وسى دالادا اتىنان ات ۇركەتىن ۇلى يمپەريا قۇرعان بابالارىمىزدىڭ پاراساتىن كوشپەندىلىكتىڭ كورىنىسى رەتىندە كولەگەيلەپ وتىردى. وڭىرىمىزدەگى تاريحي مۇرالاردى ءوز تۇرعىمىزدان زەرتتەۋ ءىسى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالدى. ياعني، بۇل جۇمىس قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسىمىنە تىكەلەي قاتىستى. ءبىر قۋانارلىعى، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋى حالقىمىزدىڭ وتكەنىن، تاريحىن، مادەنيەتىن تانۋعا بەتبۇرىستار جاساپ، مادەني مۇرامىزدى قازاق مەملەكەتتىگى تۇرعىسىنان تانۋ مىندەتىن جۇكتەدى. اسىرەسە، «ورحون ەسكەرتكىشىنىڭ تولىق اتلاسىنىڭ» جارىق كورۋى، كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى كوشىرمەسىنىڭ استانا تورىنەن ورىن الۋى، تۇركىتانۋ ماقساتىندا ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەردىڭ جۇيەلى وتكىزىلۋى، جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ، ەجەلگى مادەني جادىگەرلىكتەر جايىنداعى سونى زەرتتەۋلەردىڭ جاريالانۋى سياقتى ءىس-شارالار بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ جولعا قويىلا باستاعانىن كورسەتتى. سول قاتاردا ەجەلگى قاڭلىلار جانە قاڭلى حاندىعى تۋرالى دا تارتىمدى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جارىق كورىپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ىلىنە باستادى.
ارينە، بۇگىنگە دەيىن قاڭلى، قاڭلى حاندىعى، قاڭلى مادەنيەتى جايلى از جازىلدى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. ءتىپتى ورتا مەكتەپتىڭ تاريح وقۋلىعىندا ارنايى ءبولىم بەرىلگەن. ودان وزگە مەرزىمدى باسىلىمداردا وسى تاقىرىپتاعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ۇزدىكسىز جاريالانىپ كەلەدى. ايتپاقشى، ءسوز ەتكەلى وتىرعان ەجەلگى داۋىردەگى، ەرتە جانە كەيىنگى ورتا عاسىرلارداعى قاڭلى تايپاسى مەن قاڭلى حاندىعىنا قاتىستى جازباشا دەرەكتەمەلەردىڭ ب.ز.ب. ءىى عاسىردا جازىلعانى انىق. وسىدان كەيىنگى قاڭلىلارعا قاتىستى دەرەكتەر قىتاي تاريحشىسى سىما تسياننىڭ (ب.ز.ب. 145-86) «تاريحي جازبالارى» ەڭبەگىنىڭ «سۋننۋ تۋرالى حيكايا» اتتى تاراۋىندا، “داۆان تۋرالى حيكايا» اتتى تاراۋلارىندا، ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا بان چجاو اياقتاعان «ەجەلگى حان تاريحى»، ب.ز. 5-عاسىرىندا فان ە جازعان «ەرتەدەگى حان اۋلەتىنىڭ تاريحىنا قوسىمشالار» اتتى ەڭبەكتەرىندە، سۋن سو (1007 – 74) باستاعان اۆتورلار توبى جازعان «تان اۋلەتىنىڭ جاڭا تاريحى» (سين تانشۋ) اتتى حرونيكالىق شىعارمادا، اراب ناسىلىنەن شىققان تاريحشى ءال-بالازۋر مەن ات-ءتاباريدىڭ تۋىندىلارىندا، اراب گەوگرافى يبن حوردابەكتىڭ «جولار مەن مەملەكەتتەر كىتابى» اتتى انىقتامالىعىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. سول ەڭبەكتەردە سىر بويى مەن جەتىسۋ ولكەسىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ەتنونەگىزى مەن مەملەكەت قۇرىلىمى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر كورسەتىلگەن. ولاردىڭ اراسىندا قاڭلى حاندىعى تۋرالى دا تاريحي دەرەكتەمەلەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ارينە، بۇل زەرتتەۋشىلەرگە اتا تاريحىمىزدى تۇگەندەپ بەرگەندىگى ءۇشىن العىس جاۋدىرۋىمىز كەرەك. ايتا كەتەرلىگى، اتالعان ەڭبەكتەردەگى دەرەككوزدەرى بۇگىنگى تاڭدا قاڭلى تاريحىن تانۋ تۇرعىسىنان ەمەس، قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە مول كومەك بولىپ كەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، سول اقيقاتتار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەكاراسىن بەكىتۋ جولىنداعى باس اۋىرتار كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدا كوپ ءرول ويناعان. بۇل تۋرالى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «بەل اسۋ» اتتى ەڭبەگىندە دە ايتىلادى. ايتپاعىمىز بۇل ەمەس. سوندىقتان ويىمىزدى وسىلاي تۇيىندەپ، نەگىزگى تاقىرىپقا، ياعني قاڭلى حاندىعىنىڭ ءومىر سۇرگەن جىلى، ساياسي قۇرىلىمى، ونىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن قاڭلى ءسوزىنىڭ ءتۇپ توركىنى جانە قاڭلى مادەنيەتىنىڭ قازاق مادەنيەتىمەن توركىندەستىگى جايىنا كوشسەك.
