Bala kúnimizde atamyz ben ájemizdiń tizesine súienip jatyp, neshe túrli ertegi estitinbiz. Onyń ishinde saqqúlaq, tausoǵar, kóregen, kóltausar, jelayaq, úshatyn kilem siyaqty keiipkerler júitkigen armanymyzdy alǵa jeteleitin. Sóitsek, múnyń bári sol tústaǵy auyr qoǵamdyq jaǵdailar men qym-quyt tirshilik qyspaǵynan qútyludyń jolyn izdegen babalarymyzdyń búgingi kókte qalyqtaǵan úshaqtarǵa, jerde de, suda da, kókte de júre beretin qoldanbaly kólikterge, qoldanystaǵy san túrli bailanys qúraldaryna, múz jarǵysh kemelerge degen asyl armany eken ǵoi. Búdan tys, adam balasynyń ómirine qauip tóndiretin jalmauyz kempir, jalǵyz kózdi alyp, jeti basty jemir, mystandar men jeztyrnaqtar, jeti basty aidaharlar, qaraqúlaq qorqau qasqyrlar turaly da qorqynyshty keiipkerler aitylatyn.
Búlardyń bári tabiǵatqa qúdireti júretin erekshe kúsh ieleri. Olardyń árbir áreketi tabiǵatty búldiru men qorshaǵan ortany qúrtudyń maqsatyna qúrylady. Demek, bizdiń babalarymyz ekologiya búlinbei tap-taza saqtalǵan sol tústyń ózinde qorshaǵan ortany qorǵaudyń adamzattyń bolashyǵyn qorǵau ekenin osylai úǵyndyrdy. Tipti, sol kezdiń ózinde túptiń-túbinde tabiǵatty búldiretin qaskóilikti úrpaqtarynyń sanasyna osylai sińirip, olarǵa keleshekti qorǵaudyń búljymas qaǵidatyn úǵyndyryp otyrdy. Búl tek bizdiń qazaq halqynda ǵana emes, jer betindegi barlyq últtyń folьklorynda ortaq úǵym retinde qalyptasty. Olardyń sipaty, beinesi, úrpaqtaryna jetkizu joly ártúrli bolǵanymen, túpki maqsaty – tabiǵatty, qorshaǵan ortany qorǵau siyaqty bir maqsatpen úshtasyp jatty.
Bir qyzyǵy, bizdiń sanamyz babalarymyzdyń osy parasatymen susyndaǵan kezde ekologiya memleket, álem deńgeiinde erekshe qorǵauǵa alyndy. Al osy sanalyq dástúrden alystaǵan saiyn qorshaǵan ortany búldirudiń neshe túrli súrqiya tásili shyǵa bastady. Jer bailyǵyn jeke basynyń qamy úshin paidalanyp, kóptiń keleshegine pysqyryp qaramaityndar, Jer-ananyń bauyryn tilgilep, baǵasyn ketiretinder, baǵaly aǵashtardy qyrqyp, ózen-sulardy lailaityndar shyqty. Barlap qarasań, babalarymyz tabiǵatqa keler qauipti san myń jyl búryn-aq sezinip, eskertip otyrdy. Sonymen qatar, babalarymyz tabiǵatty qorǵaudaǵy ozyq paiymyn túrmystyq búiymdar arqyly da kópke eskertip, kóńilge túiip otyrǵanyn búgingi qazba júmastarynan tabylǵan jádigerler aiǵaqtaidy.
Sol jádigerlerdiń arasynda kóshpeli túrmysty, ańshylyqty jáne olardyń nanym-senimderin beineleitin suretter kóp kezdesedi. Ásirese, arystan, jolbarys, qabylan, qúlja, táueshki, búǵy, bóken beineleri bar. Ertteuli atty ústap túrǵan adamdar músini qúiylǵan shamdaldar tipten tamasha. Áielderdiń áshekeili búiymdarynda túieli kósh, aluan túrli qús beineleri bar. Demek, babalarymyz tabiǵatty, úshqan qús pen júgirgen ańdy qorǵau ideyalaryn túrmystyq búiymdarda beinelep, ony altyn, kúmispen aptady. Búl da tabiǵatty qorǵaudyń hatqa túspegen, biraq túrmys-tirshilik tásili arqyly sanaǵa júktegen adamzattyń eń ertedegi zańdyq úlgisi. Qysqasy, bizdiń babalarymyzdyń shyr etip ómirge kelgennen jer qoinyna kirgenge deiingi ómiri taza tabiǵat, kórkem qorshaǵan orta, eleuli ekologiyalyq tazalyqpen bite-qainasyp jatqanyn bildiredi. Búl turaly san túrli dálel keltiruge bolady.
