تاريحپەن تامىرلاس مەكەن

ەگەر ءبىز ەل تاريحىن قوزعار بولساق، الدىمەن جەر تاريحىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جەر – اتامەكەن. جەر – حالىق قونىسى، ەنشىسى. جەر ارقىلى ونداعى مەكەندەگەن حالىقتى بىلەمىز. ماسەلەن، وتانى جوق ۇلتتار بار. ولار اتامەكەنىن ماڭگى ساقتاي بىلمەدى. اتامەكەنىنەن ايىرىلعان ۇلت كۇندەردىڭ كۇنىندە، وتانى جوق كەلىمسەكتەر، كىرمەلەر بولىپ اتانادى. ولار وگەي بالانىڭ كۇنىن كەشەدى. مەيلى از ۇلت بولسىن، ونىڭ شىققان تەگىندە بەلگىلى اتامەكەنى بولعانى راس. ءتۇرلى سەبەپتەردەن جەر اۋدى، كوشتى، باسقا جەرگە ءسىڭىستى، جەرسىندى. بىراق تۇبىندە ۇرپاق بولاشاعىنا، ۇرپاق تاعدىرىنا كەدەرگى كەلتىرەرى قيىن-اق. سودان بارىپ جەرىنەن ايىرىلعان حالىق  بىرتىندەپ انا تىلىنەن دە ايىرىلادى. ونداي مىسالداردى كوپتەپ ايتا الامىز، كورىپ تە ءجۇرمىز.

قاي جەر كىمنىڭ اتامەكەنى ەكەندىگىن تاريحتان دا، كارتادان دا بىلەمىز. ارحيۆتى اقتارىپ وتىرساق، ەسكى كارتالارعا كوز جۇگىرتسەك، تاڭدانامىز، تاڭعالامىز. ءبىر ماقتانارلىعى – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تاريحتىڭ قانشا سىناعىنا ءدوپ كەلسە دە، ازىپ-توزسا دا، اشتىقتان قىرىلسا دا، قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەساپاتىنان قىناداي قىرىلسا دا اتامەكەننەن تابان اۋدارعان جوق. نە كورسە دە، باسىنا قانداي زوبالاڭ تۇسسە دە وسى مەكەندى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىنە كوندى. تاعدىردىڭ تەزىنە دە، تاريحتىڭ تەرپكىسىنە دە شىدادى. اقىرى قازاقستان رەسپبليكاسى دەگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ يەگەرى اتاندىق.

ەڭ الدىمەن ءاربىر جاس ءوزى تۋعان جەردىڭ جەر اتتارىن جەتىك بىلگەنى ءجون. ونداعى قاسيەتتى جەرلەردى، اتاقتى ادامداردى، تاريحي وقيعالاردى ، اۋىلدىڭ وركەندەۋى مەن كەدەرگىلەرىن كوڭىلىمەن ءتۇسىنۋى كەرەك. تۋعان جەرىن تولىق بىلگەن جاس ايماعىنىڭ، ودان ارى وتانىنىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن تولىق سەزىنە الادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەركىن اۋىلىنىڭ دا اينالاسى تۇنىپ تۇرعان تاريح.

ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىمىز شۋ،  تالاس، ىلە، كوكسۋ، اقسۋ، تەنتەك، قاراتال، بۋراقوجىر، ۇسەك، شەجىن…..ت. ب. وزەندەر ماڭىنا قونىستانىپ6 عۇمىر  كەشكەن. عۇندار، قازاق  دالاسىنداعى  ەجەلگى ۇيسىندەر، ودان بەرگى  تۇرىك، باتىس تۇرىك، تۇرگەش،  قارلۇق قاعاناتتارى، شىڭعىس حاننىڭ ەكە موعول ۇلىسىنىڭ، ونىڭ بالاسى شاعاتايدىڭ ۇرپاعى توعىلىق تەمىر قۇرعان موعولستان مەملەكەتىنىڭ، سونداي-اق،  كەرەي  مەن جانىبەك قۇرعان قازاق حاندىعىنىڭ، قورىتا ايتساق  قازىرگى قازاق  ۇلتىنىڭ  ەجەلدەن  بەرگى  اتا  قونىسى، قاسيەتتى مەكەنى. سول مەكەندە، اسىرەسە، جەرۇيىعى اتانعان جەتىسۋ جەرىندە قالالىق مادەنيەتتىڭ سان ءتۇرلى بەلگىسى ساقتالىپ قالدى. ولاردىڭ قاتارىندا جەلگى قويلىق، قارامەرگەن، ەكىوعىز، دۇڭگەنە، تالعار (تالحيز)، اعارتۋ، قوس قۇدىق، شارجەتىم سياقتى  ەرتە ورتا عاسىرلىق ەجەلگى قالالار مەن تورتكۇلدەر، قولا، ساق، ءۇيسىن  كەزەڭدەرىنەن باستاۋ الاتىن اشىبۇلاق،  ەسىك، بورالداي، قارعالى، مۇزبۇلاق، تالاپتى، بيعاش، ۇيگەنتاس قاتارلى ەجەلگى قورعاندار، شولاق، قاراكۇڭگەي، لاباسى، شاعان، قاراتاۋ تاۋلارى مەن  تاۋ ارالىق ويىستاردا شوعىرلانعان قىسقى مال جايىلىمىنا قولايلى ەرتە ورتا عاسىرلاردان باستاۋ الاتىن قازاق قىستاۋلارى، تۇركى كەزەڭىنىڭ بالبالتاستارى، ەرتە ورتا عاسىرلارداعى سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ورتالىعى بولعان ىلەنىڭ ەسكى ارنالارى باقاناس، قاراتال، سارقان، باسقان، اقسۋ، تەنتەك وزەندەرىننەن تارتىلعان ەجەلگى سۋارۋ كانالدارى مەن بوگەندەرى اتا-بابالار تاريحىنىڭ ولقى بولماعانىن اڭعارتىپ تۇر.

مەنىڭ پايىمىمشا، ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ تۋعان جەر، وسكەن ولكەسىنىڭ تاۋى مەن دالاسىن، وزەنى مەن كولىن، داناسى مەن داراسىن جۇرەگىمەن سەزىنگەن ادام عانا تۋعان ەلىنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ادالدىقپەن ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان ءاربىر ءجاسوسپىرىم شاعىنان باستاپ جىگەرى مەن نامىسىن، تانىمى مەن تۇيسىگىن وسكەن ورتاسىنىڭ قادىر-قاسيەتىمەن سۋعارىپ ەرجەتكەنى ءجون.

ءاربىر ۇلتجاندى، حالقىن سۇيگەن ازامات ءوز حالقىنىڭ ەجەلگى تاريحىن، ولاردىڭ وتكەن كەزەڭدەرىن جاقسى بىلۋگە ءتيىستى. تاريحي سانا تاريحي ساباقتاستىققا، تانىم-ءبىلىمنىڭ تۇتاستىعىنا، حالىقتاردىڭ بىرلىگىنە، وسىندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەۋ ۇلگىلەرىنە باستايدى. ەجەلدەن قالىپتاسىپ، تەرەڭ سىڭىرىلگەن وتارشىلدىق پيعىلداعى ويلاردى ەڭسەرۋدىڭ تياناقتى تاعىلىمى دا وسىندا. قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدىڭ بۇل دا ءبىر سىننان وتكەن مەكتەبى بولماق.

بۇل ەڭبەكتە ءبىز تۇتاس قازاق تاريحىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان جوقپىز. قايتا قازاق دالاسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان الەم كارتاسىمەن ەسەپتەگەندە نۇكتەدەي عانا بولىپ كورىنەتىن ەركىن اۋىلى جانە ونىڭ وتكەنى مەن بۇىگىنىن زەردەلەۋ ارقىلى ونىڭ قازاقتىڭ ۇزاق تاريحىنىنىڭ تابى قالعان قۇتتى مەكەن ەكەنىن شامامىز جەتكەنشە دالەلدەۋگە تىرىسۋ.

كەيدە وزىمىزدەن بۇرىنعى ساياسي ۇستانىمداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ، وسى ءبىر قاستەرلى ولكەنىڭ وتكەنىن ءبىر عاسىرمەن شەكتەيمىز. اقيقاتىنا كەلەر بولساق، ونىڭ تاريحى سوناۋ الىستا جاتىر. جوڭعار الاتاۋىنىڭ بيىك سىلەمدەرى مەن مۋزدىقتارىنان  باستاۋ الاتىن اقجايقىن كوكسۋ مەن قاراتال، كوكتال مەن سارىبۇلاق، بالىقتى مەن قورا، شاجا وزەنى مىڭداعان جىلدار بويى وزەن ساعالاعان ەلدى كوگەرتىپ، كوكتەتىپ كەلدى. وسى ولكەدە تاريحتىڭ سان تاي-تالاسى ءوتتى. بەرەكەلى ءومىر دە، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ءداۋىر دە، قىرعىن شايقاستار دا ورىن الدى. ونىڭ كوبىن جىلدار جىلىستاپ، ايلار اۋناپ ۇمىتتىرىپ جىبەرگەنىمەن، «ات اۋناسا تۇك قالادى» دەگەن بابالار پاراساتىنا سۇيەنسەك، قايتا ەسكە سالىپ جاتقان دالەل-دايەك تە از بولمادى. ەندەشە، وسى رەتتە ءوڭىردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگە دەيىنگى وزگەرىستەرىن بىلىگىمىز جەتكەنشە قاۋزاپ كورسەك، ارتىق بولمايتىن شىعار.

تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل ءوڭىردىڭ بۇگىنگى تۇرعىندارى كەشەگى شوشاق تىماقتى ساقتاردىڭ ۇرپاعى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. الەم تاريحشىلارى ەجەلگى ساقتاردى ءۇش توپقا جىكتەگەن. سونىڭ ءبىرى تيگراحاۋىد، ياعني شوشاق تىماقتى (بورىكتى) ساقتار. الەم تاريحىنا وشپەستەي ءىز قالدىرعان تۇمار (توميريس) حانىشايىمدى تۇلعا ەتكەن ساقتار. كەيىنگى ارحەولوگيالىق جانە انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر: «تيگراحاۋىد ساقتارىنىڭ باس سۇيەكتەرى دومالاقتاۋ، ماڭدايى ءسال تىكشەلەۋ، كوز ۇيالارى بيىكتەۋ، قىر مۇرىندى، جاق سۇيەكتەرى ءىرى جانە شىعىڭقى كەلەدى» دەپ دالەلدەپ وتىر. سونداي-اق، ايەلدەرى ەر مىنەزدى، ەركەكتەرى سابىرلى، از ءسوزدى كەلەدى دەگەندى دە العا تارتادى. عالىمداردىڭ وسى دالەلدەمەلەرى بۇگىنگى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەركىندىكتەرگە دە كەلەتىن سياقتى. مۇنان بولەك، ەركىن اۋىلىنىڭ اۋماعىندا ءۇيتاس جانە قىزىل تاس ساياجايى دەپ الاتىن جەر بار. عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر بۇل قونىستىڭ وسىدان بىرنەشە مىڭجىل بۇرىنعى، ياعني، ەرتە تەمىر جانە قولا داۋىرىندە ادامزات وركەنيەتى قالىپتاسقان ءوڭىر ەكەنىن دالەلدەدى. ءتىپتى، ۇيتاستاعى تاس بەتىنە قاشالعان بەلگىلەر تاڭبالى تاس پەن «ەشكىولمەس»، «ءۇيتاس»، «قىزىلتاس»  تاۋلارىنداعى پەتروگليفتەردەن الدە قايدا ۇزاق تاريحقا يە بولاتىنىن انىقتادى.

ساقتارمەن قاتار بۇل ولكەدە عۇندار دا وزدەرىنىڭ تاريحي بەلگىسىن كوپتەپ قالدىردى. عۇندار دەگەنىمىز – ۇيسىندەر (جالايىرلار)، قاڭلىلار، وعىزدار، قىپشاقتار، ارعىندار، قوڭىرات-قياتتار، نايماندار، كەرەيلەر، ۋاق-ۇنگىتتەر، دۋلاتتار. ولاردىڭ گۇلدەنگەن قالالارى، بەرىك قامالدارى بولدى. وعان دالەل رەتىندە ەكىوگىز قالاسىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى، قازاق دالاسىنداعى تورتكۇلدەر مەن قورعان-كەشەندەر تۇرعىزۋ عۇندارعا ءتان بەلگى. قىتاي تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعىنىڭ بويىندا جاتقان التىن قورىتىپ، كۇمىس شايقاعان، قولادان نەشە ءتۇرلى تۇرمىستىق بۇيىمدار، اشەكەيلەر، اڭشىلىق، دارىگەرلىك اسپاپتار جاساعان ەكىوگىز قالاسى جايلى دەرەكتەر ءجيى ۇشىرايدى. ءوز كەزىندە تۇيەلەرىنە توعاناعىن تولتىرا جۇك ارتقان جىبەك جولىنىڭ ورتا باعىتىنداعى كەرۋەن تارباعاتاي تاۋلارىن ساعالاي جىلجىپ، قويلىق (قايالىق) قالاسىنا تۇنەپ، ەرتەسى كەرۋەن جولىن بالقاش كولىنىڭ سولتۇستىك باعىتمەن جىلجىتىپ، قاراتالدىڭ سۋىن كەشىپ ءوتىپ، بالقاش اۋدانىنىڭ جەرىندە جاتقان قاراكەمەر قالاسى ارقىلى شۋ مەن تالاس وزەنى بويىنداعى قالالارعا قاراي ساپار شەككەندە قاراتال بويىنداعى ەركىن اۋىلى ورنالاسقان مەكەندى باسىپ وتپەيدى دەي الاسىز با؟  سول كەرۋەن قاراقالپاقستاننىڭ ورتالىعى نوكىس قالاسىنان شىعىپ، قارت كاسپييدى اينالىپ، ەۋروپانى، ودان ارى افريكاعا دەيىن ساپار شەككەندە مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ وڭىردەن ءوتتى. بۇگىندە ءبىز سول تاريحتى ۇمىتقانىمىزبەن نەمەسە الدە كىمدەر ۇمىتتىرعانىمەن اۋىل ىرگەسىندەگى جوتا-جونداردا ايعىزدالىپ جاتقان كوشتىڭ ءىزى سونى ايعاقتاپ تۇر. الايدا سول اقيقاتتى اشۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە قالىپ وتىر. ەگەر بۇل تاريحتىڭ بەتى اشىلىپ، وتكەن كۇننىڭ شۇعىلالى جەتىستىكتەرى وسى وڭىردەگى ءاربىر تۇرعىننىڭ ساناسىنا جەتەر بولسا، «قازاقتار ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلسە، دۇنيەنى الاقانىندا ويناتادى» دەگەن رەسەيدىڭ ايەل پاتشايىمىنىڭ ۋايىمى شىندىققا جاقىنداي تۇسپەك.

جىبەك جولىنىڭ بارلىققا كەلۋىمەن جەتىسۋ جەرىندەگى قالالىق وركەنيەت تىپتەن وركەندەي ءتۇستى.  تالعار، لەپسى، قاسكەلەڭ، شىلىك، كوكسۋ تاعى دا باسقا  وزەندەرىنە ءتان ايماقتاردان  قالالىق ورتالىقتار، قونىس-قىستاقتار سياقتى  ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. عالىمدارىمىزدىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا  36 قالا جۇرتى انىقتالسا، ال سولتۇستىك-شىعىسىندا 70 قالانىڭ ورنى تابىلىپ وتىر. ەرتە ورتا عاسىرلاردا نەگىزى قالانىپ، كەيىن  جازبا دەرەكتەرگە  تۇسكەن،  پارسىلىق ح عاسىرعا جاتاتىن «حۋدۋد ءال – الەم» ەڭبەگىندەگى – تالعار،  ءحى عاسىرلىق  م. قاشقاري شىعارماسىنداعى – ەكىوگىز، ءحىىى عاسىرعا ءتان گ. رۋبرۋك جازباسىنداعى – قويلىق، ەگىوگىز،تاعى دا باسقا ءىرى ساۋدا ورتالىعى  بولعان  قالالاردىڭ ايتىلۋى تاريحي  شىندىق. اتالمىش  شاھارلاردىڭ  بۇكىل  ەۋروپا مەن ازيانىڭ ساۋداگەرلەرىنە، عالىمدارى مەن ەلشىلەرىنە ايگىلى بولعاندىعى انىق.

كونە جازبالاردا ءجيى ايتىلاتىن قاراتال وزەنى بۇگىندە ەركىن اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە اعىپ جاتىر. دەمەك، سوندا باياندالعان تاريحتان ەركىن اۋىلى دا تىس قالمايدى دەگەن ءسوز. ءحىىى عاسىرداعى ۆاتيكان مەملەكەتىنەن جولعا شىققان پلانو كارپيني، ماركو-پولو، گيلوم دە رۋبۋرك سياقتى ساياحاتشىلار بۇگىندە ءبىز مەكەندەگەن ولكەدەن وتكەنى انىق. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، 1253 جىلى ۆاتيكان ەلشىسى رەتىندە موڭكە حانعا جولىعۋعا اتتانعان گيلوم دە رۋبۋركت ەۋروپادان اتتانىپ، رەسەي جەرىن باسىپ ءوتىپ، قازاقستان جەرىمەن جۇرگەنى انىق جازىلعان. ساياحاتشى جامبىل وبلىسىنىڭ قۇلان قالاسى ارقىلى ءوتىپ، الماتى وبلىسىنداعى تالعار (تالحيز)، جەتىسۋ وبلىسىنداعى كوكسۋ اۋدانىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى كەزىندەگى لاباسى قالاسى، تالدىقورعان قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كوكتال مەن سارىبۇلاق وزەنى قوسىلعان جەرىندەگى ەكىوعىز قالاسى، سارقان اۋدانىنداعى قويلىق (قايالىق) قالاسى، الاكول اۋدانىنداعى دوستىق بەكەتىنەن ءوتىپ، ساپارىن ودان ارى قاراي جالعاستىرعانىن جازىلادى.