اتالمىش تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەردەلەۋ ءۇشىن الدىمەن قاڭلى مەملەكەتىنىڭ قاي زاماندا قۇرىلىپ، قاي ۋاقىتتا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقانى جايلى ءبىلىپ العانىمىز ءجون سياقتى. راسىندا، كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاڭلى حاندىعىنىڭ قاي كەزدە پايدا بولعانى ناقتى دالەلدەنگەن جوق. بىراق، ءتۇرلى بولجامدار بار. ياعني، عالىمدار تاريحي جازبالار مەن بۇدان بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەردىڭ دالەل-دايەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، قاڭلى حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن جويىلۋىنىڭ بىرنەشە مەرزىمىن كورسەتەدى. ءبىز سونىڭ اراسىنان: «قاڭلىلار ب.ز.ب. ءىىى-ءىى عاسىردان – ب.ز.V عاسىر ارالىعىندا توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنا بيلىگى جۇرگەن، ەكونوميكاسى مەن شارۋاشىلىعى شالقىعان، الىس-جاقىن ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار جۇرگىزگەن ساناتتى ەل بولعان» دەگەن تۇجىرىمدى دۇرىس دەپ تاپتىق. ەندەشە، وسى ويىمىزدى دالەلدەپ كورەيىك. بارىمىزگە بەلگىلى، تاريح قاشاندا بىزگە بەيمالىم عاسىرلار قويناۋىنداعى وقيعالار مەن ورىن العان جاعدايلارعا ناقتى، تاريحي دالەلگە سۇيەنە وتىرىپ كەسىم جاسايدى. دەرەك ارقىلى دالەلدەنبەگەن شىندىقتى تاريحي اقيقات رەتىندە قابىلداماۋ دا تاريحشىلاردىڭ باستى ۇستانىمى. ارينە، مەن تاريحشى ەمەسپىن. بىراق تانىمدىق تۇرعىدا بابا تاريحىن زەردەلەۋدى ماقسات ەتكەن ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە جوعارىداعى تالاسى كوپ تۇجىرىمنىڭ اراسىنان تاڭداپ العان قاڭلى حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تۇجىرىمعا تومەندەگىدەي دالەل ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. قاشاندا قازاقتىڭ ەرتە ءداۋىر تاريحىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن ءاربىر زەرتتەۋشى سول ۋاقىتتاعى جىلنامالاردى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پارسى تاريحشىلارى جازىپ كەتكەن پارسى پاتشاسى كيردىڭ قازاق دالاسىنا جاساعان جورىعىن ايتپاي كەتپەيدى. دەمەك، پارسى تاريحشىلارى ب.ز.ب. VI عاسىردا كيرگە قارسى سوعىستا پارسىلارعا تاباندىلىقپەن تويتارىس بەرگەن بەكىنىستى كانگح دەپ اتاعان. الايدا، بۇل جەردە قاڭلى تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق. پارسى، قىتاي حرونيكاسىندا كانگح قاڭلى مەملەكەتىنىڭ ءبىرىنشى استاناسى بولعان قالا. سوعان قاراعاندا ب.ز.ب. VI عاسىردا قاڭلى حاندىعى ومىرگە كەلمەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى. ال قىتايدىڭ «شين زي» تاريحي جازبالارىنداعى جيћانگەر چجان تسياننىڭ ب.ز.ب. ءىى عاسىردىڭ 138–128 جىلداردا قاڭلى ەلىنە كەلگەندەگى بايانداماسىندا: «قاڭلى تايپالار وداعىندا 120 مىڭ ءتۇتىن، 600 مىڭ ادام، 120 مىڭعا دەيىن اسكەرى بولعان»، – دەپ كورسەتىلگەن. البەتتە، قاڭلى ۇلىسىنىڭ وسىنداي كۇشكە يە بولۋى ءبىر ەمەس، بىرنەشە ونداعان جىلدىڭ ناتيجەسى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك، كوشپەندى تايپانىڭ ب.