Osy dalada atynan at úrketin úly imperiya qúrǵan babalarymyzdyń parasatyn kóshpendiliktiń kórinisi retinde kólegeilep otyrdy. Óńirimizdegi tarihi múralardy óz túrǵymyzdan zertteu isi HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastaldy. YAǵni, búl júmys qazaqtyń túńǵysh ǵalymy SHoqan Uálihanovtyń esimine tikelei qatysty. Bir quanarlyǵy, elimizdiń táuelsizdigin aluy halqymyzdyń ótkenin, tarihyn, mádenietin tanuǵa betbúrystar jasap, mádeni múramyzdy qazaq memlekettigi túrǵysynan tanu Mindetin júktedi. Ásirese, «Orhon eskertkishiniń tolyq Atlasynyń» jaryq kórui, Kúltegin eskertkishi kóshirmesiniń Astana tórinen oryn aluy, túrkitanu maqsatynda arnaiy halyqaralyq konferentsiyalar men kongresterdiń júieli ótkizilui, jańasha kózqaras túrǵysynan jazylǵan ǵylymi eńbekterdiń, ejelgi mádeni jádigerlikter jaiyndaǵy sony zertteulerdiń jariyalanuy siyaqty is-sharalar búl baǵyttaǵy júmystyń jolǵa qoiyla bastaǵanyn kórsetti. Sol qatarda ejelgi qańlylar jáne Qańly handyǵy turaly da tartymdy zertteu eńbekteri jaryq kórip, kópshiliktiń nazaryna iline bastady.
Árine, búginge deiin Qańly, qańly handyǵy, qańly mádenieti jaily az jazyldy dep aitudan aulaqpyz. Tipti orta mekteptiń tarih oqulyǵynda arnaiy bólim berilgen. Odan ózge merzimdi basylymdarda osy taqyryptaǵy zertteu eńbekteri úzdiksiz jariyalanyp keledi. Aitpaqshy, sóz etkeli otyrǵan ejelgi dáuirdegi, erte jáne keiingi orta ǵasyrlardaǵy qańly taipasy men Qańly handyǵyna qatysty jazbasha derektemelerdiń b.z.b. II ǵasyrda jazylǵany anyq. Osydan keiingi qańlylarǵa qatysty derekter qytai tarihshysy Syma TSyannyń (b.z.b. 145-86) «Tarihi jazbalary» eńbeginiń «Sunnu turaly hikaya» atty tarauynda, “Davanь turaly hikaya» atty taraularynda, bizdiń zamanymyzdyń I ǵasyrynda Banь CHjao ayaqtaǵan «Ejelgi hanь tarihy», b.z. 5-ǵasyrynda Fanь E jazǵan «Ertedegi Hanь áuletiniń tarihyna qosymshalar» atty eńbekterinde, Sun So (1007 – 74) bastaǵan avtorlar toby jazǵan «Tan áuletiniń jańa tarihy» (Sin Tanshu) atty hronikalyq shyǵarmada, arab násilinen shyqqan tarihshy Ál-Balazur men at-Tabaridiń tuyndylarynda, arab geografy ibn Hordabektiń «Jolar men memleketter kitaby» atty anyqtamalyǵynda kóptep kezdesedi. Sol eńbekterde Syr boiy men Jetisu ólkesin mekendegen taipalardyń etnonegizi men memleket qúrylymy turaly qúndy derekter kórsetilgen. Olardyń arasynda Qańly handyǵy turaly da tarihi derektemeler kóptep kezdesedi. Árine, búl zertteushilerge ata tarihymyzdy túgendep bergendigi úshin alǵys jaudyruymyz kerek. Aita keterligi, atalǵan eńbekterdegi derekkózderi búgingi tańda qańly tarihyn tanu túrǵysynan emes, qazaq memlekettiginiń tarihyn túgendeuge mol kómek bolyp keledi. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde, sol aqiqattar táuelsiz Qazaqstannyń shekarasyn bekitu jolyndaǵy bas auyrtar kelisimderdi júzege asyruda kóp ról oinaǵan. Búl turaly memleket jáne qoǵam qairatkeri Qasym-Jomart Toqaevtyń «Bel asu» atty eńbeginde de aitylady. Aitpaǵymyz búl emes. Sondyqtan oiymyzdy osylai túiindep, negizgi taqyrypqa, yaǵni Qańly handyǵynyń ómir súrgen jyly, sayasi qúrylymy, onyń qazaq tarihyndaǵy orny men qańly sóziniń túp tórkini jáne qańly mádenietiniń qazaq mádenietimen tórkindestigi jaiyna kóshsek.