سول جازبالاردىڭ بىرىندە رۋبۋرك لاباسى قالاسىنا كەلگەن ساياحاتشىلار ۇزاق جول جۇرمەي، ەكىوعىز دەگەن ادەمى قالاعا كەلگەندەرىن، قالا ماڭىنداعى اقبۇلاق دەگەن وزەننەن ات جالداپ وتكەندەرىن تاپتىشتەپ جازادى. ءتىپتى ساراتسين (يران) كوپەستەرىنىڭ وسى قالامەن ساۋدا بايلانىسىن ورناتىپ، كەلىپ-كەتىپ تۇراتىنىن دا ەستەلىككە تۇسىرگەن. دەمەك، بۇل جازباداعى اقبالىق دەگەنىمىز، بۇگىنگى بالىقتى وزەنى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. بۇگىندە وسى وزەننىڭ ىرگەسىندە يپپادرومنىڭ ورنالاسۋى تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك. ماحمۇت قاشقريدىڭ «تۇرىك تىلدەرى سوزدىگى» كىتابىندا ەكى وعىز قالاسىنىڭ ەكى وزەننىڭ ورتاسىنا ورنالاسقانى تۋرالى دا ايتىلادى. دەمەك، كوكتال مەن سارىبۇلاق وزەنىنىڭ قوسىلعان تۇسىنداعى تاس ۇيىندىلەرى، كونە قالا سورابى سول ەكىوعىز قالاسى دەپ تۇجىرىمداۋعا نەگىز بولادى. قازاقستان ارحەولوگتارىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋ-جازبا جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سول ەكىوعىز قالاسى ەركىن، كوكتال اۋىلدارىنىڭ تومەنگى ماڭىندا بولعاندىعىن تولىق دالەلدەپ وتىر.

ەرتە ورتا   عاسىردا گۇلدەنگەن ساياسي-اكىمشىلىك ءارى ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان قالالاردىڭ ءبىرى ەكىوعىز (ەكۆيۋس) قالاسى. ول تۇركى تىلىنەن اۋدارعاندا «قوس وزەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. كارل بايپاقوۆتىڭ  ەڭبەكتەرىندەگى دەرەكتەرگە سايكەس ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ءXىىى عاسىردىڭ جارتىسى مەن ءXىV عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيادان جەتىسۋ ارقىلى التاي مەن مونعوليانىڭ ورتالىق بولىگىن بايلانىستىراتىن ساۋدا جولى كوكسۋ وڭىرىندەگى قالالاردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ، ودان ءارى گۇلدەنۋىنە ءوز اسەرىن تيگىزدى.

جەتىسۋ وڭىرىنەن شىققان قازاقتىڭ بەلگىلى ينجەنەرى، ءارى تاريحشى عالىمى م. تىنىشباەۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە قازاقستان اۋماعىنداعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى گۇلدەنگەن قالالارعا توقتالا كەلىپ ەكىوعىز، دۇنگەنە قالالارىنىڭ كوشەلەرى مەن ماڭىزدى عيماراتتارى انىق كورىنىپ جاتقانى، جەرگىلىكتى حالىق قالا ورنىنان  مىستان جاسالعان قازاندار مەن قىش قۇمىرالار تاپقانىن جانە اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاۋ بوكتەرىندەگى باستاۋلاردان تارتىلعان قىش قۇبىرلار بولعانى جونىندە دە جازادى.  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى م. نۇرپەيىسوۆتىڭ پىكىرىنشە ەكىوعىز، دۇنگەنە سياقتى قالالاردا 1000-5000 تارتا ادام تۇرعان. ءىX-ءXىىى عاسىرلاردا قالا قۇرىلىسى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ، ساۋدانىڭ جاقسى دامىعانىن يراندا، قىتاي مەن مونعوليادا جاسالعان شىڭىلتىرلانعان جاسىل ءتۇستى قىش ىدىستار مەن سۋ قۇبىرلارى  بولعانى تۋرالى دەرەكتەر ايعاقتايدى. قازىر ولار مامبەت، مۇسابەك، امانگەلدى اۋىلدارىنداعى ورتا مەكتەپتەرىندەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايلارىندا ساقتالۋدا.

كوكسۋ اۋدانى، جارلىوزەك اۋىلىنداعى تورتكۇل قامالى IX-XIV عاسىرلاردا ساۋدانىڭ قايناعان قىزۋ ورتاسى بولعان قويلىق، ەكىوعىز، دۇنگەنە قالالارىمەن بىرگە جاۋ قولىنان قيراعان دەگەن اڭىز بار. كەشەننىڭ بۇرىشتارى ءتورت تاراپقا قاراتىلعان، سىرتقى قورشاۋى 500-550 مەتردەي بولسا، ىشكى قورشاۋى 200ح180 مەتر تىك ءتورتبۇرىشتى الاڭنان تۇرادى. كەشەننىڭ سولتۇستىك شىعىس جاعىن جارلىوزەك وزەنىنىڭ سۋى شايىپ جاتىر. بۇرىنعى دۋالداردىڭ 150 مەترگە دەيىنگى جالعاسى جويىلىپ بىتكەن. توپىراق جالدىڭ وڭتۇستىك باتىس بولىگى جەر قازۋ جۇمىستارى سالدارىنان كوپ بۇلىنگەن. قازىر كەشەن دۋالىنىڭ جۇرناعى 3-4 مەتر، ىرگەتاس ەنى 15-16 مەتر توپىراقتى جال بولىپ جاتىر. «تورتكۇل» دەپ اتالۋى كەشەننىڭ ءتورت بۇرىشىندا جان-جاعىندا ءتورت تەرەزەسى بار بيىك مۇنارا ورنالاسقان. مۇنارانىڭ باسىنا تۇندە سەكسەۋىلمەن وت جاعاتىن بولعاندىقتان، سودان تۇسكەن كۇلدىڭ سەبەبىنەن «تورتكۇل» دەپ اتالعان.

وسىناۋ ءشوبى شۇيگىن، جەرى تابيعي بايلىققا باي، ادامدارىنىڭ ون ساۋساعىنان ونەر تامعان وڭىردە VI عاسىرعا كەلگەندە جارتى الەمدى الاقانىندا ۇستاعان تۇركى قاعاناتى باستى. جوڭعار الاتاۋىنىڭ جىرا-جىقپىلىنداعى، جۇيەلەپ ايتساق،  قورا، شاجا. قاراتال وزەنىنىڭ اڭعارىنداعى تاۋ قويناۋىنا ەنگەن سايىن كوزگە شالىناتىن بيىك جارتاستاعى تاس بەلگىلەر سول داۋىردەن بۇگىنگە ءبۇلىنىپ جەتكەنى.

قازاق تاريحىنان ءبولىپ الۋعا كەلمەيتىن تاعى ءبىر تايحي كەزەڭ – شىڭعىس حان جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى قۇرعان يمپەريانىڭ دا بۇل ولكەمەن قاتىناسى قويۋ بولعان. كەيىنگى تاريحىشلار جەتىسۋ جەرى شىڭعىس حاننىڭ اتاقونىسى بولعان دەگەندى دالەلدەپ ءجۇر. ارينە، ول جايلى مەن دە ايتا قويار ۇنامدى پىكىر جوق. الايدا، شىڭعىس حان كيدان پاتشالىعىن تاس-تالقان ەتكەندە، كەيىن حورەزم شاحقا جورىق جاساعاندا قاراتال، كوكسۋ وزەندەرىن كەشىپ وتكەنى انىق. 1223 جىلى قۇلانباسى جينالىسىندا شىڭعىس حان وزىنە قاراعان تەرريتوريانى ءتورت ۇلىنا ءبولىپ بەردى. سول تۇستا جەتىسۋ ءوڭىرى كەنجەسى شاعاتايدىڭ ەنشىسىنە تيگەنى ءمالىم. شاعاتاي حاندىعى بيلىك جۇرگىزگەن اۋماقتا شاعاتاي ءتىلى ورنىعىپ، شاعاتاي جازۋى بارلىققا كەلدى. شاعاتاي جازۋىندا الەمدىك وركەنيەتكە جول اشقان الىپ جادىگەرلەر جازىلدى. سول كىتاپتاردىڭ بىرقاتارى بۇگىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى تۇر. دەمەك، شاعاتاي جازۋىمەن جازىلعان ادەبيەتتەرگە ەركىندىكتەردىڭ دە ەنشىسى بار دەگەن ءسوز. ويتكەنى، ءبىر حاندىقتىڭ قۇرامىندا تۇرعان جۇرت ونىڭ ءتىلىن مەڭگەرىپ، جازۋىندا جازباۋى مۇمكىن ەمەس. التىن وردانىڭ اتاقتى اقىنى جامال قارشي شاعاتاي تىلىندە جازدى. ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتتى بىلىگى» العاش رەتىندە شاعاتايشا جازىلىپ، كەيىن باسقا تىلدەرگە اۋدارىلدى. مۇنان وزگە دە ءبىز بىلمەيتىن شاڭ باسقان ارحيۆتەردە جاتقان قانشاما دۇنيە بار.

