن مول دايىنداپ، جۇمىسىن توقتاتپايدى.
ءۇشىنشى كۇنى ستيۆەننىڭ ءتىسى قاتتى اۋىرىپ، بىرنەشە كۇن بويى ازاپ شەگەدى. بىراق سوعان قاراماستان، جۇمىستى باسقارۋدى جالعاستىرادى. ءبىر كۇنى جۇمىسشىلار جەر استىنان كونە تاقتايعا كەزىگەدى.
ستيۆەن دەرەۋ جۇمىستى توقتاتىپ، تاقتايدىڭ اينالاسىن مۇقيات ارشيدى. تاقتايدىڭ بەتى تازارتىلعاندا، ونىڭ ۇستىنە ويىلعان سۋرەت كورىنەدى:
ورتاسىندا – ادەمى حانشا، قولىندا جىبەك قاۋاشاعى سالىنعان ۇلكەن شىنى ىدىس، ال جانىندا ەكى مالاي ايەل ونىڭ شاشىن كورسەتىپ تۇر. ارتىندا اعاش ءيىرۋ شىعىرىعى بەينەلەنگەن.
ستيۆەن قۋانىپ كەتىپ، ايقايلاپ جىبەردى:
– بۇل جەر – ەجەلگى ۇزىن-تاتي مەملەكەتى! تاڭ داۋىرىندەگى قۇستان ەلى! مەن ەڭ سەنىمدى دالەلدى تاپتىم!
ستيۆەن دەرەۋ رامكينگكە بۇرىلىپ، شۋانتسزاننىڭ “باتىس ءوڭىر ەستەلىگىنەن” مىسال كەلتىرىپ اڭگىمەلەي باستايدى:
– قۇستان ەلىنىڭ پاتشاسى قىتايدىڭ جىبەك قۇرتىن العىسى كەلگەن، بىراق تاڭ پاتشاسى رۇقسات بەرمەگەن. سوندا قۇستان پاتشاسى تاڭ پاتشاسىنىڭ قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ، نەكەلەسۋگە كەلىسىم جاسايدى. حانشاعا قۇپيا تۇردە ادام جىبەرىپ، جىبەك ۇرىعىن الىپ شىعۋىن وتىنەدى. حانشا جىبەك ۇرىعىن شاشىنىڭ ىشىنە تىعىپ الىپ شىعىپ، شەكارادان امان وتەدى. سولايشا جىبەك ءوسىرۋ ءىسى وسى وڭىرگە تارايدى.
كەيىن حالىق وسى وقيعانى ماڭگى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن “جىبەك تاراتقان حانشانى” بەينەلەپ، اعاش تاقتايعا سۋرەت ويىپ قالدىرعان. مىنە، مەن سول تاقتايدى تاپتىم!
رامكينگ تە تاڭعالىپ، بۇل تاقتايشانىڭ تاريحي ماڭىزى زور ەكەنىن مويىندايدى:
– حوتان وڭىرىندە جىبەك شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشە دامۋى تەگىن ەمەس ەكەن عوي، – دەيدى تولقىپ.
ستيۆەن ويلانىپ:
– حوتاندىقتار جىبەگىن تەك حانزۋلارعا ساتىپ، ال اعىلشىندار مەن ورىستارعا ساتپايتىنىن كورىپ ەدىم. مۇمكىن، بۇل – سول حانشانى ۇلىقتاۋ ءداستۇرىنىڭ جالعاسى شىعار؟ – دەيدى.
بىراق رامكينگ ونى تۇزەتىپ:
– جوق، مىرزا. قازىرگى كەزدە تسين ۇكىمەتى حوتاندا ارنايى جىبەك باسقارۋ مەكەمەسىن قۇرعان. وندا ىشكى ولكەلەردەن كەلگەن حانزۋ بويجەتكەندەرى جەرگىلىكتى حالىققا جىبەك ءوسىرۋ تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ جاتىر. سوندىقتان حالىق حانزۋلارعا سەنىم ارتادى، – دەيدى.
ستيۆەن حوتان مەن وزەن اڭعارلارىنداعى كونە قالالاردىڭ ورنىن ءۇش اپتا بويى قازىپ، حوتان جازۋىمەن جانە حانزۋ جازۋىمەن جازىلعان كوپتەگەن كىتاپتار مەن حاتتاردى قولعا تۇسىرەدى.
1901 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ول نيە دارياسىنىڭ بويىنان كونە نيە قالاسىن، ال كەيىن اندەر دارياسىنىڭ بويىنان بايىرعى اندەر قالاسىن، كەنيا وزەنىنىڭ بويىنان راۋان قالاسىن تابادى.
بارلىق تابىلعان جادىگەرلەردى 12 ۇلكەن ساندىققا سالىپ، 1901 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا حوتاننان ۇرلاپ الىپ كەتەدى.
سول جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە ستيۆەن لوندونداعى ۇلىبريتانيا مۋزەيىنە بارىپ، ارنايى لەكتسيا وقيدى. بۇل وقيعا انگليانىڭ عىلىمي ورتاسىندا ۇلكەن شۋ تۋعىزدى.
ستيۆەن كەيىن وسى تابىلعان جادىگەرلەردىڭ نەگىزىندە “ەرتەدەگى حوتان” اتتى كىتاپ جازىپ، ونى 1903 جىلى جاريالادى. بۇل ەڭبەك ەۋروپادا زور ىقىلاسپەن قابىلدانىپ، عالىمدى اتاققا بولەيدى. سول جىلى انگليانىڭ گەوگرافيالىق قوعامى وعان باكران وردەنىن تابىستايدى.
وسىلايشا ستيۆەن باتىس ارحەولوگيا تاريحىندا ءبىر مەزەتتە اتاققا يە بولىپ، بىراق سول اتاقتىڭ ارتىندا ۇرلانعان شىعىس مۇرالارىنىڭ ءىزى قالدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