ز.ب. ءىى عاسىردا وسىنداي مۇمكىندىككە جەتكەنىنە قاراي وتىرىپ، حاندىقتى ودان دا بۇرىن ب.ز.ب. ءىىى عاسىرىندا قۇرىلدى دەگەنگە يلانۋعا بولادى. قاڭلى حاندىعى تۋرالى سوڭعى دەرەكتەر ب.ز. V عاسىرىندا قىتايلىق فان ە جازعان «ەرتەدەگى حان اۋلەتىنىڭ تاريحىنا قوسىمشالار» اتتى ەڭبەگىندە كەلتىرىلەدى دە ودان بىلايعى تاريحي ەڭبەكتەردە مۇنداي دەرەك كەزدەسپەيدى. بۇل ءبىزدىڭ ويىمىزدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدى. ب.ز.ب. ءىىى جانە ءىى عاسىردا حاندىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، جۇزمىڭداعان اتتى جاساۋىلعا يە بولعان قاڭلىلاردىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن جاۋلاعانى انىق. قىتايدىڭ «ءسۇي پاتشالىعى تاريحى. باتىس ءوڭىر شەجىرەسى، قاڭلى تاراۋىندا» قاڭلىلاردىڭ باتىسىندا جاتقان ىرگەلى عۇندارعا باسىپ كىرىپ، جاۋلاعانى تۋرالى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلادى. ياعني، قىتايدى تالاي عاسىر قول استىندا ۇستاپ كەلگەن عۇنداردى باعىندىرعان ەلدىڭ وسال بولماسى انىق. الايدا، التىنشى عاسىردان باستاپ قاڭلىلار تۇرىك، تۇركەش، قاراحان يمپەريالارى مەن حورەزمنىڭ قۇرامىندا بولدى. ول كەزدەگى قاڭلىلار الەم تاريحىندا اسا ءبىر ءداۋىر بولگىش ءرول اتقارا قويعان جوق. ال شىڭعىسحان حورەزمدى جاۋلاپ العاننان كەيىن يمپەريا قۇرامىنا كىرگەن قاڭلى تايپاسى وكىلدەرىنىڭ الەم مادەنيەتىنە قوسقان ۇشان-تەڭىز ۇلەسى تاريح ساحناسىنا قايتا كوتەرىلدى. بۇل جايلى كەيىنىرەك ايتامىز.
سونىمەن قاتار، بۇگىنگە دەيىن قاڭلى حاندىعى قۇرىلعان، بيلىك جۇرگىزگەن اۋماق جايلى دا ءتۇرلى تالاس-تارتىس ورىن الىپ كەلەدى. عالىمداردىڭ ءبىر توبى: «قاڭلىلار قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا تاشكەنت پەن سىرداريا، جاڭاداريا، قۋانداريا الابىنىڭ ەجەلگى ارنالارىندا جانە جەتىسۋدىڭ ونتۇستىك-باتىس بولىگىن قوسا وڭتۇستىك قازاقستاندى جانە سارىسۋ وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنان سول وزەن مەن شۋ وزەنىندە، ¦لىتاۋعا دەيىن قاراكەنگىر مەن سارىكەنگىر وزەندەرىنىڭ بويىندا جاساعان» دەسە، كەيىنگى كەزدەرى ونىڭ اۋماعىن ۇلعايتىپ: «قاڭلىلار باسقا اۋماقتاردا رەسەيدىڭ ساحا رەسپۋبليكاسىندا، باشقۇرتستاندا، ورىنبور وبلىسىندا تۋ تىككەن. مونعوليا، يران، افريكا، سولتۇستىك ۆەتنامدا، يندونەزيا، سۋماترا جانە ياۆا ارالدارىندا مەكەندەگەن»، – دەگەن پىكىرلەر دە ءجيى ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. «ەرتەدەگى قاڭلى حالقىنىڭ ۇرپاقتارى قىرعىز، قاراقالپاق، وزبەك، تۇركىمەن، باشقۇرت، ءازىربايجان، نوعاي، تۇرىك جانە ۇيعىر سياقتى تۋىسقان تۇرىك حالىقتارىنىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر» دەگەن دالەلدى دايەك ەتىپ، ءتۇرلى بولجامدار جاساپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر دە تابىلىپ ءجۇر. ارينە، ءبىز بۇلاردىڭ ءبارىن جوققا شىعارمايمىز.
تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ قۇرامىندا قاڭلىلاردىڭ بولعانى انىق. وسى رەتتە ولاردىڭ تۇركى الەمىنە كەڭ تاراپ كەتۋىنە نەگىز بولعان ءۇش سەبەپتى اتاي كەتۋگە بولادى: بىرىنشىدەن، ولاردىڭ تۇركى تايپالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كونە ءارى بايىرعى تايپالار قاتارىنان سانالۋى، ەكىنشىدەن، وزىنشە قالىپتاسقان تاريحي تاعدىرى، ۇشىنشىدەن، ومىرشەڭ تابيعاتى. الايدا، ءبىزدىڭ قولداعى تاريحي جازبالاردىڭ بارىندەگى دەرەكتەر قاڭلىلاردىڭ قازىرگى قازاق دالاسىنىڭ اۋماعىندا كوشىپ-قونىپ، بيلىك ەتىپ، الەمدى الاقانىندا ويناتقانىن انىقتاپ تۇر. ونى تاريحي جازبالارداعى دەرەكتەر ارقىلى تەكسەرۋگە دە بولادى. «تاريحي جازبالار. داۆان شەجىرەسىندە»: «قاڭلىلار – داۆانداردىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىنداعى ەكى جارىم مىڭ شاقىرىم جەردەگى كوشپەلى ەل. ولاردىڭ عۇرىپ-ادەتتەرى ۇلى ۋەجيلەرگە ۇلى ءجۇز ۇقساس، قارۋ ۇستاعان اسكەرلەرى 80-90 مىڭ. داۆاندارمەن كورشى وتىرادى. كىشكەنە ەل بولعاندىقتان وڭتۇستىكتە ۇلى ۋەجيلەردىڭ، شىعىستا عۇنداردىڭ تىزگىندەۋىندە بولدى»، – دەپ جازادى. بۇل دەرەكتە تاعى دا: «اسالار – قاڭلىلاردىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىندا ەكى مىڭ شاقىرىم جەردە تۇرادى. «¦لى ۋەجيلەردىڭ وڭتۇستىگىندە داشالار. باتىسىندا انشيلەر، سولتۇستىگىندە قاڭلىلار تۇرادى»، – دەپ جازادى. ءبىز بۇل دەرەكتەن قاڭلىلار شىعىستا قاڭلى، وڭتۇستىكتە ۇلى ۋەجيلەرمەن، سولتۇستىك باتىستا اسالارمەن شەكارالاس، ال وڭتۇستىك شىعىستا داۆاندارمەن كورشى ەكەنىن ۇعىنامىز. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىىى عاسىردا قاڭلى ەلىنىڭ اۋماعى سىرداريانىڭ ورتا القابى مەن قاراتاۋ ءوڭىرى بولعانىن بىلەمىز. ولار كۇشەيىپ، گۇلدەنگەندە جەر اۋماعى فەرحانا مەن سوعدى ولكەلەرىنە، تاشكەنت پەن حورەزمگە دەيىن كەڭەيگەن. قىتايدىڭ ۇلكەن حان اۋلەتىنىڭ كەلەسى حرونيكاسى «تسيان حانشۋدىڭ» «جەرگە ورنالاسۋدى سۋرەتتەۋ» دەگەن تاراۋىندا قاڭلىعا ارنالعان ءبولىم بار، وندا سوزبە-ءسوز كەلتىرگەندە بىلاي دەلىنگەن: “قاڭلى بيلەۋشىسى لويۋەن ەلىندە، چاناننان 12 300 لي جەردەگى بيتيان قالاسىن مەكەندەيدى. ول نامەستنيككە تاۋەلدى ەمەس. ءامىرشىنىڭ جازدا بولاتىن جەرىنە لويۋەننەن جەتى كۇندە جەتۋگە بولادى». «اۆەستا» كىتابىندا دا، ءۇندى جازباسىندا «كانكا» اريلىقتاردىڭ سولتۇستىگىندە ساق، توحارلارمەن بىرگە تۇرادى دەپ جازادى. ەجەلگى قىتاي حرونيكاسىندا قاڭلىلاردىڭ ەكى استاناسى (جازعى جانە قىسقى) بولعان دەپ كورسەتىلگەن. قاڭلىلاردىڭ جازعى استاناسى – بيتيان. قازىرگى تۇركىستان ماڭىندا بولعانى انىق. ال ەكىنشى ءبىر دەرەكتە ول قازىرگى تارازعا جاقىن جەردە بولعان دەپ جازىلعان. قازاقتىڭ شەجىرە دەرەكتەرىندەگى قاڭلىلاردىڭ ورىستەرى مەن قونىستارى، بۇگىنگى قاڭلى رۋىنىڭ اتاقونىستارى دا جازبا دەرەكتەرگە سايما-ساي كەلىپ وتىر. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر قاڭلى تايپاسىنىڭ دا، سول تايپا قۇرعان ۇلى حاندىقتىڭ دا بۇگىنگى قازاق دالاسىندا بولعانىن ايعاقتايدى. قىسقاسى، قاڭلىلاردىڭ نەگىزگى اتامەكەنى – سىرداريانىڭ ورتا اعىسى. قاڭلى حاندىعىنىڭ شەكاراسى وسى كۇنگى تاشكەنت قالاسى تۇرعان جەردەن اسىپ، قاراتاۋ بوكتەرلەرىنەن باستالىپ، تالاس وزەنىنە دەيىن سوزىلعان. جوعارىداعى دالەلدەر ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ قونىسى بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىندا جاتقانىن كورسەتىپ تۇر. سوندىقتان قاڭلىلار رەسمي تۇردە قازاق حالقىن قۇرايتىن تايپالاردىڭ ءبىرى، قاڭلى حاندىعى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋ بۇلاعى سانالادى.