Atalmysh taqyrypty tereńirek zerdeleu úshin aldymen qańly memleketiniń qai zamanda qúrylyp, qai uaqytta ómir súruin toqtatqany jaily bilip alǵanymyz jón siyaqty. Rasynda, kúni búginge deiin Qańly handyǵynyń qai kezde paida bolǵany naqty dáleldengen joq. Biraq, túrli boljamdar bar. YAǵni, ǵalymdar tarihi jazbalar men búdan búrynǵy zertteushilerdiń dálel-dáiegine súiene otyryp, Qańly handyǵynyń qúryluy men joiyluynyń birneshe merzimin kórsetedi. Biz sonyń arasynan: «Qańlylar b.z.b. III-II ǵasyrdan – b.z.V ǵasyr aralyǵynda tóńirektiń tórt búryshyna biligi júrgen, ekonomikasy men sharuashylyǵy shalqyǵan, alys-jaqyn eldermen diplomatiyalyq qarym-qatynastar júrgizgen sanatty el bolǵan» degen tújyrymdy dúrys dep taptyq. Endeshe, osy oiymyzdy dáleldep kóreiik. Bárimizge belgili, tarih qashanda bizge beimálim ǵasyrlar qoinauyndaǵy oqiǵalar men oryn alǵan jaǵdailarǵa naqty, tarihi dálelge súiene otyryp kesim jasaidy. Derek arqyly dáleldenbegen shyndyqty tarihi aqiqat retinde qabyldamau da tarihshylardyń basty ústanymy. Árine, men tarihshy emespin. Biraq tanymdyq túrǵyda baba tarihyn zerdeleudi maqsat etken adamdardyń biri retinde joǵarydaǵy talasy kóp tújyrymnyń arasynan tańdap alǵan Qańly handyǵynyń tarihyna qatysty tújyrymǵa tómendegidei dálel úsynudy jón kórdim. Qashanda qazaqtyń erte dáuir tarihyn zertteuge kirisken árbir zertteushi sol uaqyttaǵy jylnamalardy túraqtandyru úshin sol kezdegi parsy tarihshylary jazyp ketken parsy patshasy Kirdiń qazaq dalasyna jasaǵan joryǵyn aitpai ketpeidi. Demek, parsy tarihshylary b.z.b. VI ǵasyrda Kirge qarsy soǵysta parsylarǵa tabandylyqpen toitarys bergen bekinisti Kangh dep ataǵan. Alaida, búl jerde qańly turaly eshqandai derek joq. Parsy, Qytai hronikasynda Kangh Qańly memleketiniń birinshi astanasy bolǵan qala. Soǵan qaraǵanda b.z.b. VI ǵasyrda qańly handyǵy ómirge kelmegen degen qorytyndyǵa keluge bolady. Al Qytaidyń «SHin zi» tarihi jazbalaryndaǵy jiћanger CHjan TSyannyń b.z.b. II ǵasyrdyń 138–128 jyldarda qańly eline kelgendegi bayandamasynda: «Qańly taipalar odaǵynda 120 myń tútin, 600 myń adam, 120 myńǵa deiin áskeri bolǵan», – dep kórsetilgen. Álbette, qańly úlysynyń osyndai kúshke ie boluy bir emes, birneshe ondaǵan jyldyń nátijesi bolǵanyn ańǵaruǵa bolady. Demek, kóshpendi taipanyń b.z.b. II ǵasyrda osyndai múmkindikke jetkenine qarai otyryp, handyqty odan da búryn b.z.b. III ǵasyrynda qúryldy degenge ilanuǵa bolady. Qańly handyǵy turaly sońǵy derekter b.z. V ǵasyrynda qytailyq Fanь E jazǵan «Ertedegi Hanь áuletiniń tarihyna qosymshalar» atty eńbeginde keltiriledi de odan bylaiǵy tarihi eńbekterde múndai derek kezdespeidi. Búl bizdiń oiymyzdyń dúrystyǵyn dáleldeidi. B.z.b. III jáne II ǵasyrda handyq deńgeige kóterilip, júzmyńdaǵan atty jasauylǵa ie bolǵan qańlylardyń dúnieniń tórt búryshyn jaulaǵany anyq. Qytaidyń «Súi patshalyǵy tarihy. Batys óńir shejiresi, Qańly tarauynda» qańlylardyń batysynda jatqan irgeli ǵúndarǵa basyp kirip, jaulaǵany turaly taiǵa tańba basqandai jazylady. YAǵni, Qytaidy talai ǵasyr qol astynda ústap kelgen ǵúndardy baǵyndyrǵan eldiń osal bolmasy anyq. Alaida, altynshy ǵasyrdan bastap qańlylar Túrik, Túrkesh, Qarahan imperiyalary men Horezmniń qúramynda boldy. Ol kezdegi qańlylar álem tarihynda asa bir dáuir bólgish ról atqara qoiǵan joq. Al SHyńǵyshan Horezmdi jaulap alǵannan keiin imperiya qúramyna kirgen qańly taipasy ókilderiniń álem mádenietine qosqan úshan-teńiz úlesi tarih sahnasyna qaita kóterildi. Búl jaily keiinirek aitamyz.