Biz osyndai taza halyqtyń úrpaǵy edik. Alaida búgin sol babalar salǵan tabiǵatty qorǵau jolynan alystap baramyz ba, qalai ózi? Álemdi sharpyǵan alapat órtter, tirshilikti jermen-jeksen etken silkinister, qúm apaty, su apaty, shegirtke apaty, búginde adamzat balasy betpe-bet kelgen obyr, oba derti, taǵy da basqalar sol ótkenniń ónegesin eskermeuden tuyndaǵan essiz qylyqtar dep topshylauǵa bolady. Qazaq balasy jerdi anaǵa balap, Jer-ana dep qúrmettedi. Basqalar da osylai baǵalady. Ananyń qarǵysyna qaludy dúniedegi eń qauipti is dep sanady. Sol qúrmetke nemketti qaraǵan adamzat balasy búginde júmyr jerdiń ashuyn tuǵyzyp jatqany jasyryn emes. Tipti, alyp atom bombasyn, biologiyalyq qaruyn, qyryp-joyatyn qúralyn biri-birine kezengen adamdar Jer-sharynynyń kúlin kókke úshyruǵa shaq qalǵandai.
Tabiǵatty qorǵaudy sanalyq túrǵyda osylai jadymyzǵa jattatqan babalarymyz úrpaq azyp, el berekesiz bolyp, jeke bastyń baqyty úshin ainalasyn júlyp jep bara jatqan tústa sol tanymdaryn jarǵyǵa bekitip, kemel kúshpen keleshekti qorǵaudyń jolyn qarastyrdy. Rasynda, biz qazir ótkenimizde jazba tarihymyz bolmaǵan dep, basqalardyń jazyp ketken pálsapasyna den qoyamyz. Biraq búgingi kúndegi túgendelgen tarihty túptep qarasań, bárinde qazaq tegin qúraǵan ertedegi taipalarda bekitilgen zań-jarlyqtardyń bolǵany dáleldenip jatyr. Árine, bizdiń tegimiz jáne olardyń dúniege kózqarasy, qorshaǵan ortaǵa qúrmeti, erlik joldary jaily Qytai arhivterinen kóp derek tabuǵa bolady.
«Hannama. Batys óńir bayany Úisin bayanynda» atty kitapta Úly Kúnbi Selettiń: «Malshy qauymǵa aityńdar, shúraily óriske jylqy aparmasyn, el ishi oǵan bi zamanynan da ornyqty bolsyn», – dep jarlyq shyǵarǵany jazylady. Búl turaly bizden búrynǵy zertteushiler men biliktiler san túrli joramal jasaǵan. Onyń bireui óndiristik qatynasty retteudiń sharasy dep qarasa, endi biri úisin qoǵamyndaǵy aqsúiek bileushilerdiń qaqtyǵysy men shilenisin tudyrmau úshin jasalǵan qadam dep baǵalady. Bizdiń paiymymyzsha, búl Selettiń qorshaǵan ortany qorǵaudaǵy eń útymdy tásili dep qaraimyz. Óitkeni, sol tústa úisinder Dońhuań óńiri men Sary ózenniń ańǵaryndaǵy shóleitti aimaqta qonystandy. Jaiylym az, jylqy túligi kóp. «Qoregi et, susyny– airan, qymyz» bolǵan úisinder úshin qorshaǵan ortany qorǵau eń útymdy joldyń biri boldy.