قاڭلى مەملەكەتىنىڭ جوعارى بيلەۋشىسى قىتاي دەرەكتەرىندە ‘’ۆاڭ’’ (پاتشا) دەپ الىنادى. ول ساياسي، اسكەري، شارۋاشىلىق بيلىكتى ءوز قولىنا ۇستادى. ودان سوڭعى بيلەۋشى ‘’فۋ ۆاڭ’’ (ورىنباسار پاتشا) پاتشانىڭ مۇراگەرى ءارى باس قولباسشى بولدى. ءۇشىنشى ورىنداعى بيلەۋشىلەردى ‘’گۇيرىن’’ (اقسۇيەكتەر نەمەسە تورەلەر) دەپ اتاپ، ولار مەملەكەتتە كەڭەسشى مىندەتىن اتقاردى. ءتورتىنشى ورىنداعىلار ‘’ءۇنحۋ’’ – ‘’يابعۋ‘’ دەلىنىپ، وعان ءىرى رۋباسىلار مەن ۇلىس بيلەۋشىلەرى جاتقىزىلدى. بەسىنشى ورىنداعىلار ‘’ۆانحۋ’’ – اسكەري جانە اكىمشىلىك باستىقتار بولدى. باسقارۋ جۇيەسى ۇنەمى دامىپ وتىردى. ب.ز.ب. ءى عاسىردا قاڭلى مەملەكەتى بارىنشا كەڭەيۋىنە بايلانىستى 5 كىشى يەلىككە (سۋسە، فۋمۋ، يۋني، گي، يۋەگيان) ءبولىنىپ، قىتاي جازبالارىندا ايماق بيلەۋشىلەرى’’شاو ۆاڭ’’ (كىشى پاتشا) اتاندى. ونداي مىندەتكە بيلەۋشىنىڭ ۇلدارى تاعايىندالىپ، پاتشاعا تىكەلەي باعىندى. قاڭلى پاتشاسى ءوزى تۇرعان سولتۇستىك ءوڭىردى (تالاس وزەنىنىڭ ايماعى) تىكەلەي باسقاردى. قاڭلى ەلىن حان بيلەگەن. ەلدى باسقارۋعا ونىڭ ءۇش ورىنباسارى ءۋازىرى كومەكتەسكەن. كىشى حاندارعا باعىناتىن رۋ، تايپالاردى كوسەمدەر باسقارعان. كوسەمدەردىڭ لاۋازىمى مۇراگەرلىك جولمەن اكەدەن بالاعا بەرىلگەن.
جوعارىدا ايتىلعانداي، تاريحي دەرەكتەر قاڭلى ەلىنىڭ ءوز ىشىنەن بەس يەلىككە بولىنگەنىڭ كورسەتەدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر مۇنى قۇپتايدى. بىراق تۇجىرىمدارى ءارتۇرلى. ءتىپتى، ولاردىڭ اۋماعى جايلى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. الايدا، قىتايدىڭ قاڭلىلار تۋرالى ءسوز ەتەتىن تاريحي شىعارمالار «تاريحي جازبالاردا»، چجان تسياننىڭ (ب.ز.د. ءىى عاسىر) باتىس وڭىرگە ساياحات ەستەلىگىندە، «حان پاتشالىعى تاريحىندا» قاڭلى ەلىنىڭ بەس يەلىككە ءبولىنۋى تۋرالى ەشقانداي دا دەرەك جازىلماعان.
وسىعان قاراعاندا قاڭلى ەلىنىڭ بەس يەلىككە ءبولىنۋى كەيىنىرەك بولعان بولۋى مۇمكىن. وسى جايلى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءتۇرلى پىكىرىنىڭ اراسىنان جاپون عالىمى سيراتوريدىڭ «سوعدىلار تۋرالى زەرتتەۋ» اتتى ەڭبەگىندەگى: «قاڭلىنىڭ بەس يەلىگىنىڭ ورتالىعى سىرداريانىڭ سولتۇستىگى مەن قاراتاۋدىڭ ارالىعىندا بولعان»، – دەگەن پىكىرىن دۇرىس دەپ بىلەمىز. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە دە قاڭلى ەلى قازاق ەلىنىڭ ايىرىلماس تاريحى بولىپ شىعا كەلەدى. وسىعان دەيىن تاريحي تۇرعىدان تالداۋ جاسادىق. ويىمىز دا، دالەلىمىز دە ءبىر جەردەن شىعىپ، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ، قاڭلى ەلىنىڭ كەزىندە وركەندەگەن ۇلى مەملەكەت بولعانىن، ونىڭ يەسى باسقا ەمەس (باسقالار تالاسا بەرسىن)، ءبىز ەكەنىمىزدى ايقىنداعانداي بولدىق. ەندى وسى ماسەلەنى مادەنيەت، شارۋاشىلىق، ءدىني ۇستانىم تۇرعىسىنان دالەلدەۋگە تىرىسىپ كورەلىك.
