Tarihpen tamyrlas meken

Eger biz el tarihyn qozǵar bolsaq, aldymen jer tarihyn biluimiz kerek. Óitkeni jer – atameken. Jer – halyq qonysy, enshisi. Jer arqyly ondaǵy mekendegen halyqty bilemiz. Máselen, Otany joq últtar bar. Olar atamekenin máńgi saqtai bilmedi. Atamekeninen aiyrylǵan últ kúnderdiń kúninde, Otany joq kelimsekter, kirmeler bolyp atanady. Olar ógei balanyń kúnin keshedi. Meili az últ bolsyn, onyń shyqqan teginde belgili atamekeni bolǵany ras. Túrli sebepterden jer audy, kóshti, basqa jerge sińisti, jersindi. Biraq túbinde úrpaq bolashaǵyna, úrpaq taǵdyryna kedergi keltireri qiyn-aq. Sodan baryp jerinen aiyrylǵan halyq  birtindep ana tilinen de aiyrylady. Ondai mysaldardy kóptep aita alamyz, kórip te júrmiz.

Qai jer kimniń atamekeni ekendigin tarihtan da, kartadan da bilemiz. Arhivty aqtaryp otyrsaq, eski kartalarǵa kóz júgirtsek, tańdanamyz, tańǵalamyz. Bir maqtanarlyǵy – bizdiń ata-babalarymyz tarihtyń qansha synaǵyna dóp kelse de, azyp-tozsa da, ashtyqtan qyrylsa da, quǵyn-súrginniń kesapatynan qynadai qyrylsa da atamekennen taban audarǵan joq. Ne kórse de, basyna qandai zobalań tússe de osy mekendi saqtap qalu úshin bárine kóndi. Taǵdyrdyń tezine de, tarihtyń terpkisine de shydady. Aqyry Qazaqstan Respblikasy degen táuelsiz eldiń iegeri atandyq.

Eń aldymen árbir jas ózi tuǵan jerdiń jer attaryn jetik bilgeni jón. Ondaǵy qasietti jerlerdi, ataqty adamdardy, tarihi oqiǵalardy , auyldyń órkendeui men kedergilerin kóńilimen túsinui kerek. Tuǵan jerin tolyq bilgen jas aimaǵynyń, odan ary Otanynyń qadiri men qasietin tolyq sezine alady. Osy túrǵydan kelgende Erkin auylynyń da ainalasy túnyp túrǵan tarih.

Bizdiń ejelgi ata-babalarymyz SHu,  Talas, Ile, Kóksu, Aqsu, Tentek, Qaratal, Buraqojyr, Úsek, SHejin…..t. b. ózender mańyna qonystanyp6 ǵúmyr  keshken. Ǵúndar, Qazaq  dalasyndaǵy  ejelgi Úisinder, odan bergi  Túrik, Batys Túrik, Túrgesh,  Qarlúq qaǵanattary, SHyńǵys hannyń Eke Moǵol úlysynyń, onyń balasy SHaǵataidyń úrpaǵy Toǵylyq Temir qúrǵan Moǵolstan memleketiniń, sondai-aq,  Kerei  men Jánibek qúrǵan Qazaq handyǵynyń, qoryta aitsaq  qazirgi Qazaq  últynyń  ejelden  bergi  ata  qonysy, qasietti mekeni. Sol mekende, ásirese, jerúiyǵy atanǵan Jetisu jerinde qalalyq mádeniettiń san túrli belgisi saqtalyp qaldy. Olardyń qatarynda jelgi Qoilyq, Qaramergen, Ekioǵyz, Dúńgene, Talǵar (Talhiz), Aǵartu, Qos qúdyq, SHarjetim siyaqty  erte orta ǵasyrlyq ejelgi qalalar men tórtkúlder, qola, saq, úisin  kezeńderinen bastau alatyn Ashybúlaq,  Esik, Boraldai, Qarǵaly, Múzbúlaq, Talapty, Biǵash, Úigentas qatarly ejelgi qorǵandar, SHolaq, Qarakúńgei, Labasy, SHaǵan, Qaratau taulary men  tau aralyq oiystarda shoǵyrlanǵan qysqy mal jaiylymyna qolaily erte orta ǵasyrlardan bastau alatyn qazaq qystaulary, túrki kezeńiniń balbaltastary, erte orta ǵasyrlardaǵy suarmaly eginshiliktiń ortalyǵy bolǵan Ileniń eski arnalary Baqanas, Qaratal, Sarqan, Basqan, Aqsu, Tentek ózenderinnen tartylǵan ejelgi suaru kanaldary men bógenderi ata-babalar tarihynyń olqy bolmaǵanyn ańǵartyp túr.

          Meniń paiymymsha, eń aldymen óziniń tuǵan jer, ósken ólkesiniń tauy men dalasyn, ózeni men kólin, danasy men darasyn júregimen sezingen adam ǵana tuǵan eliniń jarqyn keleshegi úshin adaldyqpen eńbek etedi. Sondyqtan árbir jasóspirim shaǵynan bastap jigeri men namysyn, tanymy men túisigin ósken ortasynyń qadir-qasietimen suǵaryp erjetkeni jón.

Árbir últjandy, halqyn súigen azamat óz halqynyń ejelgi tarihyn, olardyń ótken kezeńderin jaqsy biluge tiisti. Tarihi sana tarihi sabaqtastyqqa, tanym-bilimniń tútastyǵyna, halyqtardyń birligine, osynda ómir súrgen adamdardyń birin-biri qúrmetteu úlgilerine bastaidy. Ejelden qalyptasyp, tereń sińirilgen otarshyldyq piǵyldaǵy oilardy eńserudiń tiyanaqty taǵylymy da osynda. Qazaqstandyq patriotizmge tárbieleudiń búl da bir synnan ótken mektebi bolmaq.

Búl eńbekte biz tútas qazaq tarihyn sóz etkeli otyrǵan joqpyz. Qaita qazaq dalasynyń bir bólshegi bolǵan álem kartasymen eseptegende núktedei ǵana bolyp kórinetin Erkin auyly jáne onyń ótkeni men búiginin zerdeleu arqyly onyń qazaqtyń úzaq tarihynynyń taby qalǵan qútty meken ekenin shamamyz jetkenshe dáleldeuge tyrysu.

Keide ózimizden búrynǵy sayasi ústanymdardyń yǵyna jyǵylyp, osy bir qasterli ólkeniń ótkenin bir ǵasyrmen shekteimiz. Aqiqatyna keler bolsaq, onyń tarihy sonau alysta jatyr. Jońǵar Alatauynyń biik silemderi men muzdyqtarynan  bastau alatyn aqjaiqyn Kóksu men Qaratal, Kóktal men Sarybúlaq, Balyqty men Qora, SHaja ózeni myńdaǵan jyldar boiy ózen saǵalaǵan eldi kógertip, kóktetip keldi. Osy ólkede tarihtyń san tai-talasy ótti. Berekeli ómir de, qoi ústine boztorǵai júmyrtqalaǵan dáuir de, qyrǵyn shaiqastar da oryn aldy. Onyń kóbin jyldar jylystap, ailar aunap úmyttyryp jibergenimen, «At aunasa túk qalady» degen babalar parasatyna súiensek, qaita eske salyp jatqan dálel-dáiek te az bolmady. Endeshe, osy rette óńirdiń ótkeni men búginge deiingi ózgeristerin biligimiz jetkenshe qauzap kórsek, artyq bolmaityn shyǵar.

