Balasazdyń Mańdaishoqysynan asyp túskende tóbesi biraz opyrylǵan alyp mazar ótken-ketkender toqtap, táu etetin jerdiń biri. Omar tóre tiri kezinde mazardy attyń qyly men eshkiniń qylshyq júnin eshki maiyna qosyp, batpaqqa aralastyryp, ishin bólmelerge bólip, kúmbez qylyp saldyrypty. Keseneniń tóbesi qyzyl áskerler saldarynan oiylǵany bolmasa, basqa jaǵy búzylmai saqtalǵan. Ókinishtisi, bbr jarym ǵasyr boiy qalpy búzylmai saqtalǵan kesene Qazaqstannyń qasietti nysandarynyń tizimine enbei keledi. Kópshilik: «Keseneni memleket qorǵauyna almasa, qolda bar asyl dúnieden aiyrylyp qaluymyz múmkin» degendi aitady.
– Osy óńirde keshegi saq, ǵún, túrki dáuirinen qalǵan qorymdar kóp kezdesedi. Onyń birazy Almaty oblystyq tarihi, mádeni múrany qorǵau ortalyǵynyń tizimine engen. Al Omar-Alhan tóre qorymy qazaq handyǵynyń sońǵy jyldaryndaǵy tarihi eskertkish sanatyna jatady. Ony tizimge alyp, qorǵap, úrpaq úlaǵatyna ainaldyrǵan abzal, – deidi Almaty oblystyq tarihi, mádeni múrany qorǵau ortalyǵynyń bólim meńgerushisi Jandos Adamjanov.
SHipaly Tamshybúlaq, tonalǵan altyn keni
Balasazdyń kún shyǵysynda, jartastyń sańylauynan syzdyqtap, tamshylap aǵyp jatqan taǵy bir su kózi bar. Ony jergilikti júrt «SHipaly – Tamshybúlaq» dep ataidy. Sodan sál órlep, tau ishine súǵynyp kirgende aldymyzdan Keńes odaǵy kezinde altyn qazylyp, keiingi jyldary júmysyn toqtatqan ken ornyna jettik. Búl jerde eń alǵash Omar, Alqan tórelerdiń úrpaǵy Túrsyn tóre altyn shaiqaǵan eken. Jaqparly tau jynysyn ishkerilei qazyp kirgen ken ornynyń tóbesinen aqqan tamshylar taǵanyn suǵa toltyryp tastapty. Kenniń ishine kirip, biraz jerge baryp kórdik. Tastai su ayaǵymyzdy tońdyrsa, ishine engen saiyn estiletin dúńgirlegen dybys pen qorqynyshty qarańǵylyqtan kóp júruge dátimiz jetpedi. Jergilikti túrǵyndardyń aituynsha, osy úńgirmen júre berse tau basynan shyǵady eken. «Júrip óttim» degenderdi kezdestirmedik.
– Keiingi kezde zańsyz qorym tonaityndar qaptap ketti. Onyń ústine zańsyz altyn shaiqaityndar kóbeidi. Sonyń saldarynan bailyǵymyz tonalyp, tabiǵatymyz búlinip jatyr. Osyǵan bir tosqauyl qoiylsa jaqsy bolar edi? – deidi auyl túrǵyndary.
«Búl nysandy da qaita jańǵyrtyp, tau turizmin damytudyń maqsatyna paidalanudyń tiimdiligi kóp» degen pikirge toqtaldyq.
Toǵyzqúmalaq taqta tasy
Balasazdyń joǵary jaǵynda «Kóksai» sharua qojalyǵynyń ieligindegi aumaqta kóptiń kóńilin audarǵan eki tarihi qonysqa kezdestik. Biri ótken ǵasyrdyń aldyńǵy jartysyna tán kóne qorym. Ondaǵy zirattar ózen ańǵarynan tasyp jetkizilgen malta tastarmen qorshalyp, ár qabyrdyń mańdaiyna tasqa qashalǵan latyn, kiril, tóte jazuy bar belgi qoiylypty. Sonyń birazy óship, oquǵa qiyndyq tudyrdy. Osyǵan deiin tarhshylar men ólketanushylardyń nazaryna ilinbegen qorymdy zertteu kerek. «Búl 1930 jyldardaǵy quǵyn-súrgin kezinde qaitys bolǵandardy jerlegen jer boluy múmkin», – deidi tarihshy Erbol Bekbolatov.
Al Bayanjúrek tauynyń órgi jaǵyndaǵy Kóksai ózeniniń ańǵaryndaǵy jotadan tasqa oiylǵan toǵyzqúmlaq taqtasyn baiqadyq. Onyń janyndaǵy tastan úiilgen 5 qorymnyń kólemdi úsheui bir syzyqtyń, kishileu ekeui bir syzyqtyń boiynda ornalasqan. Odan ary tau bókterine qarai kishileu taǵy bir qorym kórinedi. Jandas Adamjanovtyń aituynsha, taspen úiilgen bes qorym mólshermen keiingi orta ǵasyrǵa, al arǵy jaǵyndaǵy qorym túrki dáuirine tán jádiger.
– Búryndary toǵyzqúmalaq oiylǵan taqta tastyń eki jaǵynda adam otyruǵa yńǵailap jasalǵan, túrli tańba oiylǵan eki úlken qara tas bolushy edi. Birneshe jyl búryn ony áldekimder qazyp, kóligine tiep alyp ketipti. Osy tasty da bir kúni úrlap ketpesin dep kúni-túni kúzetip júrmiz. Búl bailyqty el bolyp qorǵaǵanymyz jón, – deidi auyl túrǵyndary.
Tastaǵy oiyn taqtasynyń uaqytyn dóp basyp aitu qiyn. Alaida, mańaiyndaǵy qorymǵa qarap keiingi orta ǵasyrǵa tán deuge bolady. Ony suretke túsirip, elimizge tanymal arheologtarǵa jiberip edik. Olar ashyq aspan astyndaǵy oiyn taqtasy Australiya, SHveitsariyada kezdesken degen boljam aitty. Tereńirek zertteudi talap etetin jańalyq.
Balasaz – osyndai qasiet pen qúpiyany bauyrna búgip jatqan jer. Onyń tarihyn túgendep, syryn ashsaq, turizmniń tórine ainalar edi.
Qajet Andas
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