Sonymen qatar, búginge deiin Qańly handyǵy qúrylǵan, bilik júrgizgen aumaq jaily da túrli talas-tartys oryn alyp keledi. Ǵalymdardyń bir toby: «Qańlylar qazirgi Qazaqstan aumaǵynda Tashkent pen Syrdariya, Jańadariya, Quandariya alabynyń ejelgi arnalarynda jáne Jetisudyń ontústik-batys bóligin qosa Ońtústik Qazaqstandy jáne Sarysu ózeniniń orta aǵysynan sol ózen men SHu ózeninde, ¦lytauǵa deiin Qarakengir men Sarykengir ózenderiniń boiynda jasaǵan» dese, keiingi kezderi onyń aumaǵyn úlǵaityp: «Qańlylar basqa aumaqtarda Reseidiń Saha Respublikasynda, Bashqúrtstanda, Orynbor oblysynda tu tikken. Monǵoliya, Iran, Afrika, Soltústik Vьetnamda, Indoneziya, Sumatra jáne YAva araldarynda mekendegen», – degen pikirler de jii aitylyp qalyp júr. «Ertedegi qańly halqynyń úrpaqtary qyrǵyz, qaraqalpaq, ózbek, túrkimen, bashqúrt, ázirbaijan, noǵai, túrik jáne úiǵyr siyaqty tuysqan túrik halyqtarynyń arasynda ómir súrip jatyr» degen dáleldi dáiek etip, túrli boljamdar jasap júrgen zertteushiler de tabylyp júr. Árine, biz búlardyń bárin joqqa shyǵarmaimyz.
Túrki tildes últtardyń qúramynda qańlylardyń bolǵany anyq. Osy rette olardyń túrki álemine keń tarap ketuine negiz bolǵan úsh sebepti atai ketuge bolady: birinshiden, olardyń túrki taipalarynyń ishindegi eń kóne ári baiyrǵy taipalar qatarynan sanaluy, ekinshiden, ózinshe qalyptasqan tarihi taǵdyry, úshinshiden, ómirsheń tabiǵaty. Alaida, bizdiń qoldaǵy tarihi jazbalardyń bárindegi derekter qańlylardyń qazirgi qazaq dalasynyń aumaǵynda kóship-qonyp, bilik etip, álemdi alaqanynda oinatqanyn anyqtap túr. Ony tarihi jazbalardaǵy derekter arqyly tekseruge de bolady. «Tarihi jazbalar. Davanь shejiresinde»: «Qańlylar – Davanьdardyń Soltústik Batys jaǵyndaǵy eki jarym myń shaqyrym jerdegi kóshpeli el. Olardyń ǵúryp-ádetteri úly uejilerge úly júz úqsas, qaru ústaǵan áskerleri 80-90 myń. Davanьdarmen kórshi otyrady. Kishkene el bolǵandyqtan ońtústikte úly uejilerdiń, SHyǵysta ǵúndardyń tizgindeuinde boldy», – dep jazady. Búl derekte taǵy da: «Asalar – qańlylardyń Soltústik Batys jaǵynda eki myń shaqyrym jerde túrady. «¦ly uejilerdiń ońtústiginde dashalar. Batysynda anshiler, soltústiginde qańlylar túrady», – dep jazady. Biz búl derekten qańlylar shyǵysta qańly, ońtústikte úly uejilermen, Soltústik Batysta asalarmen shekaralas, al Ońtústik SHyǵysta davanьdarmen kórshi ekenin úǵynamyz. Osy derekterge súiene otyryp, zamanymyzdan búrynǵy III ǵasyrda qańly eliniń aumaǵy Syrdariyanyń orta alqaby men Qaratau óńiri bolǵanyn bilemiz. Olar kúsheiip, gúldengende jer aumaǵy Ferhana men Soǵdy ólkelerine, Tashkent pen Horezmge deiin keńeigen. Qytaidyń Úlken Hanь áuletiniń kelesi hronikasy «TSyanь Hanьshudyń» «Jerge ornalasudy suretteu» degen tarauynda qańlyǵa arnalǵan bólim bar, onda sózbe-sóz keltirgende bylai delingen: “Qańly bileushisi Loyuenь