قاڭلىلار وڭتۇستىگىندە قىتايمەن جانە ۇيسىندەرمەن كورشىلەس جاتتى. ال سولتۇستىگىندەگى كورشىلەرى سارماتتار مەن الاندار بولدى. قاڭلىلار كۇشەيىپ تۇرعان كەزدە سارماتتار، الاندار ولارعا تاۋەلدى بولعان. ولار سىرداريا ارقىلى ەدىلگە قاراي وتەتىن ¦لى جىبەك جولىن باقىلاپ وتىردى. قىتاي، ريم، كۋشان مەملەكەتتەرىمەن ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستا بولعان. ورتا ازيا مەملەكەتتەرىمەن، كاۆكاز وڭىرىمەن، ريممەن، قىتايمەن ايىرباس قاتىناستارىن جۇرگىزگەن. بۇل ساياسي جاعداي قاڭلى مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا، ونىڭ الەمدىك ورەدەگى وركەنيەتتەر كوشىنىڭ باستاۋىنا اينالۋىنا تۇرتكى بولدى. مۇنى قاڭلى تايپاسىنىڭ قونىستارىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان باسقا ەلدەردەن كەلگەن زاتتار، مارجاننان، لازۋريتتەن، ساداپتان، اقىقتان، حالتسەدوننان جاسالعان مونشاقتار، ىنجۋدەن جاسالعان التىن سىرعالار دالەلدەيدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىى-ءى عاسىرلاردا قاڭلىلار وزدەرىنىڭ اقشاسىن سوعۋعا ارەكەت جاسايدى، حورەزمدىكتەردىڭ “اتى بەيمالىم پاتشاسىنىڭ” مونەتالارىن كەڭىنەن پايدالانادى. ال 1963 جىلى اقتاستى، 1968 جىلى قاراتۇما مولاسىن قازۋ بارىسىندا شىققان ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىىى-V عاسىرلارىنا ءتان تاس قۇرالدارداعى جازۋلار سول تۇستاعى اتا-بابالارىمىزدىڭ جازۋ قولدانعانىن دالەلدەپ بەردى. بۇل جازۋلاردى زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىى عاسىرداعى ءۇيسىن – قاڭلىلاردىڭ قولدانعانىن دا قازبا مۇرالار دالەلدەپ وتىر. قىسقاسى، بۇل دالەل ساق پەن عۇن داۋىرىندە جاراتىلعان رۋحاني بايلىقتى ءۇيسىن مەن قاڭلىنىڭ جالعاستىرعانىن كورسەتەدى. وسى الاپتا تۋ تىككەن قاڭلى مەملەكەتى (ب.ز.ب. ءىى ع. – ب.ز.V ع.) – قازاق جەرىندە قۇرىلعان العاشقى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتىڭ ءبىرى.
قاڭلىلار مالدى كۇتۋ، مال ونىمدەرىن وڭدەۋمەن قاتار قولونەر كاسىبىمەن، ەگىن ەگۋمەن شۇعىلداندى. ارىستىڭ سول جاعالاۋىندا 100 شارشى شاقىرىم اۋماقتا قاڭلىلار مادەنيەتىنەن سىر شەرتەتىن جيىرما شاقتى توبە جاتىر. سونىڭ ءبىرى – كوك-ماردان قالاسىنىڭ ورنى. بۇل جەردەن تابىلعان ءۇي بالشىقتان سوعىلىپ، پەشپەن جىلىتىلعان. ءۇيدىڭ ەكىنشى بولمەسى – قويمادا قۇمعاندار جانە تارى، كۇرىش، بيداي، ارپا، اسبۇرشاق ساقتالعان بالشىق كەسپەكتەر ورنالاسقان. وشاق قاسىنان دانۇككىشتەر مەن ديىرمەن تابىلدى. قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان “تاريح جازبالارىندا” كوشپەلىلەردىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن سيپاتتاپ جازعان. جوعارىداعى دالەلدەردى سول قىتايلىق تاريحشىنىڭ ايتقانىمەن سالىستىرىپ كورگەندە، بۇل تىرشىلىكتىڭ قاڭلىلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك جولىمەن ساباقتاس ەكەنىن بىلۋگە بولادى. سونداي-اق، قاڭلىلار ورمەكپەن ءجۇن-ماتا توقىعان، الۋان ءتۇرلى قىش-قۇمىرا ىدىستار، قولادان، تەمىردەن ءوندىرىس قۇرال-سايماندارى مەن قارۋ-جاراق ىستەگەن. التىن مەن كۇمىستەن ساقينا، سىرعا، بىلەزىك، القا، تاعى دا باسقا الۋان ءتۇرلى اشەكەي، ءسان-سالتانات بۇيىمدارىن جاساعان. قىتايدىڭ «ءسۇي پاتشالىعى تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە: «قاڭلى ەلىندە اتا-بابالار مازارى بار. ءار جىلى ماۋسىم ايىندا بارلىق يەلىكتەر جينالىپ اتا-بابالارىنا شەك بەرەدى»، – دەپ جازىلعان. وسى دەرەك قاڭلىلاردىڭ ساق پەن عۇندار سياقتى وتقا، ايعا، كۇنگە، توتەمگە، ارۋاققا تابىنعانىن راستايدى. ءتىپتى، كەيبىر دەرەكتەر قاڭلىلاردىڭ مۋزىكا سالاسىندا دا اسا اتاقتى بولعانىن راستايدى. وسىدان 1500 جىل بۇرىن جاساعان قىتاي اقىنى ءبايجۋييدىڭ «ءبيشى بيكەش» دەگەن ولەڭىندە قاڭلى ءبيىن تاماشا سۋرەتتەيدى. وندا:
ءبيشى بيكەش ويقاستاپ،
وڭعا، سولعا بوي تاستاپ.