Túptep kelgende, búl óńirdiń búgingi túrǵyndary keshegi shoshaq tymaqty saqtardyń úrpaǵy dep aituǵa ábden bolady. Álem tarihshylary ejelgi saqtardy úsh topqa jiktegen. Sonyń biri tigrahauyd, yaǵni shoshaq tymaqty (bórikti) saqtar. Álem tarihyna óshpestei iz qaldyrǵan Túmar (Tomiris) hanyshaiymdy túlǵa etken saqtar. Keiingi arheologiyalyq jáne antropologiyalyq zertteuler: «Tigrahauyd saqtarynyń bas súiekteri domalaqtau, mańdaiy sál tiksheleu, kóz úyalary biikteu, qyr múryndy, jaq súiekteri iri jáne shyǵyńqy keledi» dep dáleldep otyr. Sondai-aq, áielderi er minezdi, erkekteri sabyrly, az sózdi keledi degendi de alǵa tartady. Ǵalymdardyń osy dáleldemeleri búgingi biz sóz etip otyrǵan erkindikterge de keletin siyaqty. Múnan bólek, Erkin auylynyń aumaǵynda Úitas jáne Qyzyl tas sayajaiy dep alatyn jer bar. Ǵalymdar men zertteushiler búl qonystyń osydan birneshe myńjyl búrynǵy, yaǵni, erte temir jáne qola dáuirinde adamzat órkenieti qalyptasqan óńir ekenin dáleldedi. Tipti, Úitastaǵy tas betine qashalǵan belgiler Tańbaly tas pen «Eshkiólmes», «Úitas», «Qyzyltas»  taularyndaǵy petroglifterden álde qaida úzaq tarihqa ie bolatynyn anyqtady.

Saqtarmen qatar búl ólkede ǵúndar da ózderiniń tarihi belgisin kóptep qaldyrdy. Ǵúndar degenimiz – úisinder (jalaiyrlar), qańlylar, oǵyzdar, qypshaqtar, arǵyndar, qońyrat-qiyattar, naimandar, kereiler, uaq-úngitter, dulattar. Olardyń gúldengen qalalary, berik qamaldary boldy. Oǵan dálel retinde Ekiógiz qalasyn aituǵa bolady. Óitkeni, qazaq dalasyndaǵy tórtkúlder men qorǵan-keshender túrǵyzu ǵúndarǵa tán belgi. Qytai tarihshylarynyń eńbekterinde Úly Jibek jolynyń bir tarmaǵynyń boiynda jatqan altyn qorytyp, kúmis shaiqaǵan, qoladan neshe túrli túrmystyq búiymdar, áshekeiler, ańshylyq, dárigerlik aspaptar jasaǵan Ekiógiz qalasy jaily derekter jii úshyraidy. Óz kezinde túielerine toǵanaǵyn toltyra júk artqan Jibek jolynyń orta baǵytyndaǵy keruen Tarbaǵatai taularyn saǵalai jyljyp, Qoilyq (Qayalyq) qalasyna túnep, ertesi keruen jolyn Balqash kóliniń soltústik baǵytmen jyljytyp, Qarataldyń suyn keship ótip, Balqash audanynyń jerinde jatqan Qarakemer qalasy arqyly SHu men Talas ózeni boiyndaǵy qalalarǵa qarai sapar shekkende Qaratal boiyndaǵy Erkin auyly ornalasqan mekendi basyp ótpeidi dei alasyz ba?  Sol keruen Qaraqalpaqstannyń ortalyǵy Nókis qalasynan shyǵyp, qart Kaspiidi ainalyp, Europany, odan ary Afrikaǵa deiin sapar shekkende mindetti túrde bizdiń óńirden ótti. Búginde biz sol tarihty úmytqanymyzben nemese álde kimder úmyttyrǵanymen auyl irgesindegi jota-jondarda aiǵyzdalyp jatqan kóshtiń izi sony aiǵaqtap túr. Alaida sol aqiqatty ashu búgingi úrpaqtyń enshisine qalyp otyr. Eger búl tarihtyń beti ashylyp, ótken kúnniń shúǵylaly jetistikteri osy óńirdegi árbir túrǵynnyń sanasyna jeter bolsa, «Qazaqtar óziniń kim ekenin bilse, dúnieni alaqanynda oinatady» degen Reseidiń áiel patshaiymynyń uaiymy shyndyqqa jaqyndai túspek.

Jibek jolynyń barlyqqa keluimen Jetisu jerindegi qalalyq órkeniet tipten órkendei tústi.  Talǵar, Lepsi, Qaskeleń, SHilik, Kóksu taǵy da basqa  ózenderine tán aimaqtardan  qalalyq ortalyqtar, qonys-qystaqtar siyaqty  eldi mekender paida boldy. Ǵalymdarymyzdyń sońǵy zertteuleriniń kórsetkishi boiynsha Jetisudyń ońtústik-batysynda  36 qala júrty anyqtalsa, al soltústik-shyǵysynda 70 qalanyń orny tabylyp otyr. Erte orta ǵasyrlarda negizi qalanyp, keiin  jazba derekterge  túsken,  parsylyq H ǵasyrǵa jatatyn «Hudud ál – Álem» eńbegindegi – Talǵar,  HI ǵasyrlyq  M. Qashqari shyǵarmasyndaǵy – Ekiógiz, HIII ǵasyrǵa tán G. Rubruk jazbasyndaǵy – Qoilyq, Egiógiz,taǵy da basqa iri sauda ortalyǵy  bolǵan  qalalardyń aityluy tarihi  shyndyq. Atalmysh  shaharlardyń  búkil  Europa men Aziyanyń saudagerlerine, ǵalymdary men elshilerine áigili bolǵandyǵy anyq.

Kóne jazbalarda jii aitylatyn Qaratal ózeni búginde Erkin auylynyń irgesinde aǵyp jatyr. Demek, sonda bayandalǵan tarihtan Erkin auyly da tys qalmaidy degen sóz. HIII ǵasyrdaǵy Vatikan memleketinen jolǵa shyqqan Plano Karpini, Marko-Polo, Gilьom de Ruburk siyaqty sayahatshylar búginde biz mekendegen ólkeden ótkeni anyq. Basqasyn aitpaǵannyń ózinde, 1253 jyly Vatikan elshisi retinde Móńke hanǵa jolyǵuǵa attanǵan Gilьom de Ruburkt Europadan attanyp, Resei jerin basyp ótip, Qazaqstan jerimen júrgeni anyq jazylǵan. Sayahatshy Jambyl oblysynyń Qúlan qalasy arqyly ótip, Almaty oblysyndaǵy Talǵar (Talhiz), Jetisu oblysyndaǵy Kóksu audanynyń tau bókterindegi kezindegi Labasy qalasy, Taldyqorǵan qalasynyń soltústigindegi Kóktal men Sarybúlaq ózeni qosylǵan jerindegi Ekioǵyz qalasy, Sarqan audanyndaǵy Qoilyq (Qayalyq) qalasy, Alakól audanyndaǵy Dostyq beketinen ótip, saparyn odan ary qarai jalǵastyrǵanyn jazylady.