elinde, CHanъanьnan 12 300 li jerdegi Bityanь qalasyn mekendeidi. Ol namestnikke táueldi emes. Ámirshiniń jazda bolatyn jerine Loyuenьnen jeti kúnde jetuge bolady». «Avesta» kitabynda da, Úndi jazbasynda «kanka» arilyqtardyń soltústiginde saq, toharlarmen birge túrady dep jazady. Ejelgi qytai hronikasynda qańlylardyń eki astanasy (jazǵy jáne qysqy) bolǵan dep kórsetilgen. Qańlylardyń jazǵy astanasy – Bityanь. Qazirgi Túrkistan mańynda bolǵany anyq. Al ekinshi bir derekte ol qazirgi Tarazǵa jaqyn jerde bolǵan dep jazylǵan. Qazaqtyń shejire derekterindegi qańlylardyń óristeri men qonystary, búgingi qańly ruynyń ataqonystary da jazba derekterge saima-sai kelip otyr. Joǵaryda keltirilgen derekter qańly taipasynyń da, sol taipa qúrǵan úly handyqtyń da búgingi qazaq dalasynda bolǵanyn aiǵaqtaidy. Qysqasy, qańlylardyń negizgi atamekeni – Syrdariyanyń orta aǵysy. Qańly handyǵynyń shekarasy osy kúngi Tashkent qalasy túrǵan jerden asyp, Qaratau bókterlerinen bastalyp, Talas ózenine deiin sozylǵan. Joǵarydaǵy dálelder ejelgi qańlylardyń qonysy búgingi Qazaqstan aumaǵynda jatqanyn kórsetip túr. Sondyqtan qańlylar resmi túrde qazaq halqyn qúraityn taipalardyń biri, Qańly handyǵy qazaq memlekettiginiń bastau búlaǵy sanalady.
Qańly memleketiniń joǵary bileushisi Qytai derekterinde ‘’Vań’’ (Patsha) dep alynady. Ol sayasi, áskeri, sharuashylyq bilikti óz qolyna ústady. Odan sońǵy bileushi ‘’Fu vań’’ (orynbasar patsha) patshanyń múrageri ári bas qolbasshy boldy. Úshinshi oryndaǵy bileushilerdi ‘’Gúiryn’’ (aqsúiekter nemese tóreler) dep atap, olar memlekette keńesshi mindetin atqardy. Tórtinshi oryndaǵylar ‘’Únhu’’ – ‘’YAbǵu‘’ delinip, oǵan iri rubasylar men úlys bileushileri jatqyzyldy. Besinshi oryndaǵylar ‘’Vanьhu’’ – áskeri jáne ákimshilik bastyqtar boldy. Basqaru júiesi únemi damyp otyrdy. B.z.b. I ǵasyrda Qańly memleketi barynsha keńeyuine bailanysty 5 kishi ielikke (Suse, Fumu, YUni, Gi, YUegyanь) bólinip, qytai jazbalarynda aimaq bileushileri’’SHao vań’’ (kishi patsha) atandy. Ondai mindetke bileushiniń úldary taǵaiyndalyp, patshaǵa tikelei baǵyndy. Qańly patshasy ózi túrǵan soltústik óńirdi (Talas ózeniniń aimaǵy) tikelei basqardy. Qańly elin han bilegen. Eldi basqaruǵa onyń úsh orynbasary uáziri kómektesken. Kishi handarǵa baǵynatyn ru, taipalardy kósemder basqarǵan. Kósemderdiń lauazymy múragerlik jolmen ákeden balaǵa berilgen.
Joǵaryda aitylǵandai, tarihi derekter qańly eliniń óz ishinen bes ielikke bólingeniń kórsetedi. Kóptegen zertteushiler múny qúptaidy. Biraq tújyrymdary ártúrli. Tipti, olardyń aumaǵy jaily túrli pikirler aityp júr. Alaida, Qytaidyń qańlylar turaly sóz etetin tarihi shyǵarmalar «Tarihi jazbalarda», CHjan TSyannyń (b.z.d. II ǵasyr) Batys óńirge sayahat esteliginde, «Han patshalyǵy tarihynda» qańly eliniń bes ielikke bólinui turaly eshqandai da derek jazylmaǵan.