جاۋعان قارداي قالىقتاپ،
قۇيىنداي قۇيعىپ، شارىقتاپ.
ءمۇدىرۋدى بىلمەگەن،
بۇرالا تولقىپ بيلەگەن.
كەلىپتى بيكەش قاڭلىدان،
التى ايشىلىق ارىدان.
جارىسا زىرلاپ كۇيمەنەن،
كوڭىلى تولقىپ كۇيمەنەن.
ءبيدىڭ بيىك ساراسى،
الەمدە جوق باعاسى.
قول جەتكىسىز اسىلعا،
اركىمنىڭ بار تالاسى.
القا-قوتان اينالدى،
جۇرتتىڭ تورە، قاراسى، – دەيدى. بۇل سول تۇستاعى قاڭلى ءبيىنىڭ الىس-جاقىن ەلدەر اراسىندا قانشالىقتى ىقپالدى بولعانىن كورسەتەدى.
قازاق قۇرامىنداعى قاڭلىلار ءبىر رۋلى ەلدىڭ تۇتاستىعىن بىلدىرەدى. قاشاندا قازاق تاريحىن ءسوز ەتكەندە شەجىرە دەرەكتەر مەن تاريحي شىندىقتارعا سۇيەنەتىنىمىز اقيقات. قازاقتىڭ اڭىز، شەجىرەسى قاڭلىنى ¦لى ءجۇزدىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە تاراتادى. شەجىرە دەرەك بويىنشا سىر بويىنداعى جانە جەتىسۋ ولكەسىندەگى قاڭلىلار قارا قاڭلى جانە سارى قاڭلى بولىپ ەكى ارىس ەلگە ايىرىلادى. كوپتەگەن شەجىرەشىلەر قاڭلىلاردى ¦لى ءجۇز توبەيدىڭ نەمەرەسى بايتەرەكتەن تاراتادى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سىر بويىنداعى قاڭلىلار جەتىسۋ قاڭلىلارىنىڭ ارعى اتاسى بولىپ شىعادى.
قاڭلى تۋرالى زەردەلەگەندە ءالى دە باسى اشىلماعان، ناقتى جاۋاپ بەرىلمەگەن سۇراقتار جەتكىلىكتى. سونىڭ باسىندا «قاڭلى» ءسوزىنىڭ قانداي ماعىنا بەرەتىندىگى تۇر. «وعىزناما» داستانىندا «قاڭلى» ءسوزىنىڭ شىعۋىن وعىز حانمەن بايلانىستىرادى. وندا: «وعىز حان ءبىر سوعىستا جەڭىسكە جەتىپ، ىرعىن ولجا الادى. مۇنى الىپ جۇرە المايتىن بولعاندا، وعىز حاننىڭ شەرىكتەرىنىڭ ىشىندەگى اسا بىلگىر ءيۋسىن بىلگى دەگەن ادام اربا جاساپ، وسى ولجانى الىپ جۇرەدى. ارباعا «قانعا» دەپ ات بەرەدى دە، ونى جاساعان قارتتى «قانعالى (قاڭلى)» دەپ اتايدى. بۇل اڭىز پارسى تاريحشىسى راشيد-اد-ءديننىڭ «جاميح-ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگى مەن ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە» ايتىلادى. بىراق، راشيد-اد-ءديننىڭ ەڭبەگىندە اربانى ولجاعا تۇسىرگەن تايپا «قاڭلى» دەپ اتالسا، ابىلعازىنىڭ شىعارماسىندا اربانى جاساعان ادام «قاڭلى» دەپ كورسەتىلەدى. ب.ز.ب. VI عاسىردا جازىلعان ەجەلگى يراننىڭ قاسيەتتى كىتابى “اۆەستادا”: “ۆەساكانىڭ ەرجۇرەك ۇلدارى ەڭ بيىك، بارىنەن جوعارى تۇرعان كانحا قامالىنىڭ الدىندا قۇرباندىق بەردى” دەپ جازىلعان. “كانحا”، “كانگۇي” سوزدەرى قاڭلى اتاۋىنا ۇقساس. بۇل اتاۋ ءۇندى حالقىنىڭ ەپوسى «ماحابحاراتانىڭ» قولجازبا دەرەگىندە «قانعا» تۇرىندە بەرىلگەن. ورحون جازۋىمەن جازىلعان «كۇلتەگىن»، «بىلگە قاعان» ەسكەرتكىشىندە «قاڭعۋ – تاربان» تۇرىندە كەزدەسەدى. كەيبىر دەرەكتەردە «قاڭعار» تۇرىندە جازىلادى. بەدەلدى عالىم پەكين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆاڭ ليدىڭ ترانسكريپتسيالاۋىنا جۇگىنەر بولساق، ەسكى قىتاي ءتىلى فونەتيكاسى بويىنشا “قاڭ ءجۇ ” (يەروگليفى) ەسكى تىلىمىزدە “قاڭ – اتا”، “قاڭلى” ءسوزى “اتالى نەمەسە اتالارى ” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل تۋرالى ورتا ازيا تاريحىن زەرتتەۋشى ايگىلى جاپون عالىمى سيراتوري: «قىتايدىڭ ەرتە ءداۋىر تاريحىندا ءجيى ۇشىرايتىن «كاڭجۇي» دەگەن ءارىپ سول تۇستا «كاڭكۋ» دەپ وقىلعان. سىرداريانىڭ تاشكەنت