شىڭعىس حان الەمدى بيلەدى. بىراق ونىڭ جوشى ۇلىسىنان تارايتىن ۇرپاقتىڭ تاريحى كەيىنگى قازاق تاريحىمەن ەنشىلەسىپ جاتادى. سەبەبى، ۇلى حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ۋگەدەي بيلەگەن اۋماقتا بۇگىندە موڭعوليا مەملەكتى ۇستەمدىك ەتۋدە، تولەنىڭ بالالارى قۇرعان يۋان پاتشالىعى بۇگىنگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاپ بەردى. شاعاتاي حاندىعى كەيىن موعولستان بولىپ، ءبىراز جىل داۋرەن ءسۇردى. كەيىن قىتاي مەن ورىستىڭ بولشەكتەۋىنە ۇشىراپ، ونىڭ تەرريتورياسىن بۇگىنگى اۋعانستان مەن قىتايدىڭ باتىسى، قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى  ەلدى مەكەندەر بولىپ وزگەردى. ال ەۋروپا مەن ازيانى ۋىسىندا ۇستاعان جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى قازاق تەگىن قۇراپ، قازاق دالاسىنىڭ ماڭگىلىك قوجاسىنا اينالدى. سوندىقتان قازاق تاريحى جونىندە جوشى ۇلىسىنىڭ ورنى بولەك. جوشى اۋلەتىنەن تارايتىن ورىس (بىردە ءورىس، ەندى بىردە ۇلىس) بالالارى قاسىم حان مەن جانىبەك قازاق حاندىعىن قۇرعاندىعى بارشاعا ءمالىم. قازاق حاندىعى ەڭ العاش جەتىسۋ جەرىندە ىرگە بەكىتىپ، كەيىن موعولستاننىڭ قۇرامىنداعى جەرلەردى وزىنە قوسىپ، جەتىسۋدان سوناۋ ءسىبىر دالاسىنا دەيىنگى ۇلان-بايتاق دالانى بيلەگەن ىرگەلى ەل بولدى. قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن مەيلىنشە كەڭەيتىپ، قۋاتىن ارتتىرعان قاسىم حان تۇسىندا اتاقتى قاراتال وزەنىنىڭ بويىندا ۇلكەن شايقاس بولعانى تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. وكىنىشكە وراي، قازىر ءوز باعاسىن العان جوق. بىراق ۋاقىت وتە سول اقيقات اشىلاتىنى انىق. دەمەك، سول شايقاسقا دا وسى ەركىن اۋىلى ورنىققان ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى ات سالىسپادى دەپ ايتا الاسىڭ با؟

ءبىز دە وسى كۇنگە دەيىن ورىن الىپ كەلە جاتقان ءبىر ۇلكەن قاتەلىك بار. قازاق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستى قاشاندا «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلامادان» كەيىنگى تاريحپەن، ناقتىلاپ ايتقاندا، ابىلاي حاننىڭ تۇسىنداعى ەل قورعاۋ جولىنداعى كۇرەستەردەن عانا قاراستىرامىز. باتىرىمىز دا، ءبيىمىز دە، بيلىك ەتكەن حاندارىمىز دا سول تۇستا بولعان سياقتى. كەيىنگى كەزدە قازاق-جوڭعار سوعىسىنان بۇرىن وتكەندەردى، ءتىپتى كەيىن جاساعان باتىر مەن ءبيدى ابىلاي حاننىڭ اينالاسىنا اپارىپ، تەلىپ الاتىن دۇمبىلەز بولجامدار كوبەيىپ كەتتى. ءبىز وسىعان نۇكتە قويۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن تاريحتى تانۋعا ۇمتىلاتىن ادامداردىڭ قاتارى كوبەيۋى جانە ولار اقيقاتشىل بولعانى ءجون. قازاق-جوڭعار سوعىسىنان ەركىن ءوڭىرىنىڭ حالقى دا شەت قالعان جوق. قايتا جوڭعاردىڭ تەپكىسىنە وسى ءوڭىردىڭ حالقى كوپ ۇشىرادى. الاپات ايقاستار دا اتامەكەنىن تاستاپ، اۋىپ كەتكەن كەزدە بولدى. ونىڭ ءبارى ءالى كۇنگە تۇگەندەلگەن جوق. قورا شاتقالىندا تولەكتىڭ ءتورى دەگەن جەر بار. سول جەردە مىرزادان تارايتىن تولەك باتىردىڭ اۋىلى وتىرعان جوڭعاردىڭ ەڭ العاشقى شاپقىنشىلىعىنا دا وسى اۋىل ۇشىراپ، جوڭعاردىڭ بەتىن قايتارۋدا دا وسى اۋىل اسقان ەرلىك تانىتىپ وتىرعانى انىق. ال كەيىن مىرزا ەلى جوڭعاردىڭ تەپكىسىنە شىداماي، ءبىر مەزگىل سىر بويىنا اۋىپ بارىپ، جارتى عاسىرداي مەكەندەگەن سوڭ بۇرىنعى اتاقونىسىنا قايتا كوشىپ كەلىپ، ورنىقتى.

1822 جىلى رەسەي پاتشاسىنىڭ شىعارعان جارلىعى بويىنشا قازاق دالاسىن باسىپ الۋ زاڭداستىرىلدى. ونىڭ باسىندا تۇرعان حان، سۇلتاندار ءبىرتۇتاس حالىق قورعانىشى بولا المادى. ەل ىشىندەگى بارىمتا-سىرىمتا، ۇرلىق-قارلىق كوبەيدى. ءتىپتى حاندىق تەرريتورياسىنىڭ شەكارالىق ايماقتارى ۋەزدەرگە ءبولىنىپ، تايپالىق سيپات جويىلدى. بۇرىنعى حاندىق جۇيەمەن ەل باسقارۋ جويىلىپ، بولىستىق ءتۇزىم ورنادى. وسىلايشا، بۇرىنعى بەرەكەسى بەرىك حالىق كۇش بىرىكتىرۋدەن مۇلدەم ايىرىلدى. وعان اشىق قارسىلىق رەتىندە ءحىح عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى كەنەسارى قاسىمۇلى باسقارۋىمەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى بۇرق ەتە قالدى. بۇل رەسەي پاتشالىعىنا جەتىسۋ ءوڭىرىن تابجىلدىرماي ۇستاۋعا تاعى ءبىر مۇمكىندىك بەردى.

رەسەي بيلىگى ورناعان سوڭ جەتىسۋدا لەپسى، قاپال، ۆەرنىي جانە جاركەنت ۋەزدەرى قۇرىلىپ، ولار 1867 جىلدان اياگوز بەن شۋ وزەندەرى اراسىن قامتيتىن، جەتىسۋ وبلىسى دەپ اتالدى. 1848 جىلى ۇلى ءجۇز قازاقتارىن جانە جەتىسۋ ولكەسىن باسقارۋ ءۇشىن قاپال ءتۇيىندى ءوڭىر بولىپ بەكىتىلدى. قاپال ۋەز بولعان كەزىندە قاپال قالاسى وسى قاپال ۋەزىنىڭ ورتالىعى ەدى. بۇل كەزدە قاپال تەرريتورياسى سەمەي وبلىسىنا قاراستى بولدى. 1867 جىلى جەتىسۋ وبلىسى قۇرىلعاندا وعان بەس ۋەز كىرىپ، سول ۋەزدەرىنىڭ ءبىرى قاپال ۋەزى بولعان. ءسويتىپ قاپال ۋەزىنىڭ تەرريتورياسى قايتادان جەتىسۋ وبلىسىنا ەنگەن. قاپال باي تاريحىمەن، قايتالانباس ساۋلەتىمەن، اعاشتان سالىنعان ادەمى ۇيلەرىمەن، تابيعاتىمەن ەرەكشەلەندى. ول جەردە مەشىت، مەدىرەسە سالىنىپ، «پريحودسكايا شكولا»، ورىس مەكتەبى، «تۋزەمنايا شكولا»، «ياكوبيا» تاتار قىزدار مەدرەسەسى مەن مەكتەپ اشىلدى. وسى تۇستا ەركىن اۋىلى تالدى بولىسىنىڭ قۇرامىندا قاپال ۋەزىنە قارادى. كەيىن ەركىندە تۋعان تالاي جاس قاپالدا اشىلعان مەكتەپتە ءبىلىم الىپ، تۋعان جەرى ەركىندى وركەندەتۋ ءۇشىن تالاي يگىلىكتى جۇمىس جاسادى.