Osyndai sharuashylyqtyń talaby, suy túnyq, shóbi mol, shúraily óńirge degen qúshtarlyq úisinderdiń sol qonysyn tastap, Ile óńirine kóshuine túrtki boldy. Qysqasy, qazaqtyń erte dáuirden bastap kóshpendilikke jany úiir boluy, mine, osyndai tańǵajaiyp tabiǵat, taza ekologiyaǵa degen qúshtarlyq edi. Múndai jazbalar Túrki dalasynyń máńgilik eskertkishine ainalǵan «Tonykók qúlpytasy», «Kúltegin qúlpytasy», «Bilge qaǵan qúlpytasy», «Kólishor qúlpytasy», «Ongon qúlpytasy», «Huito-tamyr qúlpytasy», «Moinshor qúlpytasy», «Terhyn qúlpytasy», «Tes qúlpytasy», «Sujy qúlpytasy», «Talas qúlpytasy» siyaqty eskertkishter men tas betine salynǵan tarihi jazbalarda túnyp túr. Qysqasy, basqa júrt jazu degenniń ne ekenin endi-endi úirenip júrgende bizdiń atalarymyz tabiǵatty qorǵaudyń, Jer-anany qadirleudegi asyl armanyn osylai tasqa qashap jazyp ketti. Ekologiyalyq kodekstiń alǵashqy avtorlary da osy adamdar.
Al ekologiyany qorǵau turaly sonau ertedegi babalardan beri qarai jalǵasqan úly ideyalardy jinaqtap, ony hatqa túsirip, jarǵyǵa bekitken alǵashqy adam SHyńǵys han bolatyn. SHyńǵyshan bekitken «Úly jasaq» zańynyń SHihihutug jazǵan «Kók dápterdegi» túpnúsqasy tabylmaǵanymen ǵalymdar ony «Mońǵoldyń qúpiya shejiresi», «CHingis haany bileg surgaal», Rashid ad-Dinniń «Jylnamalar jinaǵy» jáne A.Juveinidiń «Álemdi jaulap alushynyń tarihy», Marko Polonyń málimetteri arqyly zerttep, negizgi syryn tam-túmdap sheshe aldy. Qytai ǵalymy Li Zufin «SHyńǵys hannyń jańa ómirbayany» atty eńbeginde, úly jasaqty segiz bólimge jiktep kórsetedi.
Mońǵol ǵalymdary Li Zu Finniń ádettegi tyiym erejelerin azamattyq zań erejeleriniń bir bólimi dep eseptep, «Úly jasaqty» jeti toptamaǵa bóledi. Aitalyq, «Úly jasaqtyń» «jaiylym jer» turaly baby ejelgi Qidan zańdaryn eske túsiredi. Kók dápterge túsken bir jarlyqta «Ań, qústyń ósip-ónu toqsany mezgilinde olardy rúqsatsyz aulauǵa qatań tyiym salynady» dep kórsetken. Al «Úly jasaqtaǵy» «Kóshken júrttyń oshaq ornyna jáne ózen-suǵa zár syndyruǵa tyiym salatyn» erejesi túrikterden qalǵan etikalyq salt. Ejelgi zańnyń búl erejesi keiin músylman dini erejelerimen úshtasyp, túrki halyqtarynyń arasynda moralьdyq dástúrge ainaldy.
Mysaly, qazir qazaq halqynda «Ádiletsizge ergen suǵa siedi (jamandyqqa barady)» degen mátel bar. SHyńǵyshannyń «Úly jasaqtaǵy» tabiǵatty qorǵauǵa baǵyttalǵan jarǵysy keiin kele «Qasym hannyń qasqa jolynda», «Esim hannyń eski jolynda», áz-Táukeniń Jeti jarǵysynda da qoldanyldy.
SHyńǵyshan batysqa joryq jasaudan búryn qazaq dalasyndaǵy qalalarda qorshaǵan ortany qorǵau jáne tazalyq shart-jaǵdailaryn jaqsartu úshin qúdyq júiesin qalyptastyrǵan. Onyń birneshe túrli sebebi boldy. Birinshiden, klimaty qúrǵaq qazaq dalasynyń kóp jerinde ózen-su kemshin. Ekinshi áskeri isterdiń qajetine bola qúdyq júiesin myqtap órkendetuge tura keldi. Tarihi materialdar men arheologiyalyq zertteulerdiń nátijesine qaraityn bolsaq, qazaq dalasyndaǵy qalalar sol dáuirdegi bilik basyndaǵylardyń qorǵany retinde damyǵan. Olar qala túǵyzǵanda bilik basyndaǵylardyń otbasyn qorǵaudy basty maqsat etken. Soǵys kezinde jer betindegi sular ońai búzǵynshylyqqa úshyraityn jáne qarsy jaq su qainaryn úzip tastau, suǵa u salu siyaqty tásilderden paidalanyp ketpesi úshin jalpy bettik qúdyq istetken. Úshinshiden, qorshaǵan ortanyń tazalyǵy jáne ádet-ǵúryptyń qajeti úshin de osyndai qadamǵa barǵan.