Sol jazbalardyń birinde Ruburk Labasy qalasyna kelgen sayahatshylar úzaq jol júrmei, Ekioǵyz degen ádemi qalaǵa kelgenderin, qala mańyndaǵy Aqbúlaq degen ózennen at jaldap ótkenderin táptishtep jazady. Tipti Saratsin (Iran) kópesteriniń osy qalamen sauda bailanysyn ornatyp, kelip-ketip túratynyn da estelikke túsirgen. Demek, búl jazbadaǵy Aqbalyq degenimiz, búgingi Balyqty ózeni dep tújyrymdauǵa bolady. Búginde osy ózenniń irgesinde ippadromnyń ornalasuy teginnen-tegin bolmasa kerek. Mahmút Qashqridyń «Túrik tilderi sózdigi» kitabynda Eki oǵyz qalasynyń eki ózenniń ortasyna ornalasqany turaly da aitylady. Demek, Kóktal men Sarybúlaq ózeniniń qosylǵan túsyndaǵy tas úiindileri, kóne qala soraby sol Ekioǵyz qalasy dep tújyrymdauǵa negiz bolady. Qazaqstan arheologtarynyń júrgizgen zertteu-jazba júmystarynyń qorytyndysy boiynsha Sol Ekioǵyz qalasy Erkin, Kóktal auyldarynyń tómengi mańynda bolǵandyǵyn tolyq dáleldep otyr.

Erte orta   ǵasyrda gúldengen sayasi-ákimshilik ári iri sauda ortalyǵy bolǵan qalalardyń biri Ekioǵyz (Ekvius) qalasy. Ol túrki tilinen audarǵanda «Qos ózen» degen maǵynany bildiredi. Karl Baipaqovtyń  eńbekterindegi derekterge sáikes Úly Jibek jolynyń boiynda XIII ǵasyrdyń jartysy men XIV ǵasyrdyń basynda Orta Aziyadan Jetisu arqyly Altai men Monǵoliyanyń ortalyq bóligin bailanystyratyn sauda joly Kóksu óńirindegi qalalardyń sauda-ekonomikalyq mańyzyn arttyryp, odan ári gúldenuine óz áserin tigizdi.

Jetisu óńirinen shyqqan qazaqtyń belgili injeneri, ári tarihshy ǵalymy M. Tynyshbaevtyń «Qazaq halqynyń tarihy» atty eńbeginde Qazaqstan aumaǵyndaǵy Úly Jibek jolynyń boiyndaǵy gúldengen qalalarǵa toqtala kelip Ekioǵyz, Dúngene qalalarynyń kósheleri men mańyzdy ǵimarattary anyq kórinip jatqany, jergilikti halyq qala ornynan  mystan jasalǵan qazandar men qysh qúmyralar tapqanyn jáne auyzsumen qamtamasyz etu úshin tau bókterindegi bastaulardan tartylǵan qysh qúbyrlar bolǵany jóninde de jazady.  Qazaqstan Respublikasynyń Últtyq Ǵylym akademiyasy Álkei Marǵúlan atyndaǵy arheologiya institutynyń ǵylymi qyzmetkeri M. Núrpeiisovtiń pikirinshe Ekioǵyz, Dúngene siyaqty qalalarda 1000-5000 tarta adam túrǵan. IX-XIII ǵasyrlarda qala qúrylysy men sáulet óneriniń, saudanyń jaqsy damyǵanyn Iranda, Qytai men Monǵoliyada jasalǵan shyńyltyrlanǵan jasyl tústi qysh ydystar men su qúbyrlary  bolǵany turaly derekter aiǵaqtaidy. Qazir olar Mámbet, Músabek, Amangeldi auyldaryndaǵy orta mektepterindegi tarihi-ólketanu múrajailarynda saqtaluda.

Kóksu audany, Jarlyózek auylyndaǵy Tórtkúl qamaly IX-XIV ǵasyrlarda saudanyń qainaǵan qyzu ortasy bolǵan Qoilyq, Ekioǵyz, Dúngene qalalarymen birge jau qolynan qiraǵan degen ańyz bar. Keshenniń búryshtary tórt tarapqa qaratylǵan, syrtqy qorshauy 500-550 metrdei bolsa, ishki qorshauy 200h180 metr tik tórtbúryshty alańnan túrady. Keshenniń Soltústik SHyǵys jaǵyn Jarlyózek ózeniniń suy shaiyp jatyr. Búrynǵy dualdardyń 150 metrge deiingi jalǵasy joiylyp bitken. Topyraq jaldyń ońtústik batys bóligi jer qazu júmystary saldarynan kóp búlingen. Qazir keshen dualynyń júrnaǵy 3-4 metr, irgetas eni 15-16 metr topyraqty jal bolyp jatyr. «Tórtkúl» dep ataluy keshenniń tórt búryshynda jan-jaǵynda tórt terezesi bar biik múnara ornalasqan. Múnaranyń basyna túnde sekseuilmen ot jaǵatyn bolǵandyqtan, sodan túsken kúldiń sebebinen «Tórtkúl» dep atalǵan.

Osynau shóbi shúigin, jeri tabiǵi bailyqqa bai, adamdarynyń on sausaǵynan óner tamǵan óńirde VI ǵasyrǵa kelgende jarty álemdi alaqanynda ústaǵan Túrki qaǵanaty basty. Jońǵar Alatauynyń jyra-jyqpylyndaǵy, júielep aitsaq,  Qora, SHaja. Qaratal ózeniniń ańǵaryndaǵy tau qoinauyna engen saiyn kózge shalynatyn biik jartastaǵy tas belgiler sol dáuirden búginge búlinip jetkeni.

Qazaq tarihynan bólip aluǵa kelmeitin taǵy bir taihi kezeń – SHyńǵys han jáne onyń múragerleri qúrǵan imperiyanyń da búl ólkemen qatynasy qoyu bolǵan. Keiingi tarihyshlar jetisu jeri SHyńǵys hannyń ataqonysy bolǵan degendi dáleldep júr. Árine, ol jaily men de aita qoyar únamdy pikir joq. Alaida, SHyńǵys han Kidan patshalyǵyn tas-talqan etkende, keiin Horezm shahqa joryq jasaǵanda Qaratal, Kóksu ózenderin keship ótkeni anyq. 1223 jyly Qúlanbasy jinalysynda SHyńǵys han ózine qaraǵan territoriyany tórt úlyna bólip berdi. Sol tústa Jetisu óńiri kenjesi SHaǵataidyń enshisine tigeni málim. SHaǵatai handyǵy bilik júrgizgen aumaqta shaǵatai tili ornyǵyp, shaǵatai jazuy barlyqqa keldi. SHaǵatai jazuynda álemdik órkenietke jol ashqan alyp jádigerler jazyldy. Sol kitaptardyń birqatary búginde europa elderiniń kitaphanalarynda saqtauly túr. Demek, shaǵatai jazuymen jazylǵan ádebietterge erkindikterdiń de enshisi bar degen sóz. Óitkeni, bir handyqtyń qúramynda túrǵan júrt onyń tilin meńgerip, jazuynda jazbauy múmkin emes. Altyn Ordanyń ataqty aqyny Jamal Qarshi shaǵatai tilinde jazdy. Júsip Balasaǵúnidyń «Qútty biligi» alǵash retinde shaǵataisha jazylyp, keiin basqa tilderge audaryldy. Múnan ózge de biz bilmeitin shań basqan arhivterde jatqan qanshama dúnie bar.