1867 جىلدان باستاپ تالدىقورعان وڭىرىنە ورىستاردى قونىستاندىرۋ باستالدى. كەيىن 1868 جىلى سمەرەچيدىڭ ءبىرىنشى گۋبەرناتورى گ. كولپاكوۆسكيدىڭ وكىمىمەن جەتىسۋ جەرىن ورىستاندىرۋ نيەتىمەن كازاق-ورىس شارۋالارىن جاپپاي قونىستاندىرۋ باستالدى. 1868-1880 جىلدارى رەسەيدەن جەتىسۋعا كوشكەندەر تولاستاماعان. وسى ۋاقىتتا كوشىپ كەلگەندەر 36 ەلدى مەكەنگە ورنالاسىپ، تابان تىرەپ العان. تالدىقورعان ىرگەسىندەگى قارابۇلاق كەنتىنە 1868 جىلى العاشقى شارۋالار لەگى كوشىپ كەلىپ، قازاق اۋىلدارىمەن قاناتتاسا ورنالاسقان. ونىڭ بارلىق جۇمىستارىن بولىستىق باسقارمالار ۇيلەستىرىپ، ۇيىمداستىرىپ وتىرعان. 1896 جىلى تالدىقورعاندا دەربەس باسقارما ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ قاراماعىندا ءبىر مۇسىلمان مەشىتى، ءبىر حريستيان شىركەۋى، ناۋبايحانا، نان ساتاتىن دۇكەن، ەكى اعاش شەبەرحاناسى، سىراحانا، 64 ساۋدا دۇڭگىرشەگى، 3 اسحانا، 6 ۇستاحانا تۇرعىندارعا قىزمەت ەتكەن. وسى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا كەرەكتى ەت، ءسۇت، بيداي، تارى قاتارلى شيكىزاتتار قالا ماڭىنداعى ەركىن قاتارلى اۋىلداردان جەتكىزىلىپ وتىرعان. ال وسى اۋىل تۇرعىندارى سول ورتالىقتاردى جۇمىس ىستەدى. وكىنىشكە قاراي، ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان، تولەنەتىن تولەم تومەن بولدى. تاڭ اتقاننان، كەش باتقانشا جۇمىس ىستەيتىن ءجاسوسپىرىم 15، ەرەسەكتەر 28 تيىن الىپ وتىرعان.

وسى تۇستا، ياعني، 1882-1897 جىلدارى جەتىسۋ وبلىسى دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا، 1897 جىلدان باستاپ تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قارادى. 1905-1907 جىلدارى ورىس توڭكەرىسىنەن كەيىن دە قۋعىنعا تۇسكەن تالاي ورىس وتباسى وسى وڭىرگە تابان تىرەسە، قالعاندارى رەسەيدىڭ ەۋروپا جانە ءسىبىر ايماقتارىنان پاتشا وكىمەتىنىڭ رۇحساتىنسىز قاشىپ كەلگەندەر كوپ بولدى. قاپال ۋەزىنىڭ 1907 جىلعى مالىمەتتەرىنە قاراساق، مىرزا رۋىنىڭ اۋىلدارى باسىم بولعاندىقتان مىرزا بولىسى ءوز الدىنا جەكە 6 اۋىل، 965 شاڭىراق دەپ كورسەتىلگەن. 1910 جىلى قاپال ۋەزىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعانعا اۋىستىرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا اقەشكى، اقسۋ، بالعالى، تاۋلى، جالايىر، ەسكەلدى، ىلە-بالقاش، قاراتال، قاپال، قوعالى، كۇشىك، لۋگوۆوي، تروتسيك، تۇلىمبەت، وڭتۇستىك بالقاش بولىستارى كىرگەن. سونىڭ ىشىندە مىرزا بولىسىنا جالايىردىڭ №1 جانە №3-ءشى اكىمشىلىك اۋىلدارى كىرگەن. بۇرىن مىرزا بولىسىنىڭ جەرلەرى جوعارى قاراتال بولىسىنا قاراعان بولاتىن. 3-ءشى اكىمشىلىكتە 2-28 اۋىلدارى، ياعني، 26 شارۋاشىلىعى قۇرىلىپ، وندا 1910 جىلى 146 شاڭىراقتا 791 ادام بولعان. ولار تولىعىمەن جالايىردىڭ مىرزا جانە انداس رۋلارىنان تاراعاندار. قىستاۋلارى بۇراق، قاراوي، كوكتال، سارىبۇلاق، سادىق شاتقالدارىنا سالعان. كوكتەۋ مەن كۇزەۋ، قىستاۋدان ۇزاپ كەتپەگەن. جازدا مالى كوپ شارۋاشىلىقتار تاۋ ەتەگىندەگى بالىقتى، شاجا، قويتاس جايلاۋلارىنا كوشكەن. جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتار قىس كەزىندە ءىرى قارا مالدارىن تومەنگى قاراتال بولىسىنا قاراستى كەسكەنتال شاتقالىنا ءوز اعايىندارى وتىرعان جەرگە قاراي ايداعان. قاراتال وزەنى بويىنان مال ازىعىنا جوڭىشقالىق سەپكەن.

1910 جىلعى مالىمەت بويىنشا ۋەزدە 179487 ادام تىركەلگەن، سونىڭ ىشىندە قازاقتار سانى 175999 ادامدى قۇرادى.  وسى جىلعى مالىمەت بويىنشا، مىرزا بولىسىندا 7 اۋىل، 912 شاڭىراق، 5198 ادام تۇرعاندىعى تىركەلگەن. ۋەز تۇرعىندارى نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ۇساق كاسىپپەن اينالىسقاندار دا تۇرعىندار سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا، وسى جىلدارداعى كەلىمسەكتەردىڭ 1912-1913 جىلدار ارالىعىندا جەرگىلىكتى ۋەزد باسشىلىعىنا جانە اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورعا جازعان حاتتارى ساقتالعان. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن 1917 جىلعى اقپان جانە قازاق توڭكەرىسىنەن دە ەركىندىكتەر شەت قالعان جوق. 1910-1916 جىلدار ولكەمىز ءۇشىن قايعى-قاسىرەتكە تولى بولدى. رەسەي پاتشالىعى جەتىسۋداعى كازاك-ورىستاردى قۇتىرتىپ، قارۋلاندىرىپ قازاقتارعا ايداپ سالدى. بۇل 1916 جىلعى قازاقتاردىڭ پاتشالىق رەسەي بيلىگىنە قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنە اكەلىپ سوقتى. وسى كەزدە ەركىن اۋىلىنىڭ تۇبىندە ءالى كۇنگە دەيىن ەل ەسىنەن كوتەرىلمەگەن سىرىمبەت قىرعىنى ورىن الدى. 1918 جىلى 15 ناۋرىزدا جەتىسۋدا كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعانىمەن 1919-1920 جىلدارى قىزىل ارميانىڭ ۆەرنيي قۇراما وتريادى سولتۇستىك جەتىسۋدا باستى اسكەري وپەراتسياسىن جۇرگىزىپ، وعان قارابۇلاق ستانسىسىنان جەرگىلىكتى ەرىكتىلەر قوسىلىپ، 1920 جىلعا دەيىن جەتىسۋداعى اق گۆاردياشىلاردى جويۋ مىندەتىن اتقاردى.

كەلەسى 1921 جىلدان باستاپ جەر-جەرلەردە «قوسشى» ۇيىمدارى قۇرىلا باستادى. سول جىلى قاپال ۋەزىندە 15 قوسشى وداعى قۇرىلىپ، 4850 ادام بىرىكتىرىلدى. بۇل كەز ەركىننىڭ جوعارى قاراتال بولىستىعىنا قاراپ تۇرعان كەزى ەدى. ال 1922 جىلى جوعارى قاراتال بولىستىعىنان باسقا، ەسكەلدى بولىستىعى قۇرىلىپ، 1927 جىلى بادىراق بولىسى بولىپ اتالدى. ەركىن وسى تۇستا ەسكەلدى بولىستىعىنىڭ قۇرامىنا ەندى. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن 1928 جىلى بۇرىنعى بەس ساتىلى: اۋىل-سەلو، بولىس، ۋەزد، گۋبەرنيا، ولكە سياقتى باسقارۋ قۇرىلىمى ءتورت ساتىلى: اۋىل-سەلو، اۋدان، وكرۋگ، ولكە بولىپ اۋىستىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكادا 6 گۋبەرنيا، 2 وكرۋگ، 32 ۋەزد، 410 بولىستىقتىڭ ورنىنا 13 وكرۋگ جانە 192 اۋدان بولاتىن بولدى. وسىنداي اۋدانداردىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى 1932 جىلى رەسپۋبليكادا الماتى، اقتوبە، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، قاراعاندى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى قۇرىلدى. ءسويتىپ ەركىن اۋىلى 1923 جىلدان باستاپ تالدىقورعان اۋدانىنىڭ قۇرامىندا الماتى وبلىسىنا قارادى.