Qazaqtar negizinen malsharuashylyǵymen shúǵyldanǵandyqtan qalaly jerlerde de mal basy kóp bolǵan. Sol tústaǵy taipalar men úlystarda auyzsu men suatty bólek ústaityn jazylmaǵan zań bolǵan. Qazaq tilindegi búgingi auyzsu atauy sol zamandaǵy qúdyq suy men bastau suyn meńzeitin. Al suat mal suǵaratyn oryn. Sol tústaǵy qalaly jerlerde arnaiy suattar belgilenip, túrǵyndar úshin qúdyqtan su ishu tártibi ornaǵan.
Qazir oilasaq, SHyńǵyshannyń osy qúdyq júiesi el bileudiń de tamasha jańalyǵyn jaryqqa shyǵarypty. Ol kezde tehnika tym tapshy bolǵandyqtan ár otbasy aldy-aldyna qúdyq qaza bermeitin, 20-30 otbasy birigip, bir qúdyq qazyp alatyn. Osynshama otbasy bir qúdyqtan su ishkendikten birte-birte bauyrlasyp, atalasyp, jaqyndasyp, belgili bir toptyń birligin qalyptastyrǵan. Qúdyqtyń attary da ártúrli bolǵan. Keibireui qúdyq iesiniń atymen, keibireui qúdyq qazylǵan jerdiń atymen, tipti, keibireui qúdyq qazylǵan materialdyń atymen atalǵan. Qazaq tilindegi Tasqúdyq, Qúmqúdyq, SHegen qúdyq, Talqúdyq, taǵy da basqa ataular, mine, osylai tildik qorymyzǵa engen. Sonymen qatar, el arasyna habar-oshar taratqan kezde qúdyqty birlik etip, qúdyq basyndaǵy auyl aqsaqaldary arqyly is júrgizip otyrǵan. Sudyń qadirin, mańyzyn jaqsy túsingen qazaq halqynyń tanymynda suǵa bailanysty, sudy qasterlep, qadirleitin yrym-tyiym sózderi kóptep kezdesedi.
«Su ishken qúdyǵyńa túkirme», «SHelektegi suǵa auyz salma», «Túnde su aluǵa barma», «Beti ashyq qalǵan sudy ishpe», «Qolyńdy juǵan soń silkime», taǵy da basqa tyiym sózder qazaq halqynyń su qadirin, tabiǵattyń tazalyǵyn túsinetin eń keremet úǵymdary. SHyńǵyshan halyqtyń osy aqyl-parasatyn tiimdi qoldanyp, baiyptap, saralap, ony el basqarudyń isine engizip, qazaq qana emes, túrki áleminiń, tipti, tútas adamzat balasynyń tarihynda eń alǵashqy ekologiyalyq jarǵy jasaǵan adam retinde tarih sahnasynan oryn aldy.
SHyńǵyshan ornatqan tabiǵatty, ásirese, su qorǵau jaily tártiptiń bir úshyǵyn biz de bala kúnimizde kórip qaldyq. Qys qystauda isher sudy arnaiy belgilengen búlaq basynan tasyp ishetinbiz de, belgilengen suattarǵa ǵana mal suǵarylatyn. Auyzsu alatyn bastaularǵa mal ayaǵyn tigizbeitin, al suattan isher su almaityn. Búl jaǵdai balalyq shaǵyn auylda ótkizgen meniń qúrdastarymnyń da basynan ótkeni anyq. SHyńǵyshannyń osy bir qarapaiym jarǵysy myńdaǵan jyldar boiy qazaqtardyń arasynda tabiǵi qalpynda saqtalyp keldi.
Qajet ANDAS,
Q-Andas aqparat agenttigi