Osyǵan qaraǵanda qańly eliniń bes ielikke bólinui keiinirek bolǵan boluy múmkin. Osy jaily zertteushilerdiń túrli pikiriniń arasynan japon ǵalymy Siratoridyń «Soǵdylar turaly zertteu» atty eńbegindegi: «Qańlynyń bes ieliginiń ortalyǵy Syrdariyanyń soltústigi men Qarataudyń aralyǵynda bolǵan», – degen pikirin dúrys dep bilemiz. Búl túrǵydan kelgende de qańly eli qazaq eliniń aiyrylmas tarihy bolyp shyǵa keledi. Osyǵan deiin tarihi túrǵydan taldau jasadyq. Oiymyz da, dálelimiz de bir jerden shyǵyp, birin-biri tolyqtyryp, qańly eliniń kezinde órkendegen úly memleket bolǵanyn, onyń iesi basqa emes (basqalar talasa bersin), biz ekenimizdi aiqyndaǵandai boldyq. Endi osy máseleni mádeniet, sharuashylyq, dini ústanym túrǵysynan dáleldeuge tyrysyp kórelik.
Qańlylar ońtústiginde Qytaimen jáne Úisindermen kórshiles jatty. Al soltústigindegi kórshileri sarmattar men alandar boldy. Qańlylar kúsheiip túrǵan kezde sarmattar, alandar olarǵa táueldi bolǵan. Olar Syrdariya arqyly Edilge qarai ótetin ¦ly Jibek jolyn baqylap otyrdy. Qytai, Rim, Kushan memleketterimen sayasi, ekonomikalyq jáne mádeni bailanysta bolǵan. Orta Aziya memleketterimen, Kavkaz óńirimen, Rimmen, Qytaimen aiyrbas qatynastaryn júrgizgen. Búl sayasi jaǵdai qańly mádenietiniń qalyptasuyna, onyń álemdik óredegi órkenietter kóshiniń bastauyna ainaluyna túrtki boldy. Múny qańly taipasynyń qonystaryna júrgizilgen zertteu júmystary barysynda tabylǵan basqa elderden kelgen zattar, marjannan, lazuritten, sadaptan, aqyqtan, haltsedonnan jasalǵan monshaqtar, injuden jasalǵan altyn syrǵalar dáleldeidi. Bizdiń zamanymyzdan búrynǵy II-I ǵasyrlarda qańlylar ózderiniń aqshasyn soǵuǵa áreket jasaidy, horezmdikterdiń “aty beimálim patshasynyń” monetalaryn keńinen paidalanady. Al 1963 jyly Aqtasty, 1968 jyly Qaratúma molasyn qazu barysynda shyqqan bizdiń zamanymyzdyń III-V ǵasyrlaryna tán tas qúraldardaǵy jazular sol tústaǵy ata-babalarymyzdyń jazu qoldanǵanyn dáleldep berdi. Búl jazulardy zamanymyzdan búrynǵy II ǵasyrdaǵy úisin – qańlylardyń qoldanǵanyn da qazba múralar dáleldep otyr. Qysqasy, búl dálel saq pen ǵún dáuirinde jaratylǵan ruhani bailyqty úisin men qańlynyń jalǵastyrǵanyn kórsetedi. Osy alapta tu tikken Qańly memleketi (b.z.b. II ǵ. – b.z.V ǵ.) – qazaq jerinde qúrylǵan alǵashqy memlekettik birlestiktiń biri.
Qańlylar maldy kútu, mal ónimderin óńdeumen qatar qolóner kásibimen, egin egumen shúǵyldandy. Arystyń sol jaǵalauynda 100 sharshy shaqyrym aumaqta qańlylar mádenietinen syr shertetin jiyrma shaqty tóbe jatyr. Sonyń biri – Kók-Mardan qalasynyń orny. Búl jerden tabylǵan úi balshyqtan soǵylyp, peshpen jylytylǵan. Úidiń ekinshi bólmesi – qoimada qúmǵandar jáne tary, kúrish, bidai, arpa, asbúrshaq saqtalǵan balshyq kespekter ornalasqan. Oshaq qasynan dánúkkishter men diirmen tabyldy. Qytai tarihshysy Syma TSyanь “Tarih jazbalarynda” kóshpelilerdiń ómiri men túrmysyn sipattap jazǵan. Joǵarydaǵy dálelderdi sol qytailyq tarihshynyń aitqanymen salystyryp kórgende, búl tirshiliktiń qańlylardyń túrmys-tirshilik jolymen sabaqtas ekenin biluge bolady. Sondai-aq, qańlylar órmekpen jún-mata toqyǵan, aluan túrli qysh-qúmyra ydystar, qoladan, temirden óndiris qúral-saimandary men qaru-jaraq istegen. Altyn men kúmisten saqina, syrǵa, bilezik, alqa, taǵy da basqa aluan túrli áshekei, sán-saltanat búiymdaryn jasaǵan. Qytaidyń «Súi patshalyǵy tarihy» atty eńbeginde: «Qańly elinde ata-babalar mazary bar. Ár jyly mausym aiynda barlyq ielikter jinalyp ata-babalaryna shek beredi», – dep jazylǵan. Osy derek qańlylardyń saq pen ǵúndar siyaqty otqa, aiǵa, kúnge, totemge, aruaqqa tabynǵanyn rastaidy. Tipti, keibir derekter qańlylardyń muzyka salasynda da asa ataqty bolǵanyn rastaidy. Osydan 1500 jyl búryn jasaǵan qytai aqyny Báijuiidiń «Bishi bikesh» degen óleńinde qańly biin tamasha suretteidi. Onda:
Bishi bikesh oiqastap,
Ońǵa, solǵa boi tastap.