تالدىقورعان اۋدانىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان سەلوسى بولىپ 1928 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا قۇرىلدى. اۋداننىڭ سول كەزدەگى قۇرامىنا بۇگىنگى تالدىقورعان، قاراتال، كوكسۋ جانە بۇرىنعى گۆارديا اۋداندارىنىڭ جەرلەرى كىردى. بۇعانعا دەيىن اۋداندى بىرنەشە بولىستىق بىرىكتىردى. 1924 جىلدان باستاپ گاۆريلوۆقا تالدىقورعان اتالا باستادى.

1921-1922 جىلدارى جەتىسۋدا جەر-سۋ رەفورماسى جۇزەگە اسىرىلدى. 1921 جىلى قاپال ۋەزىندە جەتىسۋ وبلىسى توڭكەرىستىك كوميتەتى حالىقتاردى جەرگە ورنالاستىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىستى. جەر-سۋ رەفورماسى كوشپەندى حالىقتى وتىرىقشىلىققا كوشۋ بارىسىن تەزدەتتى. سوندا بولسا جەڭدىك، توڭكەرىس، قىزىل كۇنشىعىس اۋىلدارىنىڭ قازاق شارۋالارى 1927-1928 جىلدارعا دەيىن وزدەرىنىڭ جاڭا جەر تەلىمدەرىن ورىس كۋالاكتارعا ارىنا ءاربىر دەسياتيناسىن ەكى سومنان جالعا بەرىپ، وزدەرى باي تۋىستارىنىڭ مالىن باعىپ، جايلاۋعا كەتىپ نەمەسە باسقا جۇمىستارمەن اينالىستى.

1922 جىلدىڭ قازانىندا تالدىقورعان ۋەزىندە 56 وقۋ ورنى جۇمىس ىستەدى. وندا 114 مۇعالىم ساباق بەرىپ، 1580 وقۋشى ءبىلىم الدى. كەلەسى 1923 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 1 قاراشاعا دەيىن ۋەزدە جاڭادان 33 قازاق مەتەبى اشىلدى. ەركىن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا وسى مەكتەپتەردە وقىپ، ءبىلىم الدى.

1929 جىلى ءىرى باي مەن جارتىلاي فەبدالداردىڭ دۇنيە-مۇلىكتەرى مەن مالدارى كونفيسكەلەندى. العاشقى ۇجىمداسۋ 1929 جىلى باستالدى. وسى جىلى اۋداندا ءبىرىنشى بولىپ «كراسنىي پاحار» كولحوزى قۇرىلدى. 1930 جىلى «جاڭالىق»، «جاڭا تالاپ»، «يساەۆ» اتىنداعى، «ەكپىندى»، «قىزىل كۇنشىعىس»، «جەڭدىك»، «توڭكەرىس»، «جاقسىمبەت» ۇجىمشارلارى قۇرىلدى. سول كەزدە «جاڭاتالاپ» ۇجىمشارىندا بار بولعانى 28 جۇمىسشى، ەكى سوقا، 1 اربا، 5 سيىر، 3 ات، 2 تۇيە، 20 قوي بولدى.

1932 جىلدىڭ 20 اقپانىندا الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن تالدىقورعان اۋدانىنىڭ دا №1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 11، 12، 13، 14، 15، 16، 17، 18 اۋىلدىق كەڭەستەرى مەن ارالتوبە، بەزوپەسەنكا، بەلوكامەنكا، بەرەزوۆكا، گولۋبينوۆكا، جالعىزاعاش، كالينوۆكا، قارابۇلاق، قاراتال، كوكسۋ، قاپال، كونوۆالوۆ، كريۆوشەەۆ، قوعالى، لۋگوۆوي، مولوگوۆكا، رازۆيلين، ستالين، تالدىقورعان، تومسك، ترويتسك، حولموگوروۆ، تساريتسىن سەلولىق كەڭەستەرى بولدى.

1933 جىلى 4 ساۋىرىندە تالدىقورعان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەنىڭ شەشىمىمەن №11، 12، 10 اۋىلدىق كەڭەستەرى بىرىكتىرىلىپ، بىجى اۋىلدىق كەڭەسى، №14، 18، 8 اۋىلدىق كەڭەستەرى بىرىكتىرىلىپ، قاراجىرىق اۋىلدىق كەڭەسى بولىپ اتالدى. №8 اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ «ەلتاي» ۇجىمشارى №9 اۋىلدىق كەڭەسىنە №5 اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ «توقتامىس»، «بيعاش» ۇجىمشارلارى «جالعىز اعاش» اۋىلدىق كەڭەسىنە، №3 اۋىلدىق كەڭەس قۇرامىنداعى «ەڭبەك» ۇجىمشارى وتەناي اۋىلدىق كەڭەسىنە بەرىلدى. وسى شەشىممەن اۋىلدىق كەڭەستەر №1 – قوڭىر، №2 – لەنين، №3 – ەركىن، №4 – شۇبار، №5 – وتەناي، №6 – تولەنگىت، №13 – شاعان، №15 – شاڭحاناي، №16 – ەرنازار، №17 – كوكتال بولىپ اتالدى.

1933 جىلعى 16 قاراشاداعى قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ارالتوبە، بەزوپاسەنكا، گولدۋبينوۆكا، ەرنازار، كونوۆالوۆ، كوكسۋ، كريۆوشەەۆ، قوعالى، لۋگوۆوي، رازۆيلين، حولموگوروۆ، تساريتسىن، شاعان، شانحاناي اۋىلدىق كەڭەستەرى قوعالى اۋىلىنا، بىجى، دۇنگەنە، قىزىل بۇلاق، قاراجىرىق، مۇقىرى، وكتيابر اۋىلدىق كەڭەستەرى قاراتال اۋدانىنا بەرىلدى. اۋدان قۇرامىندا بەلوكامەنكا، بەرەزوۆكا، جالعىز اعاش، ەركىن، كالينوۆكا، قارابۇلاق، قاراتال، قاپال، قوڭىر، لەنين، مولوگروۆكا، ستالين، تالدىقورعان، تويسك، ترويتسك، تولەنگىت، وتەناي، شۇبار اۋىلدىق جانە سەلولىق كەڭەستەرى قالدى.

1936 جىلى ۇساق ۇجىمشارلار ىرىلەندىرىلىپ، ونىڭ سانى 43 بولدى. ۇجىمشارلاردىڭ سول كەزدەگى اتتارى مىناداي ەدى: «ەڭبەك»، «جامبىل»، «وتەناي»، «تالدىقارىق»، «ەلتاي»، «نوۆيمير»، «كرۋپسكيي»، «قىزىلتۋ»، «جاڭاتالاپ»، «جاڭالىق»، «شىمىر»، «نۇرا»، «ترەتيا پياتيلەتكا»، «نوۆىي بىت»، «زاريا ۆوستوكا»، «سارىبۇلاق»، «قازاقستان»، «ەركىن»، «كەمەراشى»، «كراسنىي پاحار»، «بورەتس ترۋدا»، «كەسىك»، «ەشكىولمەس»، «ەكىنشى بەسجىلدىق»، «قىزىل وكتيابر»، «وكتيابر»، «بيعاش»، «توڭكەرىس»، «مولوتوۆ»، «جەڭدىك»، «بولشەۆيك»، «قىزىل كۇنشىعىس»، «تەلمان»» «ەكپىندى»، «1 ماي»، «تەڭدىك»، «كومينتەرن»، «قوراتالدى»، «تەرەكتى»، ميچۋرين»، «ۆولكوۆ»، «ناش پۋت»، «ترۋد زەملەدەلتسا».

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى وبلىستاعى قولىنا قارۋ الۋعا جارايتىن ەر-ازاماتتار مەن قىز-كەلىنشەكتەر مايدانعا اتتاندى. ونىڭ ءبارىن وسى رەتتە تولىقتاي اتاي الماساق تا، ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلاردىڭ باتىرلىعى جەتىسۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ەرلىك شەجىرەسى بولىپ تاريح بەتىنە تاڭبالانىپ قالدى. سونداي-اق، سوعىس جىلدارى وبلىس ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان اۋداننان كوشىرىلگەن 34 كاسىپورىندى، باتىس ايماقتاردان كەلگەن مىڭداعان بوسقىنداردى قابىلداپ، ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىردى. اتاقونىسىنان كۇشپەن كوشىرىلگەن ءجۇز مىڭداعان چەشەن مەن ينگۋش، قاراشاي مەن بالقار، نەمىس پەن پولياك، تۇرىك پەن قىرىم تاتارلارى وبلىس اۋماعىنا، تالدىقورعان وڭىرىنە، سول قاتاردا ەركىن اۋىلىنا دا ورنالاسىپ، ۇرپاعىن ءوربىتتى.