SHyńǵys han álemdi biledi. Biraq onyń Joshy úlysynan taraityn úrpaqtyń tarihy keiingi qazaq tarihymen enshilesip jatady. Sebebi, Úly hannyń úlken úly Ugedei bilegen aumaqta búginde Mońǵoliya memlekti ústemdik etude, Tóleniń balalary qúrǵan YUanь patshalyǵy búgingi Qytai Halyq Respublikasynyń negizin qalap berdi. SHaǵatai handyǵy keiin Moǵolstan bolyp, biraz jyl dáuren súrdi. Keiin qytai men orystyń bólshekteuine úshyrap, onyń territoriyasyn búgingi Auǵanstan men Qytaidyń batysy, Qazaqstannyń shyǵysyndaǵy  eldi mekender bolyp ózgerdi. Al Europa men Aziyany uysynda ústaǵan Joshy hannyń úrpaqtary qazaq tegin qúrap, qazaq dalasynyń máńgilik qojasyna ainaldy. Sondyqtan qazaq tarihy jóninde Joshy úlysynyń orny bólek. Joshy áuletinen taraityn Orys (birde Óris, endi birde Úlys) balalary Qasym han men Jánibek Qazaq handyǵyn qúrǵandyǵy barshaǵa málim. Qazaq handyǵy eń alǵash Jetisu jerinde irge bekitip, keiin Moǵolstannyń qúramyndaǵy jerlerdi ózine qosyp, Jetisudan sonau Sibir dalasyna deiingi úlan-baitaq dalany bilegen irgeli el boldy. Qazaq handyǵynyń irgesin meilinshe keńeitip, quatyn arttyrǵan Qasym han túsynda ataqty Qaratal ózeniniń boiynda úlken shaiqas bolǵany turaly aitylyp júr. Ókinishke orai, qazir óz baǵasyn alǵan joq. Biraq uaqyt óte sol aqiqat ashylatyny anyq. Demek, sol shaiqasqa da osy Erkin auyly ornyqqan óńirdiń túrǵyndary at salyspady dep aita alasyń ba?

Biz de osy kúnge deiin oryn alyp kele jatqan bir úlken qatelik bar. Qazaq táuelsizdigi úshin kúresti qashanda «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlamadan» keiingi tarihpen, naqtylap aitqanda, Abylai hannyń túsyndaǵy el qorǵau jolyndaǵy kúresterden ǵana qarastyramyz. Batyrymyz da, biimiz de, bilik etken handarymyz da sol tústa bolǵan siyaqty. Keiingi kezde qazaq-jońǵar soǵysynan búryn ótkenderdi, tipti keiin jasaǵan batyr men bidi Abylai hannyń ainalasyna aparyp, telip alatyn dúmbilez boljamdar kóbeiip ketti. Biz osyǵan núkte qoyuymyz kerek. Ol úshin tarihty tanuǵa úmtylatyn adamdardyń qatary kóbeyui jáne olar aqiqatshyl bolǵany jón. Qazaq-jońǵar soǵysynan Erkin óńiriniń halqy da shet qalǵan joq. Qaita jońǵardyń tepkisine osy óńirdiń halqy kóp úshyrady. Alapat aiqastar da atamekenin tastap, auyp ketken kezde boldy. Onyń bári áli kúnge túgendelgen joq. Qora shatqalynda Tólektiń tóri degen jer bar. Sol jerde myrzadan taraityn Tólek batyrdyń auyly otyrǵan jońǵardyń eń alǵashqy shapqynshylyǵyna da osy auyl úshyrap, jońǵardyń betin qaitaruda da osy auyl asqan erlik tanytyp otyrǵany anyq. Al keiin myrza eli jońǵardyń tepkisine shydamai, bir mezgil Syr boiyna auyp baryp, jarty ǵasyrdai mekendegen soń búrynǵy ataqonysyna qaita kóship kelip, ornyqty.

1822 jyly Resei patshasynyń shyǵarǵan jarlyǵy boiynsha qazaq dalasyn basyp alu zańdastyryldy. Onyń basynda túrǵan han, súltandar birtútas halyq qorǵanyshy bola almady. El ishindegi barymta-syrymta, úrlyq-qarlyq kóbeidi. Tipti handyq territoriyasynyń shekaralyq aimaqtary uezderge bólinip, taipalyq sipat joiyldy. Búrynǵy handyq júiemen el basqaru joiylyp, bolystyq túzim ornady. Osylaisha, búrynǵy berekesi berik halyq kúsh biriktiruden múldem aiyryldy. Oǵan ashyq qarsylyq retinde HIH ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary Kenesary Qasymúly basqaruymen últ-azattyq kúresi búrq ete qaldy. Búl Resei patshalyǵyna Jetisu óńirin tabjyldyrmai ústauǵa taǵy bir múmkindik berdi.

Resei biligi ornaǵan soń Jetisuda Lepsi, Qapal, Vernyi jáne Jarkent uezderi qúrylyp, olar 1867 jyldan Ayagóz ben SHu ózenderi arasyn qamtityn, Jetisu oblysy dep ataldy. 1848 jyly Úly júz qazaqtaryn jáne Jetisu ólkesin basqaru úshin Qapal túiindi óńir bolyp bekitildi. Qapal uez bolǵan kezinde Qapal qalasy osy Qapal ueziniń ortalyǵy edi. Búl kezde Qapal territoriyasy Semei oblysyna qarasty boldy. 1867 jyly Jetisu oblysy qúrylǵanda oǵan bes uez kirip, sol uezderiniń biri Qapal uezi bolǵan. Sóitip Qapal ueziniń territoriyasy qaitadan Jetisu oblysyna engen. Qapal bai tarihymen, qaitalanbas sáuletimen, aǵashtan salynǵan ádemi úilerimen, tabiǵatymen erekshelendi. Ol jerde meshit, medirese salynyp, «prihodskaya shkola», orys mektebi, «tuzemnaya shkola», «YAkobiya» tatar qyzdar medresesi men mektep ashyldy. Osy tústa Erkin auyly Taldy bolysynyń qúramynda Qapal uezine qarady. Keiin Erkinde tuǵan talai jas Qapalda ashylǵan mektepte bilim alyp, tuǵan jeri Erkindi órkendetu úshin talai igilikti júmys jasady.