Jauǵan qardai qalyqtap,
Qúiyndai qúiǵyp, sharyqtap.
Múdirudi bilmegen,
Búrala tolqyp bilegen.
Kelipti bikesh qańlydan,
Alty aishylyq arydan.
Jarysa zyrlap kúimenen,
Kóńili tolqyp kúimenen.
Bidiń biik sarasy,
Álemde joq baǵasy.
Qol jetkisiz asylǵa,
Árkimniń bar talasy.
Alqa-qotan ainaldy,
Júrttyń tóre, qarasy, – deidi. Búl sol tústaǵy qańly biiniń alys-jaqyn elder arasynda qanshalyqty yqpaldy bolǵanyn kórsetedi.
Qazaq qúramyndaǵy qańlylar bir ruly eldiń tútastyǵyn bildiredi. Qashanda qazaq tarihyn sóz etkende shejire derekter men tarihi shyndyqtarǵa súienetinimiz aqiqat. Qazaqtyń ańyz, shejiresi qańlyny ¦ly júzdiń bir tarmaǵy retinde taratady. SHejire derek boiynsha Syr boiyndaǵy jáne Jetisu ólkesindegi qańlylar qara qańly jáne sary qańly bolyp eki arys elge aiyrylady. Kóptegen shejireshiler qańlylardy ¦ly júz Tóbeidiń nemeresi Báiterekten taratady. Qazaq sovet entsiklopediyasyndaǵy derekterge súiensek, Syr boiyndaǵy qańlylar Jetisu qańlylarynyń arǵy atasy bolyp shyǵady.
Qańly turaly zerdelegende áli de basy ashylmaǵan, naqty jauap berilmegen súraqtar jetkilikti. Sonyń basynda «Qańly» sóziniń qandai maǵyna beretindigi túr. «Oǵyznama» dastanynda «Qańly» sóziniń shyǵuyn Oǵyz hanmen bailanystyrady. Onda: «Oǵyz han bir soǵysta jeńiske jetip, yrǵyn olja alady. Múny alyp júre almaityn bolǵanda, Oǵyz hannyń sherikteriniń ishindegi asa bilgir YUsin bilgi degen adam arba jasap, osy oljany alyp júredi. Arbaǵa «qanǵa» dep at beredi de, ony jasaǵan qartty «Qanǵaly (Qańly)» dep ataidy. Búl ańyz parsy tarihshysy Rashid-ad-dinniń «Jamih-at-tauarih» atty eńbegi men Abylǵazynyń «Túrik shejiresinde» aitylady. Biraq, Rashid-ad-dinniń eńbeginde arbany oljaǵa túsirgen taipa «Qańly» dep atalsa, Ábilǵazynyń shyǵarmasynda arbany jasaǵan adam «Qańly» dep kórsetiledi. B.z.b. VI ǵasyrda jazylǵan ejelgi Irannyń qasietti kitaby “Avestada”: “Vesakanyń erjúrek úldary eń biik, bárinen joǵary túrǵan Kanha qamalynyń aldynda qúrbandyq berdi” dep jazylǵan. “Kanha”, “kangúi” sózderi Qańly atauyna úqsas. Búl atau Úndi halqynyń eposy «Mahabharatanyń» qoljazba dereginde «Qanǵa» túrinde berilgen. Orhon jazuymen jazylǵan «Kúltegin», «bilge qaǵan» eskertkishinde «Qańǵu – Tarban» túrinde kezdesedi. Keibir derekterde «Qańǵar» túrinde jazylady. Bedeldi ǵalym Pekin universitetiniń professory Vań Lidyń transkriptsiyalauyna júginer bolsaq, eski qytai tili fonetikasy boiynsha “Qań jú ” (ieroglifi) eski tilimizde “Qań – Ata”, “Qańly” sózi “Ataly nemese Atalary ” degen maǵynany bildiredi. Búl turaly Orta Aziya tarihyn zertteushi áigili japon ǵalymy Siratori: «Qytaidyń erte dáuir tarihynda jii úshyraityn «Kańjúi» degen árip sol tústa «Kańku» dep oqylǵan. Syrdariyanyń Tashkent qalasynan tómengi jaǵy da sol tústa Kańku dep atalǵan. Qazaq halqynda adam, taipa, el atauyn jer atymen birlestirip ataityn ádet bar. Endeshe, oqyluy Kańqu degen sóz Kankar (Qańly) degen sózdiń dybystyq balamasy. Kańqar sózi «qaruly, jaqsy-jaisań» degen maǵyna beredi, – dep kórsetedi. Áigili ǵalym Mahmút Qashqari «Túrik tilder sózdigi» atty eńbeginde: «Qypshaq taipasynyń jaqsy-jaisań úlyqtary qańlylar edi» deidi. Halqymyzda: «Keleli elde qańly bar, qańlyny han kóter», «Qańlydan ózge han bolmas» degen maqal-mátelderi de qańly sóziniń jaqsy-jaisań degen úǵym beretindigin bildiredi. Múndaǵy aitpaǵymyz, qańly sóziniń túpkilikti maǵynasy arba degen úǵym emes, Saratori aitqandai: «Qańly sóziniń maǵynasy jaqsy-jaisań degen úǵymdy bildiredi» degeni kóńilge qonymdy bolmaq. Oǵan keltirer dálelimiz de barshylyq.