سوعىستان كەيىن وبلىس تۇرعىندارى قايتا قۇرۋ ناۋقانىنا بەلسەنە اتسالىستى. ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى قول جەتكەن ەرەن تابىستارى ءۇشىن وبلىس ەكى مارتە لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. وبلىس ەڭبەكشىلەرى اراسىنان 100-گە جۋىق سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى، مىڭداعان ەڭبەك وزاتتارى شىقتى. قاي سالادا بولسىن ەرەن ەڭبەكتەرىمەن تۇلعالانعان ازاماتتار قازاقستاننىڭ ەمەس، بۇكىل وداقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. سول قاتاردا جەرلەسىمىز، ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتانعان قازاقستاندى جيىرما نەشە جىل باسقارعان دىنمۇحامەد قوناەۆتى، نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتى ايرىقشا اتاي كەتكەنىمىز ءجون. عىلىم، ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ۇلكەن جاڭالىقتار اشقان عالىمدار شوعىرى ءوسىپ شىقتى. سول قاتارعا قازاق سپورتىن بۇكىل الەمگە تانىتقان تالانتتى ازاماتتار دا بولدى.

سوعىس اياقتالاردان  ءبىر جىل بۇرىن، ياعني، 1944 جىلى 16 ناۋرىزدا تالدىقورعان وبلىسى الماتى وبلىسىنان ءبولىنىپ شىقتى.   ەكى وبلىس وزدەرىنشە ءوز اكىمدىكتەرىنە باعىنىپ، ءوندىرىس پەن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن قۇرىپ، دامىتتى.  ءىرى كاسىپورىندار قۇرىلدى. اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرى ەت-ءسۇت وڭدەۋ، ءداندى داقىلدار ءوسىرۋ ماقساتتى تۇردە ىسكە اسىرىلدى. مال باسى كوبەيتىلىپ، ازىعىن دايىنداۋ ناۋقانى ۇكىمەتتىڭ نازارىنا الىندى. كەيىننەن، 1959 جىلى تالدىقورعان وبلىسى  الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قايتا كىردى. بۇل جىلدار جەتىسۋدا  ءبىلىم-عىلىم جاقسى جولعا قويىلىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىندا  زامانعا قاجەتتى ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەلى  جۇزەگە اسىرىلدى. 1961 جىلدىڭ 10 مامىرىندا تالدىقورعان اۋدانى تاراتىلىپ، ونىڭ اۋماعىنداعى سەلولىق كەڭستەر تالدىقورعان قالالىق كەڭەسىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. وسىدان ارى قاراي «سارىبۇلاق»، «كەمەراشى»، «30 جىلدىق قازاقستان»، «ەركىن» ۇجىمشارلارى بىرىگىپ، ەركىن اۋىلدىق سەلولىق وكۋرۋگى قۇرىلدى.

بۇل جىلدارى وبلىستى  بايكەن ءاشىموۆ باسقاردى.  ول تۇرعىن ءۇي، مەكەمە، عيماراتتاردىڭ سالىنۋى، «جەتىسۋ» شاعىناۋدانى،  تالدىقورعان اككۋمۋلياتور زاۋىتى ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا  ىقپال ەتتى.  ەكى جىلدان كەيىن وبلىس باسقارۋعا  ءارىپباي الىباەۆ جەتەكشىلىك ەتتى.  ساحان قۇسايىنوۆ وبلىسقا باسشىلىق ەتكەن 1978-1982 جىلدارى  ءوندىرىستىڭ دامۋى، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت، سپورت مەكەمەلەرىنىڭ قۇرىلىستارىن سالۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن.  وبلىس ورتالىعىندا «جەتىسۋ» ستاديونى، دراما تەاترىنىڭ عيماراتى تۇرعىزىلدى. ول اۋدان، قالالاردىڭ تازالىعى، كوركەمدىك ەرەكشەلىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. توقسانىنشى جىلدارى ەل توقىراۋعا ۇشىرادى.  كوپتەگەن كاسىپورىن جابىلىپ، حالىقتىڭ كۇن كورىسى  قيىندادى. ەكونوميكا قۇلدىرادى.  جۇمىسسىزدىقتان ەلدىڭ جاعدايى اۋىرلادى. وبلىستى قايتادان ەكىگە ءبولدى.  سونىمەن،  1997 جىلى تالدىقورعان وبلىسى تاراتىلىپ،  اۋداندار الماتى وبلىسىنا قوسىلدى.

تالدىقورعان وبلىس ورتالىعى ستاتۋسىنان ايرىلعان سوڭ جۇمىسسىزدىق بۇرىنعىدان دا كوبەيدى.  حالىق ءىلدالدالاپ كۇن كوردى. ەلدىڭ ۇلكەندەرى، اقساقالدار جوعارى جاققا حات جازىپ، وبلىس ورتالىعى ستاتۋسىن قايتا بەرۋدى سۇرادى. جاراتقان جار بولىپ، 2001 جىلى قىركۇيەك ايىندا تالدىقورعان قايتادان الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى مارتەبەسىن الدى. ەركىن اۋىلى تالدىقورعان قالاسىنىڭ قۇرامىندا قالدى.

سول جىلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تالدىقورعانعا كوشتى.  كوشتى وبلىستىڭ جاڭا اكىمى شالباي قۇلماحانوۆ باستاپ كەلدى. بۇل كەز  الماتى وبلىسىنىڭ جاڭا تىنىسپەن قارىشتاپ دامۋىنا مول مۇمكىندىك جاسالعان كەزى ەدى. الدىمەن تالدىقورعانعا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ، كوشەلەرى جوندەلدى.  عيماراتتار سالىنىپ، باسقارما، دەپارتامەنت  مەكەمەلەرى اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋلەردەن ءوتتى. اۋىل، اۋدان ورتالىقتارى تازالانىپ، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە قولداۋ ءبىلدىرىلدى. سول كەزدەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن كوپتەگەن شاعىن كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى. بۇگىندە وبلىستا 128 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار كوپتەپ سالىنا باستادى.  تالدىقورعاندا  «دوستىق ءۇيى»، «ءتىل  سارايى»، «جاستار» سپورت سارايى، تەننيس ورتالىعى، ارداگەرلەر ءۇيىن سالعىزۋعا مۇرىندىق جاسادى.  ولاردىڭ جابدىقتالۋى، ەلدىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋى ۇلتتار اراسىندا دوستىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا ىقپال ەتتى. وبلىستىڭ تاريحي، ۇلتتىق ناقىشىنىڭ  ايشىقتالۋىنا  كۇش سالدى.  ول تالدىقورعاننان ءۇش اتا، قادىرعالي جالايىري، قاراكەرەي قابانباي، ءسۇيىنباي ارونۇلى ەسكەرتكىشتەرىن ورناتتى. حالىقتىڭ ىشىمدىكتەن باس تارتىپ، ۇلتتىق تاعامدارعا دەن قويۋىنا ىقپال ەتتى. سەرىك ابىكەنۇلىنىڭ تۇسىندا اۋدان ورتالىقتارىندا قىمىزحانا، شۇباتحانالار كوپتەپ سالىندى. وبلىستىڭ ورتالىعىنا جىل سايىن ءبىر اۋدان ءوز كيىز ءۇيىن تىگىپ، قالا تۇرعىندارىن  ۇلتتىق  تاعاممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى.

2011 جىلدان باستاپ ۇدەمەلى يندۋستريالى-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى، ءوندىرىس ونىمدەرىن كوبەيتۋ، جاڭا قۇرىلىستاردىڭ بوي كوتەرۋى جانە  قولجەتىمدى باسپانالاردىڭ سالىنۋىنا باسا نازار اۋداردى.  قۇرىلىستىڭ قارقىندى جۇرۋىنە، استىق القابىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە، ەگىستىكتى سۋاراتىن يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ جاڭارتىلۋى، مال باسىنىڭ ءوسۋى، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. تالدىقورعاننان جاڭادان نەكە سارايى، دراما تەاترى، ساز مەكتەبى، وقۋشىلار سارايى، جاستارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى سالىندى.  جاڭادان بىرنەشە شاعىن اۋدان، داڭعىلدار تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە بەرىلدى.  وسىنىڭ ناتيجەسىندە  وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 200 مىڭعا جۋىقتادى.  بالا تۋۋ كورسەتكىشى ارتتى. سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەرىنىڭ قاتارى ءوستى.