1867 jyldan bastap Taldyqorǵan óńirine orystardy qonystandyru bastaldy. Keiin 1868 jyly Smerechidiń birinshi gubernatory G. Kolpakovskidiń ókimimen Jetisu jerin orystandyru nietimen kazaq-orys sharualaryn jappai qonystandyru bastaldy. 1868-1880 jyldary Reseiden Jetisuǵa kóshkender tolastamaǵan. Osy uaqytta kóship kelgender 36 eldi mekenge ornalasyp, taban tirep alǵan. Taldyqorǵan irgesindegi Qarabúlaq kentine 1868 jyly alǵashqy sharualar legi kóship kelip, qazaq auyldarymen qanattasa ornalasqan. Onyń barlyq júmystaryn bolystyq basqarmalar úilestirip, úiymdastyryp otyrǵan. 1896 jyly Taldyqorǵanda derbes basqarma úiymdastyrylyp, onyń qaramaǵynda bir músylman meshiti, bir hristiyan shirkeui, naubaihana, nan satatyn dúken, eki aǵash sheberhanasy, syrahana, 64 sauda dúńgirshegi, 3 ashana, 6 ústahana túrǵyndarǵa qyzmet etken. Osy qyzmet kórsetu oryndaryna kerekti et, sút, bidai, tary qatarly shikizattar qala mańyndaǵy Erkin qatarly auyldardan jetkizilip otyrǵan. Al osy auyl túrǵyndary sol ortalyqtardy júmys istedi. Ókinishke qarai, eńbek jaǵdaiynyń auyrlyǵyna qaramastan, tólenetin tólem tómen boldy. Tań atqannan, kesh batqansha júmys isteitin jasóspirim 15, eresekter 28 tiyn alyp otyrǵan.

Osy tústa, yaǵni, 1882-1897 jyldary Jetisu oblysy Dala general-gubernatorlyǵyna, 1897 jyldan bastap Túrkistan general-gubernatorlyǵyna qarady. 1905-1907 jyldary orys tóńkerisinen keiin de quǵynǵa túsken talai orys otbasy osy óńirge taban tirese, qalǵandary Reseidiń Europa jáne Sibir aimaqtarynan patsha ókimetiniń rúhsatynsyz qashyp kelgender kóp boldy. Qapal ueziniń 1907 jylǵy málimetterine qarasaq, Myrza ruynyń auyldary basym bolǵandyqtan Myrza bolysy óz aldyna jeke 6 auyl, 965 shańyraq dep kórsetilgen. 1910 jyly Qapal ueziniń ortalyǵy Taldyqorǵanǵa auystyryldy. Onyń qúramyna Aqeshki, Aqsu, balǵaly, Tauly, Jalaiyr, Eskeldi, Ile-Balqash, Qaratal, Qapal, Qoǵaly, Kúshik, Lugovoi, Trotsik, Túlymbet, Ońtústik Balqash bolystary kirgen. Sonyń ishinde myrza bolysyna Jalaiyrdyń №1 jáne №3-shi ákimshilik auyldary kirgen. Búryn myrza bolysynyń jerleri joǵary Qaratal bolysyna qaraǵan bolatyn. 3-shi ákimshilikte 2-28 auyldary, yaǵni, 26 sharuashylyǵy qúrylyp, onda 1910 jyly 146 shańyraqta 791 adam bolǵan. Olar tolyǵymen Jalaiyrdyń Myrza jáne Andas rularynan taraǵandar. Qystaulary Búraq, Qaraoi, Kóktal, Sarybúlaq, Sadyq shatqaldaryna salǵan. Kókteu men kúzeu, qystaudan úzap ketpegen. Jazda maly kóp sharuashylyqtar tau etegindegi Balyqty, SHaja, Qoitas jailaularyna kóshken. Jekelegen sharuashylyqtar qys kezinde iri qara maldaryn Tómengi Qaratal bolysyna qarasty Keskental shatqalyna óz aǵaiyndary otyrǵan jerge qarai aidaǵan. Qaratal ózeni boiynan mal azyǵyna jońyshqalyq sepken.

1910 jylǵy málimet boiynsha uezde 179487 adam tirkelgen, sonyń ishinde qazaqtar sany 175999 adamdy qúrady.  Osy jylǵy málimet boiynsha, Myrza bolysynda 7 auyl, 912 shańyraq, 5198 adam túrǵandyǵy tirkelgen. Uez túrǵyndary negizinen mal sharuashylyǵymen ainalysqan. Auyl sharuashylyǵy jáne úsaq kásippen ainalysqandar da túrǵyndar súranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan. Qazaqstan Respublikasynyń ortalyq múraǵatynda, osy jyldardaǵy kelimsekterdiń 1912-1913 jyldar aralyǵynda jergilikti uezd basshylyǵyna jáne áskeri general-gubernatorǵa jazǵan hattary saqtalǵan. 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisi men 1917 jylǵy Aqpan jáne Qazaq tóńkerisinen de erkindikter shet qalǵan joq. 1910-1916 jyldar ólkemiz úshin qaiǵy-qasiretke toly boldy. Resei patshalyǵy Jetisudaǵy kazak-orystardy qútyrtyp, qarulandyryp qazaqtarǵa aidap saldy. Búl 1916 jylǵy qazaqtardyń patshalyq Resei biligine qarsy últ-azattyq kúresine ákelip soqty. Osy kezde Erkin auylynyń túbinde áli kúnge deiin el esinen kóterilmegen Syrymbet qyrǵyny oryn aldy. 1918 jyly 15 nauryzda Jetisuda Keńes ókimeti qúrylǵanymen 1919-1920 jyldary Qyzyl armiyanyń Vernii qúrama otryady Soltústik Jetisuda basty áskeri operatsiyasyn júrgizip, oǵan Qarabúlaq stansysynan jergilikti eriktiler qosylyp, 1920 jylǵa deiin Jetisudaǵy aq gvardiyashylardy joyu mindetin atqardy.

Kelesi 1921 jyldan bastap jer-jerlerde «Qosshy» úiymdary qúryla bastady. Sol jyly Qapal uezinde 15 Qosshy odaǵy qúrylyp, 4850 adam biriktirildi. Búl kez Erkinniń joǵary Qaratal bolystyǵyna qarap túrǵan kezi edi. Al 1922 jyly joǵary Qaratal bolystyǵynan basqa, Eskeldi bolystyǵy qúrylyp, 1927 jyly Badyraq bolysy bolyp ataldy. Erkin osy tústa Eskeldi bolystyǵynyń qúramyna endi. Keńes ókimeti ornaǵannan keiin 1928 jyly búrynǵy bes satyly: Auyl-selo, bolys, uezd, guberniya, ólke siyaqty basqaru qúrylymy tórt satyly: auyl-selo, audan, okrug, ólke bolyp auystyryldy. Sonyń nátijesinde respublikada 6 guberniya, 2 okrug, 32 uezd, 410 bolystyqtyń ornyna 13 okrug jáne 192 audan bolatyn boldy. Osyndai audandardyń qúryluyna bailanysty 1932 jyly respublikada Almaty, Aqtóbe, SHyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary qúryldy. Sóitip Erkin auyly 1923 jyldan bastap Taldyqorǵan audanynyń qúramynda Almaty oblysyna qarady.

Taldyqorǵan audanynyń ortalyǵy Taldyqorǵan selosy bolyp 1928 jyldyń 17 qańtarynda qúryldy. Audannyń sol kezdegi qúramyna búgingi Taldyqorǵan, Qaratal, Kóksu jáne búrynǵy Gvardiya audandarynyń jerleri kirdi. Búǵanǵa deiin audandy birneshe bolystyq biriktirdi. 1924 jyldan bastap Gavrilovqa Taldyqorǵan atala bastady.