Kezinde qańlylardan kóptegen batyrlar, memlekettik qairatkerler, ǵalymdar men óner adamdary shyqty. “Aqyldy ári aman-esen halyqta Qańly ruynan joq degende bir adam bar”, – degen sóz tegin aitylmaǵan. Onyń tereń máni bar, al búl sózdiń ózi bizge alystaǵy ǵasyrlardan jetken. Ǵúlama ǵalym Álkei Marǵúlan ertedegi tarihqa arnalǵan óz eńbekteriniń birinde: “Batysta ǵúndardyń basty kúshi qańlylar boldy. Olar óte úzaq uaqyt boiy Talas pen Syrdariya ózenderi boiynda túrdy, ǵúndarmen qatar ómir súrdi, olarmen kóp ortaqtastyqqa ie edi… Olar Orhon men Eniseide paidalanylǵan ertedegi syna jazularyn paidalandy, qańlylar túrǵan qalalardyń qabyrǵalarynda olardyń jazularynyń izderi qaldy”, – dep jazdy. Al Qytaidyń tarihi jazbasy «Súi patshalyǵynyń tarihy. Batys óńir shejiresinde»: «Qańlylardyń da, olardyń keiingi úrpaqtarynyń da zańy bar bolyp, ony ǵibadathanada saqtady. Osy zań boiynsha qylmystylardy jazalady», – dep jazylady. Qytaidyń Súi patshalyǵy dáuirimizdiń VI ǵasyrynda bilik etken patshalyq. Endeshe, osydan búryn qańlylarda jazu bolǵan, jazba mádeniet te órkendegen. Osyndai mádenietten susyndaǵan qańlylardyń keiingi úrpaqtary da bilimdi, parasatty, bilgir bolyp ósti. Olar óz taipalarynyń dańqyn asyryp qana qoimai sol tústaǵy álem mádenietine ólsheusiz úles qosty.
Aita ketetin jaǵdai, tarihi derekterde músylman dini Qazaq eline HII ǵasyrdyń ayaǵynda ene bastaǵan. Oǵan deiin bútqa, otqa tabynǵan. Qytai jazba derekterinde ótken dáuirlerde qytailarmen aralas-qúralas jasaǵan qańly ziyalylarynyń qańly teginen shyqqandyǵyn bildiru úshin óz tegine “qań – kan” (aty – jóni, familiyasyna) qosyp aitatyn. Osyǵan orai qytaitanushy ǵalym
N. Múhametqanúly qytai eline alǵash budda dinin taratyp, uaǵyzdaǵan qańly ǵúlamalary jóninde aita kele: “Olar jat jerde óz tegin úmytpau úshin óz tegin “Qań – kan” dep qoiǵandyǵy qytai derekterinde ashyq jazylǵan. Olardyń ishinen áigili buddizm ǵúlamalary shyǵyp, qytai tarihynan mańyzdy oryn alǵandary az emes” – dep jazady. YUanь imperiyasyna memlekettik, áskeri, mádeni qyzmet kórsetken túrki taipalarynyń ishinde qańlylar kóp bolǵan. Onyń deni HIII ǵasyrdyń basynda SHyńǵys han jasaqtarynan jeńilgen Orta Aziyadan, Syr boiynan, Horezmnen Mońǵol jerine, odan ary Qúbylai hanmen birge ishki qytaiǵa baryp, jergilikti últpen sińisip ketkender.