ەكونوميكانى كوتەرۋگە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى وڭ اسەر ەتتى. سونىڭ  ناتيجەسىندە  «كوكا-كولا»، «RG BRANDS»، «حاملە»، «فيليپ مورريس»، «دجەي تي اي»، «فۋد ماستەر»، «Danone»، «ادال»، «كناۋف-گيپس»، «الاتسەم»، «ەففەس» سياقتى ءىرى برەندتىك كاسىپورىندار قاناتىن جايدى.  بۇدان بولەك، “اۋىل – ەل بەسىگى”، “نۇرلى جەر” سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا  اۋىل، اۋدان ورتالىقتارىندا دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى،  ساياباقتار مەن سكۆەرلەر سالىنىپ، ينفراقۇرىلىم جاقسارتىلۋدا. تالدىقورعان قالاسىندا ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق زاماناۋي ءجۇزۋ باسسەينى اشىلدى.  وبلىستا ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ جانە جىلۋ كوزدەرىن گازبەن جىلىتۋعا اۋىستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.  2022 جىلى الماتى وبلىسى الماتى جانە جەتىسۋ وبلىسى بولىپ ءبولىنىپ، جەتىسۋ وبلىسى جاڭادان قۇرىلدى.

وبلىس بىردە قوسىلىپ، بىردە بولىنسە دە تالدىقورعان قالاسى قالا ستاتۋسىنان ايىرىلعان جوق. ال ەركىن اۋىلى دا تالدىقورعان قالاسىمەن بىرگە تۇلەپ، وركەندەپ وتىردى. تەك 1944 جىلدان بۇگىنگە دەيىنگى قالانى باسقارعان ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارى مەن دەرەكتەرى عانا مۇراعاتتاردا ساقتالعان. سول قاتاردا دۋبروۆسكيي ا. ا 1944-1945 جىلدار، كوندراتەنكو اندرەي پاۆلوۆيچ 1945-1949 جىلدار، كولموگوروۆ گريگوريي يۆانوۆيچ 1950-1951 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن، فەدەتوۆ الەكسەي پاۆلوۆيا 1954 جىلدىڭ ماۋسىمىنان 1955 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن، سينتسوۆ يۆان يۆانوۆيچ 1955 جىلدىڭ قاراشاسىنان 1958 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن، اۋباكىروۆ جۇماعالى 1958 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1961 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن، بالاپانوۆ جۇماحان 1961 جىلدىڭ تامىزىنان، 1963 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن، كوپىتين ۆالەنتين پاۆلوۆيچ 1963 جىلدىڭ قاڭتارىنان، 1968 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن، تالقىباەۆ مولداقاسىم 1968-1979 جىلدار ارالىعىندا، نۇرپەيىسوۆ سوۆەتحان سەيىتقاليۇلى 1979 جىلدىڭ ماۋسىمىنان 1983 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن، اقىلباەۆ كوبەس 1983 جىلدىڭ تامىزىنان 1987 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن، شەگىروۆ امانعازى 1987 جىلدىڭ مامىرىنان 1990 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن، جاقيانوۆ ورالبەك نۇرسەيىتۇلى 1990 جىلدىڭ اقپانىنان 1992 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن، بيجانوۆ كەرىمجان كىسەنبايۇلى 1997 جىلى 5 مامىردان 1999 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن، جىلقايداروۆ ساكەن ەگىنبايۇلى 1999 جىلى ناۋرىزدان 2011 جىلى ساۋىرىنە دەيىن، بيگەلديەۆ ماحاببات سادۋاقاسۇلى 2011 جىلى ساۋىردەن 2012 جىلى قاڭتارعا دەيىن، الپىسوۆ ەرمەك امانتايۇلى 2012 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن، باعدات قاراساەۆ 2015 جىلدىڭ قاراشاسىنان 2018 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن، ەرجان جاسىباەۆ 2018 جىلى مامىر ايىنان 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن تالدىقورعان قالاسىن باسقاردى. 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى قالا تىزگىنى اسەت ماساباەۆقا ءتيدى.

قالاداعى ءتۇرلى وزگەرىستەرمەن بىرگە ەركىن اۋىلىن باسقارعان ازاماتتاردىڭ ەسىمى دە اۋىسىپ وتىردى. 1996 جىلى ەركىن اۋىلىنىڭ ءبىر توپ بەلسەندى ازاماتىنىڭ تالدىقورعان قالالىق ارحيۆىنە جولداعان حاتى بويىنشا تومەندەگى مالىمەتتەر انىقتالعان.

بۇل دەرەكتەر تالدىقورعان اۋداندىق دەپۋتاتتار اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانە ەركىن اۋىلكەڭەسىنىڭ قورىنداعى قۇجاتتاردان الىنعان. ەركىن اۋىلكەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ارحيۆتەگى قۇجاتتاردا ناقتىلى دەرەك جوق. بىراق 1930 جىلى ەركىن اۋىل كەڭەسىنىڭ اۋماعىندا كەمەراشى، قازاقستان، ەركىن، 1931 جىلى اشىبۇلاق ۇجىمشارىنىڭ قۇرىلعانى جايلى قۇجاتتار سول جىلدارى ەركىن اۋىل كەڭەسىنىڭ بولعانىن انىقتادى. 1930-1941 جىلدارى ەركىن اۋىل كەڭەىسىنىڭ قىزمەتى جايلى ارحيۆتە ەشقانداي قۇجات جوق. 1945-1950 جىلدار كەزەڭىندە ەركىن اۋىلكەڭەسىنىڭ قورىندا بارلىعى 5دانا قۇجات  ساقتالعان. سوندىقتان اۋىل كەڭەسى توراعالارىنىڭ اۋىسۋىن ناقتىلى انىقتاي المادىق. 1930-1939 جىلعا دەيىن ەركىن اۋىل كەڭەسى «ەركىن اۋىلدىق جۇمىسشى شارۋا جانە قىزىل ارميا دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى» دەپ اتالادى. (تالدىقورعان اۋدانى، الماتى وبلىسى). 1939-1954 جىلعا دەيىن «ەركىن اۋىلدىق ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى جانە ونىڭ اتقارۋ كوميتەتى» دەپ اتالعان. (تالدىقورعان قالاسى، 1944 جىلدان)، 1955-1977 جىلعا دەيىن «ەركىن سەلولىق ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى» دەپ اتالعان. 1977 جىلدان «ەركىن سەلولىق حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى» دەپ اتالدى.

ارحيۆتەگى بار قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، ەركىن اۋىل كەڭەسىنىڭ توراعالارى مەن حاتشىلارى جايلى تومەندەگى مالىمەتتەردى ۇسىنامىز.

سونىمەن قاتار، ارحيۆ قۇجاتتارىندا ەركىن اۋىلىنىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە ارالاسقان تۇلعالار مەن ولاردىڭ جىل شەگى دە كورسەتىلگەن. ول تىزىمدە: الداش كەنجەباەۆ (1950-1958)، ەسەتوۆ ساكەن (1958 – 1960)، ءالىشپانوۆ جاپارقۇل (1960 – 1965)، سامبەتوۆ نۇرعابىل (1963 – 1965)، نام س.پ (1965 – 1973)، سامسونوۆ پ. ف (1973 – 1979)، بەكسۇلتانوۆ ا. ا (1979 – 1981)، بيتۋەۆ ت. م (1981 – 1983)، وكسىكباەۆ ا. س (1983 – 1987)، ستەپانيشەۆ ا. ۆ (1987 – 1991)، تسوي يۋ. چ (1991 – 1993)، جيەنكەلدينوۆ (1993 – 1995)، دۇيسەمباەۆ ا. ءى (1995 – 1997)، ورازباەۆ ق (1997 – 1999) جىلدارى ەلگە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن.

ءبىر وسى ە4،trn3 جازۋ بارىسىندا ەركىن اۋىلىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى تورتاي ىزباسقانوۆ، كوكتال اۋىلدىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماماي نۇرىشوۆ، اۋىل اقساقالى ارىستانبەك بيباتىروۆ اعالارمەن بىرگە جەتىسۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى قۇجاتتاردى قايتادان ءسۇزىپ شىقتىق. سول كەزدە تومەندەگى دەرەكتەر قولىمىزعا ىلىكتى. وسى قۇجاتتاردەرەكتەر نەگىزىندە ەركىن اۋىلى 1933 جىلى قۇرىلعانى بەلگىلى بولدى. ول تۋرالى وسى جازبانىڭ ورتا تۇسىندا ايتىلدى. سونىمەن 2023 جىلى ەركىن اۋىلىنىڭ قۇرىلعانىنىڭ 90 جىلدىق مەرەي تويى اتالىپ ءوتتى.

قاجەت انداس،

دەرەككوز: «وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن» كىتابىنان الىندى. تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023 جىل.