1921-1922 jyldary Jetisuda jer-su reformasy júzege asyryldy. 1921 jyly Qapal uezinde Jetisu oblysy tóńkeristik komiteti halyqtardy jerge ornalastyru máselesimen ainalysty. Jer-su reformasy kóshpendi halyqty otyryqshylyqqa kóshu barysyn tezdetti. Sonda bolsa Jeńdik, Tóńkeris, qyzyl Kúnshyǵys auyldarynyń qazaq sharualary 1927-1928 jyldarǵa deiin ózderiniń jańa jer telimderin orys kualaktarǵa aryna árbir desyatinasyn eki somnan jalǵa berip, ózderi bai tuystarynyń malyn baǵyp, jailauǵa ketip nemese basqa júmystarmen ainalysty.

1922 jyldyń qazanynda Taldyqorǵan uezinde 56 oqu orny júmys istedi. Onda 114 múǵalim sabaq berip, 1580 oqushy bilim aldy. Kelesi 1923 jyldyń 1 qyrkúieginen 1 qarashaǵa deiin uezde jańadan 33 qazaq metebi ashyldy. Erkin auylynyń túrǵyndary da osy mektepterde oqyp, bilim aldy.

1929 jyly iri bai men jartylai febdaldardyń dúnie-múlikteri men maldary konfiskelendi. Alǵashqy újymdasu 1929 jyly bastaldy. Osy jyly audanda birinshi bolyp «Krasnyi paharь» kolhozy qúryldy. 1930 jyly «Jańalyq», «Jańa talap», «Isaev» atyndaǵy, «Ekpindi», «Qyzyl Kúnshyǵys», «Jeńdik», «Tóńkeris», «Jaqsymbet» újymsharlary qúryldy. Sol kezde «Jańatalap» újymsharynda bar bolǵany 28 júmysshy, eki soqa, 1 arba, 5 siyr, 3 at, 2 túie, 20 qoi boldy.

1932 jyldyń 20 aqpanynda Almaty oblysynyń qúramyna kirgen Taldyqorǵan audanynyń da №1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 auyldyq keńesteri men Araltóbe, Bezopesenka, Belokamenka, Berezovka, Golubinovka, Jalǵyzaǵash, Kalinovka, Qarabúlaq, Qaratal, Kóksu, Qapal, Konovalov, Krivosheev, Qoǵaly, Lugovoi, Mologovka, Razvilin, Stalin, Taldyqorǵan, Tomsk, Troitsk, Holmogorov, TSaritsyn selolyq keńesteri boldy.

1933 jyly 4 sáuirinde Taldyqorǵan audandyq atqaru komiteniń sheshimimen №11, 12, 10 auyldyq keńesteri biriktirilip, Byjy auyldyq keńesi, №14, 18, 8 auyldyq keńesteri biriktirilip, Qarajyryq auyldyq keńesi bolyp ataldy. №8 auyldyq keńesiniń «Eltai» újymshary №9 auyldyq keńesine №5 auyldyq keńesiniń «Toqtamys», «Biǵash» újymsharlary «Jalǵyz aǵash» auyldyq keńesine, №3 auyldyq keńes qúramyndaǵy «Eńbek» újymshary Ótenai auyldyq keńesine berildi. Osy sheshimmen auyldyq keńester №1 – Qońyr, №2 – Lenin, №3 – Erkin, №4 – SHúbar, №5 – Ótenai, №6 – Tólengit, №13 – SHaǵan, №15 – SHańhanai, №16 – Ernazar, №17 – Kóktal bolyp ataldy.

1933 jylǵy 16 qarashadaǵy Qazaqstan Ortalyq atqaru komitetiniń qaulysymen Araltóbe, Bezopasenka, Goldubinovka, Ernazar, Konovalov, Kóksu, Krivosheev, Qoǵaly, Lugovoi, Razvilin, Holmogorov, TSaritsyn, SHaǵan, SHanhanai auyldyq keńesteri Qoǵaly auylyna, Byjy, Dúngene, Qyzyl búlaq, Qarajyryq, Múqyry, Oktyabrь auyldyq keńesteri Qaratal audanyna berildi. Audan qúramynda Belokamenka, Berezovka, Jalǵyz aǵash, Erkin, Kalinovka, Qarabúlaq, Qaratal, Qapal, Qońyr, Lenin, Mologrovka, Stalin, Taldyqorǵan, Toisk, Troitsk, Tólengit, Ótenai, SHúbar auyldyq jáne selolyq keńesteri qaldy.

1936 jyly úsaq újymsharlar irilendirilip, onyń sany 43 boldy. Újymsharlardyń sol kezdegi attary mynadai edi: «Eńbek», «Jambyl», «Ótenai», «Taldyqaryq», «Eltai», «Novimir», «Krupskii», «Qyzyltu», «Jańatalap», «Jańalyq», «SHymyr», «Núra», «Tretьya pyatiletka», «Novyi byt», «Zariya vostoka», «Sarybúlaq», «Qazaqstan», «Erkin», «Kemerashy», «Krasnyi paharь», «Borets truda», «Kesik», «Eshkiólmes», «Ekinshi besjyldyq», «Qyzyl oktyabrь», «Oktyabrь», «Biǵash», «Tóńkeris», «Molotov», «Jeńdik», «Bolьshevik», «Qyzyl Kúnshyǵys», «Telьman»» «Ekpindi», «1 mai», «Teńdik», «Komintern», «Qorataldy», «Terekti», Michurin», «Volkov», «Nash putь», «Trud zemledelьtsa».

Úly Otan soǵysy jyldary oblystaǵy qolyna qaru aluǵa jaraityn er-azamattar men qyz-kelinshekter maidanǵa attandy. Onyń bárin osy rette tolyqtai atai almasaq ta, Máskeu túbindegi shaiqasta erliktiń eren úlgisin kórsetken 28 gvardyashy-panfilovshylardyń batyrlyǵy Jetisu oblysy túrǵyndarynyń erlik shejiresi bolyp tarih betine tańbalanyp qaldy. Sondai-aq, soǵys jyldary oblys úrys qimyldary júrip jatqan audannan kóshirilgen 34 kásiporyndy, batys aimaqtardan kelgen myńdaǵan bosqyndardy qabyldap, olardy júmysqa ornalastyrdy. Ataqonysynan kúshpen kóshirilgen júz myńdaǵan cheshen men ingush, qarashai men balqar, nemis pen polyak, túrik pen Qyrym tatarlary oblys aumaǵyna, Taldyqorǵan óńirine, sol qatarda Erkin auylyna da ornalasyp, úrpaǵyn órbitti.

Soǵystan keiin oblys túrǵyndary qaita qúru nauqanyna belsene atsalysty. Ónerkásip pen auyl sharuashylyǵyn damytudaǵy qol jetken eren tabystary úshin oblys eki márte Lenin ordenimen marapattaldy. Oblys eńbekshileri arasynan 100-ge juyq Sotsialistik Eńbek Erleri, myńdaǵan eńbek ozattary shyqty. Qai salada bolsyn eren eńbekterimen túlǵalanǵan azamattar Qazaqstannyń emes, búkil Odaqtyń maqtanyshyna ainaldy. Sol qatarda jerlesimiz, eki márte Eńbek Eri atanǵan Qazaqstandy jiyrma neshe jyl basqarǵan Dinmúhamed Qonaevty, Núrmolda Aldabergenovti airyqsha atai ketkenimiz jón. Ǵylym, bilim, densaulyq saqtau salasy boiynsha úlken jańalyqtar ashqan ǵalymdar shoǵyry ósip shyqty. Sol qatarǵa qazaq sportyn búkil álemge tanytqan talantty azamattar da boldy.