Qytai derekterinde olardyń asa isker de qabiletti áskeri qolbasshysy bolǵandyǵy jii aitylady. Mysaly, Qúbylai hannyń Sun imperiyasyna qarsy kúresinde kózge túsken ári eń jaqsy kóretin 10 joryǵynyń bireuin basqarǵan áskerbasy – qańly Buhuma batyr (qazaqsha – Búǵyma) bolatyn. YUanь imperiyasynyń (HIV ǵ. orta sheni, ol 1368 j. qúlady) túsynda túrki taipalardyń ókilderi – “semuler» úkimet biligine, sayasi ómirge de belsene aralasady. Máselen, YUanь imperiyasynda bilikke talasyp, birin-biri auystyryp jatqan SHyńǵys han áuleti kóbinese osy túrki tektes taipalardyń bedeldi de kórnekti ókilderine súiengen. Mine, sol múragerlerdiń biri Haisan han qarsylasy, baqtalastaryn jeńip shyǵyp, úkimet basyna keluine bailanysty (1307j.) úiymdastyrylǵan jasyryn áreketke aǵaiyndy qańly Jannúr men Jantemirler basshylyq etedi.
Qańlylardyń Mońǵol imperiyasyndaǵy mádeni róli de erekshe bolǵan. Olardyń ishinde úly ǵalymdar men memleket qairatkerleri, ádebietshiler men zańgerler bolǵan. Qańly Búhumy jáne onyń balasy Naonao Konfutsiyany uaǵyzdaushy kórnekti ǵalym jáne YUanь ordasynyń aqyny bolǵan. YUanь mádenietiniń áserin tereń qabyldaǵan ǵalymdar qatarynda qańly Oros YUanь dinastiyasynyń (áuletiniń) memlekettik tarihyn jazu úshin qúrylǵan komissiyanyń múshesi retinde belgili bolǵan. Otyrarlyq Aqysh atty qańly saudagerdiń balasy Samǵa ata-anasynan jastai jetim qalyp, Úndistanda Budda klassikteriniń ilimin jetik meńgerip, Qytai jerine ony taratuǵa úlken úles qosqan dini qairatker bolǵandyqtan Qytai tarihynda esimi saqtalyp otyr. Suretshi qańly Júńda, sazger qańly Diyauda, Toqta, Temirtash, Dáshtemir, aqyn qańly Búqa, qańly Qońai aqyn, qańly Altyn Qara aqyn, Qańly aqyny Potod, Qańly Búqym, Qańly Qaiyrhan qatarlylardy “ Qańly tekti tarihi túlǵa” dep nege maqtan etpeske! Mine, búl qysqa derektiń ózi-aq kóp nárseni ańǵartyp túrǵan joq pa? Ókinishke orai, sol babalardyń eńbeginiń búgingi qazaq jastaryna jetpei jatqany ǵana júrekti auyrtady.
Túiin
Kezinde amerikalyq úndisterdiń kópshiligi óz jerlerinen quyldy nemese joiyldy. Tegi úndis bir kinorejisserge: «Bailyq baqyt bolyp sanala ma?» – dep súraq qoiylady. Búǵan ol: «Ózimde jáne ózgelerde bar búkil bailyqty halqymnyń bir kúndik táuelsizdigine berer edim», – dep jauap qatypty. Qazaqstannyń táuelsizdigi degen óte qasietti úǵym. Búl táuelsizdik bizdiń buynnyń baqytyna keldi. Ony saqtau bárimizdiń paryzymyz. Osydan eki myń jyl búryn qańly taipasy qazaq dalasynda qarymdy handyqty qúrdy, odan búryn da úisinder, ǵúndar, saqtar, sarmattar, skifter osy dalany dúrildetken el boldy. Dese de, qazaqtyń memlekettiliginiń tarihyn sol qańly handyǵynan taratudyń da tarihi shyndyǵy jetkilikti. Bálkim, ol búgingi shekarasyndaǵy, búkil álemge osynsha tanymal ári bedeldi, osy úǵymnyń qazirgi maǵynasyndaǵydai memleket bolmaǵan da shyǵar. Biraq, búlai dep sol kezeńdegi basqa da barlyq memleketter turaly aituǵa bolady. Eń mańyzdysy, sol kezde oǵan negiz qalandy, biz ata-babalarymyzdyń úly isteriniń jalǵastyrushylarymyz.
Árine, búl jazbada qańly handyǵy turaly bárin aityp tastadyq dei almaimyz. Dese de, ózindik oi shiyrymyzdy qaldyrdyq.
Qajet Andas,
ólketanushy-jurnalist.
