بالاسازدىڭ ماڭدايشوقىسىنان اسىپ تۇسكەندە توبەسى ءبىراز وپىرىلعان الىپ مازار وتكەن-كەتكەندەر توقتاپ، ءتاۋ ەتەتىن جەردىڭ ءبىرى. ومار تورە ءتىرى كەزىندە مازاردى اتتىڭ قىلى مەن ەشكىنىڭ قىلشىق ءجۇنىن ەشكى مايىنا قوسىپ، باتپاققا ارالاستىرىپ، ءىشىن بولمەلەرگە ءبولىپ، كۇمبەز قىلىپ سالدىرىپتى. كەسەنەنىڭ توبەسى قىزىل اسكەرلەر سالدارىنان ويىلعانى بولماسا، باسقا جاعى بۇزىلماي ساقتالعان. وكىنىشتىسى، ببر جارىم عاسىر بويى قالپى بۇزىلماي ساقتالعان كەسەنە قازاقستاننىڭ قاسيەتتى نىساندارىنىڭ تىزىمىنە ەنبەي كەلەدى. كوپشىلىك: «كەسەنەنى مەملەكەت قورعاۋىنا الماسا، قولدا بار اسىل دۇنيەدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن» دەگەندى ايتادى.
– وسى وڭىردە كەشەگى ساق، عۇن، تۇركى داۋىرىنەن قالعان قورىمدار كوپ كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرازى الماتى وبلىستىق تاريحي، مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. ال ومار-الحان تورە قورىمى قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى تاريحي ەسكەرتكىش ساناتىنا جاتادى. ونى تىزىمگە الىپ، قورعاپ، ۇرپاق ۇلاعاتىنا اينالدىرعان ابزال، – دەيدى الماتى وبلىستىق تاريحي، مادەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جاندوس ادامجانوۆ.
شيپالى تامشىبۇلاق، تونالعان التىن كەنى
بالاسازدىڭ كۇن شىعىسىندا، جارتاستىڭ ساڭىلاۋىنان سىزدىقتاپ، تامشىلاپ اعىپ جاتقان تاعى ءبىر سۋ كوزى بار. ونى جەرگىلىكتى جۇرت «شيپالى – تامشىبۇلاق» دەپ اتايدى. سودان ءسال ورلەپ، تاۋ ىشىنە سۇعىنىپ كىرگەندە الدىمىزدان كەڭەس وداعى كەزىندە التىن قازىلىپ، كەيىنگى جىلدارى جۇمىسىن توقتاتقان كەن ورنىنا جەتتىك. بۇل جەردە ەڭ العاش ومار، القان تورەلەردىڭ ۇرپاعى تۇرسىن تورە التىن شايقاعان ەكەن. جاقپارلى تاۋ جىنىسىن ىشكەرىلەي قازىپ كىرگەن كەن ورنىنىڭ توبەسىنەن اققان تامشىلار تاعانىن سۋعا تولتىرىپ تاستاپتى. كەننىڭ ىشىنە كىرىپ، ءبىراز جەرگە بارىپ كوردىك. تاستاي سۋ اياعىمىزدى توڭدىرسا، ىشىنە ەنگەن سايىن ەستىلەتىن دۇڭگىرلەگەن دىبىس پەن قورقىنىشتى قاراڭعىلىقتان كوپ جۇرۋگە ءداتىمىز جەتپەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، وسى ۇڭگىرمەن جۇرە بەرسە تاۋ باسىنان شىعادى ەكەن. «ءجۇرىپ ءوتتىم» دەگەندەردى كەزدەستىرمەدىك.
– كەيىنگى كەزدە زاڭسىز قورىم تونايتىندار قاپتاپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە زاڭسىز التىن شايقايتىندار كوبەيدى. سونىڭ سالدارىنان بايلىعىمىز تونالىپ، تابيعاتىمىز ءبۇلىنىپ جاتىر. وسىعان ءبىر توسقاۋىل قويىلسا جاقسى بولار ەدى؟ – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى.