Soǵys ayaqtalardan  bir jyl búryn, yaǵni, 1944 jyly 16 nauryzda Taldyqorǵan oblysy Almaty oblysynan bólinip shyqty.   Eki oblys ózderinshe óz ákimdikterine baǵynyp, óndiris pen auylsharuashylyq qúrylymdaryn qúryp, damytty.  Iri kásiporyndar qúryldy. Auylsharuashylyǵy ónimderi et-sút óńdeu, dándi daqyldar ósiru maqsatty túrde iske asyryldy. Mal basy kóbeitilip, azyǵyn daiyndau nauqany Úkimettiń nazaryna alyndy. Keiinnen, 1959 jyly Taldyqorǵan oblysy  Almaty oblysynyń qúramyna qaita kirdi. Búl jyldar Jetisuda  bilim-ǵylym jaqsy jolǵa qoiylyp, joǵary oqu oryndarynda  zamanǵa qajetti mamandyqtar boiynsha bilim beru júieli  júzege asyryldy. 1961 jyldyń 10 mamyrynda Taldyqorǵan audany taratylyp, onyń aumaǵyndaǵy Selolyq keńster Taldyqorǵan qalalyq keńesiniń qaramaǵyna berildi. Osydan ary qarai «Sarybúlaq», «Kemerashy», «30 jyldyq Qazaqstan», «Erkin» újymsharlary birigip, Erkin auyldyq selolyq okurugi qúryldy.

Búl jyldary oblysty  Báiken Áshimov basqardy.  Ol túrǵyn úi, mekeme, ǵimarattardyń salynuy, «Jetisu» shaǵynaudany,  Taldyqorǵan akkumulyator zauyty irgetasynyń qalanuyna  yqpal etti.  Eki jyldan keiin oblys basqaruǵa  Áripbai Alybaev jetekshilik etti.  Sahan Qúsaiynov oblysqa basshylyq etken 1978-1982 jyldary  óndiristiń damuy, densaulyq saqtau, mádeniet, sport mekemeleriniń qúrylystaryn saluǵa kóp kóńil bólingen.  Oblys ortalyǵynda «Jetisu» stadiony, drama teatrynyń ǵimaraty túrǵyzyldy. Ol audan, qalalardyń tazalyǵy, kórkemdik ereksheligine erekshe kóńil bóldi. Toqsanynshy jyldary el toqyrauǵa úshyrady.  Kóptegen kásiporyn jabylyp, halyqtyń kún kórisi  qiyndady. Ekonomika qúldyrady.  Júmyssyzdyqtan eldiń jaǵdaiy auyrlady. Oblysty qaitadan ekige bóldi.  Sonymen,  1997 jyly Taldyqorǵan oblysy taratylyp,  audandar Almaty oblysyna qosyldy.

Taldyqorǵan oblys ortalyǵy statusynan airylǵan soń júmyssyzdyq búrynǵydan da kóbeidi.  Halyq ildáldalap kún kórdi. Eldiń úlkenderi, aqsaqaldar joǵary jaqqa hat jazyp, oblys ortalyǵy statusyn qaita berudi súrady. Jaratqan jar bolyp, 2001 jyly qyrkúiek aiynda Taldyqorǵan qaitadan Almaty oblysynyń ortalyǵy mártebesin aldy. Erkin auyly Taldyqorǵan qalasynyń qúramynda qaldy.

Sol jyly memlekettik mekemeler Taldyqorǵanǵa kóshti.  Kóshti oblystyń jańa ákimi SHalbai Qúlmahanov bastap keldi. Búl kez  Almaty oblysynyń jańa tynyspen qaryshtap damuyna mol múmkindik jasalǵan kezi edi. Aldymen Taldyqorǵanǵa jańa túrǵyn úiler salynyp, kósheleri jóndeldi.  Ǵimarattar salynyp, basqarma, departament  mekemeleri aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeulerden ótti. Auyl, audan ortalyqtary tazalanyp, shaǵyn jáne orta kásipkerlikke qoldau bildirildi. Sol kezden bastap búginge deiin kóptegen shaǵyn kásiporyndar iske qosyldy. Búginde oblysta 128 myńnan astam shaǵyn jáne orta biznes subъektisi júmys isteidi. Mektepter men balabaqshalar kóptep salyna bastady.  Taldyqorǵanda  «Dostyq úii», «Til  saraiy», «Jastar» sport saraiy, Tennis ortalyǵy, Ardagerler úiin salǵyzuǵa múryndyq jasady.  Olardyń jabdyqtaluy, eldiń bos uaqytyn tiimdi paidalanuy últtar arasynda dostyqtyń saltanat qúruyna yqpal etti. Oblystyń tarihi, últtyq naqyshynyń  aishyqtaluyna  kúsh saldy.  Ol Taldyqorǵannan Úsh ata, Qadyrǵali Jalaiyri, Qarakerei Qabanbai, Súiinbai Aronúly eskertkishterin ornatty. Halyqtyń ishimdikten bas tartyp, últtyq taǵamdarǵa den qoyuyna yqpal etti. Serik Ábikenúlynyń túsynda audan ortalyqtarynda qymyzhana, shúbathanalar kóptep salyndy. Oblystyń ortalyǵyna jyl saiyn bir audan óz kiiz úiin tigip, qala túrǵyndaryn  últtyq  taǵammen qamtamasyz etip otyrdy.

2011 jyldan bastap údemeli industriyaly-innovatsiyalyq baǵdarlamalyq mindetterdi júzege asyru arqyly oblys ekonomikasynyń qarqyndy damuy, óndiris ónimderin kóbeitu, jańa qúrylystardyń boi kóterui jáne  qoljetimdi baspanalardyń salynuyna basa nazar audardy.  Qúrylystyń qarqyndy júruine, astyq alqabynyń keńeitiluine, egistikti suaratyn irrigatsiyalyq júieniń jańartyluy, mal basynyń ósui, halyqtyń ál-auqatynyń jaqsaruyna erekshe nazar audaryldy. Taldyqorǵannan jańadan Neke saraiy, drama teatry, saz mektebi, Oqushylar saraiy, Jastarǵa qyzmet kórsetu ortalyǵy salyndy.  Jańadan birneshe shaǵyn audan, dańǵyldar túrǵyndardyń igiligine berildi.  Osynyń nátijesinde  oblys ortalyǵy Taldyqorǵan qalasy túrǵyndarynyń sany 200 myńǵa juyqtady.  Bala tuu kórsetkishi artty. Syrttan kóship kelushileriniń qatary ósti.

Ekonomikany kóteruge industriyalyq-innovatsiyalyq damu baǵdarlamasy oń áser etti. Sonyń  nátijesinde  «Koka-Kola», «RG BRANDS», «Hamle», «Filip Morris», «Djei Ti Ai», «Fud Master», «Danone», «Adal», «Knauf-Gips», «AlaTSem», «Effes» siyaqty iri brendtik kásiporyndar qanatyn jaidy.  Búdan bólek, “Auyl – el besigi”, “Núrly jer” sekildi memlekettik baǵdarlamalar ayasynda  auyl, audan ortalyqtarynda deneshynyqtyru-sauyqtyru keshenderi,  sayabaqtar men skverler salynyp, infraqúrylym jaqsartyluda. Taldyqorǵan qalasynda Ortalyq Aziyada teńdesi joq zamanaui júzu basseini ashyldy.  Oblysta eldi mekenderdi gazdandyru jáne jylu kózderin gazben jylytuǵa auystyru boiynsha júmystar júrgizilude.  2022 jyly Almaty oblysy Almaty jáne Jetisu oblysy bolyp bólinip, Jetisu oblysy jańadan qúryldy.

Oblys birde qosylyp, birde bólinse de Taldyqorǵan qalasy qala statusynan aiyrylǵan joq. Al Erkin auyly da Taldyqorǵan qalasymen birge túlep, órkendep otyrdy. Tek 1944 jyldan búginge deiingi qalany basqarǵan azamattardyń qújattary men derekteri ǵana múraǵattarda saqtalǵan. Sol qatarda DUBROVSKII A. A 1944-1945 jyldar, KONDRATENKO Andrei Pavlovich 1945-1949 jyldar, KOLMOGOROV Grigorii Ivanovich 1950-1951 jyldyń mausymyna deiin, FEDETOV Aleksei Pavloviya 1954 jyldyń mausymynan 1955 jyldyń qarashasyna deiin, SINTSOV Ivan Ivanovich 1955 jyldyń qarashasynan 1958 jyldyń nauryzyna deiin, ÁUBÁKIROV Júmaǵaly 1958 jyldyń nauryzynan 1961 jyldyń tamyzyna deiin, BALAPANOV Júmahan 1961 jyldyń tamyzynan, 1963 jyldyń qańtaryna deiin, KOPYTIN Valentin Pavlovich 1963 jyldyń qańtarynan, 1968 jyldyń aqpanyna deiin, TALQYBAEV Moldaqasym 1968-1979 jyldar aralyǵynda, NÚRPEIISOV Sovethan Seiitqaliúly 1979 jyldyń mausymynan 1983 jyldyń tamyzyna deiin, AQYLBAEV Kóbes 1983 jyldyń tamyzynan 1987 jyldyń mamyryna deiin, SHEGIROV Amanǵazy 1987 jyldyń mamyrynan 1990 jyldyń aqpanyna deiin, JAQIYANOV Oralbek Núrseiitúly 1990 jyldyń aqpanynan 1992 jyldyń aqpanyna deiin, BIJANOV Kerimjan Kisenbaiúly 1997 jyly 5 mamyrdan 1999 jyldyń nauryz aiyna deiin, JYLQAIDAROV Sáken Eginbaiúly 1999 jyly nauryzdan 2011 jyly sáuirine deiin, BIGELDIEV Mahabbat Sáduaqasúly 2011 jyly sáuirden 2012 jyly qańtarǵa deiin, Alpysov Ermek Amantaiúly 2012 jyldyń qańtarynan 2015 jyldyń qarasha aiyna deiin, Baǵdat Qarasaev 2015 jyldyń qarashasynan 2018 jyldyń mamyr aiyna deiin, Erjan Jasybaev 2018 jyly mamyr aiynan 2022 jyldyń sáuir aiyna deiin Taldyqorǵan qalasyn basqardy. 2022 jyldyń sáuir aiynan beri qala tizgini Áset Masabaevqa tidi.

Qaladaǵy túrli ózgeristermen birge Erkin auylyn basqarǵan azamattardyń esimi de auysyp otyrdy. 1996 jyly Erkin auylynyń bir top belsendi azamatynyń Taldyqorǵan qalalyq arhivine joldaǵan haty boiynsha tómendegi málimetter anyqtalǵan.

Búl derekter Taldyqorǵan audandyq deputattar atqaru komitetiniń jáne Erkin auylkeńesiniń qoryndaǵy qújattardan alynǵan. Erkin auylkeńesiniń qúryluy turaly arhivtegi qújattarda naqtyly derek joq. Biraq 1930 jyly Erkin auyl keńesiniń aumaǵynda Kemerashy, Qazaqstan, Erkin, 1931 jyly Ashybúlaq újymsharynyń qúrylǵany jaily qújattar sol jyldary Erkin auyl keńesiniń bolǵanyn anyqtady. 1930-1941 jyldary Erkin auyl keńeisiniń qyzmeti jaily arhivte eshqandai qújat joq. 1945-1950 jyldar kezeńinde Erkin auylkeńesiniń qorynda barlyǵy 5dana qújat  saqtalǵan. Sondyqtan auyl keńesi tóraǵalarynyń auysuyn naqtyly anyqtai almadyq. 1930-1939 jylǵa deiin Erkin auyl keńesi «Erkin auyldyq júmysshy sharua jáne Qyzyl armiya deputattary Keńesiniń atqaru komiteti» dep atalady. (Taldyqorǵan audany, Almaty oblysy). 1939-1954 jylǵa deiin «Erkin auyldyq eńbekshiler deputattarynyń Keńesi jáne onyń atqaru komiteti» dep atalǵan. (Taldyqorǵan qalasy, 1944 jyldan), 1955-1977 jylǵa deiin «Erkin selolyq eńbekshiler deputattarynyń Keńesi» dep atalǵan. 1977 jyldan «Erkin selolyq halyq deputattarynyń Keńesi» dep ataldy.

Arhivtegi bar qújattarǵa súiene otyryp, Erkin auyl keńesiniń tóraǵalary men hatshylary jaily tómendegi málimetterdi úsynamyz.

Sonymen qatar, arhiv qújattarynda Erkin auylynyń basshylyq qyzmetine aralasqan túlǵalar men olardyń jyl shegi de kórsetilgen. Ol tizimde: Aldash Kenjebaev (1950-1958), Esetov Sáken (1958 – 1960), Álishpanov Japarqúl (1960 – 1965), Sámbetov Núrǵabyl (1963 – 1965), Nam S.P (1965 – 1973), Samsonov P. F (1973 – 1979), Beksúltanov A. A (1979 – 1981), Bituev T. M (1981 – 1983), Óksikbaev A. S (1983 – 1987), Stepanishev A. V (1987 – 1991), TSoi YU. CH (1991 – 1993), Jienkeldinov (1993 – 1995), Dúisembaev A. I (1995 – 1997), Orazbaev Q (1997 – 1999) jyldary elge eleuli eńbek sińirgen.

Bir osy e4,trn3 jazu barysynda Erkin auylynyń aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Tortai Izbasqanov, Kóktal auyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Mamai Núryshov, auyl aqsaqaly Arystanbek Bibatyrov aǵalarmen birge Jetisu oblystyq memlekettik arhivindegi qújattardy qaitadan súzip shyqtyq. Sol kezde tómendegi derekter qolymyzǵa ilikti. Osy qújattarderekter negizinde Erkin auyly 1933 jyly qúrylǵany belgili boldy. Ol turaly osy jazbanyń orta túsynda aityldy. Sonymen 2023 jyly Erkin auylynyń qúrylǵanynyń 90 jyldyq merei toiy atalyp ótti.

Qajet Andas,

Derekkóz: «Ótkeni eren, keleshegi kenen ERKIN» kitabynan alyndy. Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023 jyl.