«بۇل نىساندى دا قايتا جاڭعىرتىپ، تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ ماقساتىنا پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى كوپ» دەگەن پىكىرگە توقتالدىق.
توعىزقۇمالاق تاقتا تاسى
بالاسازدىڭ جوعارى جاعىندا «كوكساي» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەلىگىندەگى اۋماقتا كوپتىڭ كوڭىلىن اۋدارعان ەكى تاريحي قونىسقا كەزدەستىك. ءبىرى وتكەن عاسىردىڭ الدىڭعى جارتىسىنا ءتان كونە قورىم. ونداعى زيراتتار وزەن اڭعارىنان تاسىپ جەتكىزىلگەن مالتا تاستارمەن قورشالىپ، ءار قابىردىڭ ماڭدايىنا تاسقا قاشالعان لاتىن، كيريل، توتە جازۋى بار بەلگى قويىلىپتى. سونىڭ ءبىرازى ءوشىپ، وقۋعا قيىندىق تۋدىردى. وسىعان دەيىن تارحشىلار مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ نازارىنا ىلىنبەگەن قورىمدى زەرتتەۋ كەرەك. «بۇل 1930 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە قايتىس بولعانداردى جەرلەگەن جەر بولۋى مۇمكىن»، – دەيدى تاريحشى ەربول بەكبولاتوۆ.
ال بايانجۇرەك تاۋىنىڭ ورگى جاعىنداعى كوكساي وزەنىنىڭ اڭعارىنداعى جوتادان تاسقا ويىلعان توعىزقۇملاق تاقتاسىن بايقادىق. ونىڭ جانىنداعى تاستان ۇيىلگەن 5 قورىمنىڭ كولەمدى ۇشەۋى ءبىر سىزىقتىڭ، كىشىلەۋ ەكەۋى ءبىر سىزىقتىڭ بويىندا ورنالاسقان. ودان ارى تاۋ بوكتەرىنە قاراي كىشىلەۋ تاعى ءبىر قورىم كورىنەدى. جانداس ادامجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، تاسپەن ۇيىلگەن بەس قورىم مولشەرمەن كەيىنگى ورتا عاسىرعا، ال ارعى جاعىنداعى قورىم تۇركى داۋىرىنە ءتان جادىگەر.
– بۇرىندارى توعىزقۇمالاق ويىلعان تاقتا تاستىڭ ەكى جاعىندا ادام وتىرۋعا ىڭعايلاپ جاسالعان، ءتۇرلى تاڭبا ويىلعان ەكى ۇلكەن قارا تاس بولۋشى ەدى. بىرنەشە جىل بۇرىن ونى الدەكىمدەر قازىپ، كولىگىنە تيەپ الىپ كەتىپتى. وسى تاستى دا ءبىر كۇنى ۇرلاپ كەتپەسىن دەپ كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىپ ءجۇرمىز. بۇل بايلىقتى ەل بولىپ قورعاعانىمىز ءجون، – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى.
تاستاعى ويىن تاقتاسىنىڭ ۋاقىتىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا، ماڭايىنداعى قورىمعا قاراپ كەيىنگى ورتا عاسىرعا ءتان دەۋگە بولادى. ونى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ەلىمىزگە تانىمال ارحەولوگتارعا جىبەرىپ ەدىك. ولار اشىق اسپان استىنداعى ويىن تاقتاسى اۋستراليا، شۆەيتساريادا كەزدەسكەن دەگەن بولجام ايتتى. تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن جاڭالىق.
بالاساز – وسىنداي قاسيەت پەن قۇپيانى باۋىرنا بۇگىپ جاتقان جەر. ونىڭ تاريحىن تۇگەندەپ، سىرىن اشساق، ءتۋريزمنىڭ تورىنە اينالار ەدى.
قاجەت انداس
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