قالاسىنان تومەنگى جاعى دا سول تۇستا كاڭكۋ دەپ اتالعان. قازاق حالقىندا ادام، تايپا، ەل اتاۋىن جەر اتىمەن بىرلەستىرىپ اتايتىن ادەت بار. ەندەشە، وقىلۋى كاڭقۋ دەگەن ءسوز كانكار (قاڭلى) دەگەن ءسوزدىڭ دىبىستىق بالاماسى. كاڭقار ءسوزى «قارۋلى، جاقسى-جايساڭ» دەگەن ماعىنا بەرەدى، – دەپ كورسەتەدى. ايگىلى عالىم ماحمۇت قاشقاري «تۇرىك تىلدەر سوزدىگى» اتتى ەڭبەگىندە: «قىپشاق تايپاسىنىڭ جاقسى-جايساڭ ۇلىقتارى قاڭلىلار ەدى» دەيدى. حالقىمىزدا: «كەلەلى ەلدە قاڭلى بار، قاڭلىنى حان كوتەر»، «قاڭلىدان وزگە حان بولماس» دەگەن ماقال-ماتەلدەرى دە قاڭلى ءسوزىنىڭ جاقسى-جايساڭ دەگەن ۇعىم بەرەتىندىگىن بىلدىرەدى. مۇنداعى ايتپاعىمىز، قاڭلى ءسوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ماعىناسى اربا دەگەن ۇعىم ەمەس، ساراتوري ايتقانداي: «قاڭلى ءسوزىنىڭ ماعىناسى جاقسى-جايساڭ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى» دەگەنى كوڭىلگە قونىمدى بولماق. وعان كەلتىرەر دالەلىمىز دە بارشىلىق.
كەزىندە قاڭلىلاردان كوپتەگەن باتىرلار، مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر، عالىمدار مەن ونەر ادامدارى شىقتى. “اقىلدى ءارى امان-ەسەن حالىقتا قاڭلى رۋىنان جوق دەگەندە ءبىر ادام بار”، – دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. ونىڭ تەرەڭ ءمانى بار، ال بۇل ءسوزدىڭ ءوزى بىزگە الىستاعى عاسىرلاردان جەتكەن. عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان ەرتەدەگى تاريحقا ارنالعان ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە: “باتىستا عۇنداردىڭ باستى كۇشى قاڭلىلار بولدى. ولار وتە ۇزاق ۋاقىت بويى تالاس پەن سىرداريا وزەندەرى بويىندا تۇردى، عۇندارمەن قاتار ءومىر ءسۇردى، ولارمەن كوپ ورتاقتاستىققا يە ەدى… ولار ورحون مەن ەنيسەيدە پايدالانىلعان ەرتەدەگى سىنا جازۋلارىن پايدالاندى، قاڭلىلار تۇرعان قالالاردىڭ قابىرعالارىندا ولاردىڭ جازۋلارىنىڭ ىزدەرى قالدى”، – دەپ جازدى. ال قىتايدىڭ تاريحي جازباسى «ءسۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى. باتىس ءوڭىر شەجىرەسىندە»: «قاڭلىلاردىڭ دا، ولاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ دا زاڭى بار بولىپ، ونى عيباداتحانادا ساقتادى. وسى زاڭ بويىنشا قىلمىستىلاردى جازالادى»، – دەپ جازىلادى. قىتايدىڭ ءسۇي پاتشالىعى ءداۋىرىمىزدىڭ VI عاسىرىندا بيلىك ەتكەن پاتشالىق. ەندەشە، وسىدان بۇرىن قاڭلىلاردا جازۋ بولعان، جازبا مادەنيەت تە وركەندەگەن. وسىنداي مادەنيەتتەن سۋسىنداعان قاڭلىلاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى دا ءبىلىمدى، پاراساتتى، بىلگىر بولىپ ءوستى. ولار ءوز تايپالارىنىڭ داڭقىن اسىرىپ قانا قويماي سول تۇستاعى الەم مادەنيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ايتا كەتەتىن جاعداي، تاريحي دەرەكتەردە مۇسىلمان ءدىنى قازاق ەلىنە ءحىى عاسىردىڭ اياعىندا ەنە باستاعان. وعان دەيىن بۇتقا، وتقا تابىنعان. قىتاي جازبا دەرەكتەرىندە وتكەن داۋىرلەردە قىتايلارمەن ارالاس-قۇرالاس جاساعان قاڭلى زيالىلارىنىڭ قاڭلى تەگىنەن شىققاندىعىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءوز تەگىنە “قاڭ – كان” (اتى – ءجونى، فاميلياسىنا) قوسىپ ايتاتىن. وسىعان وراي قىتايتانۋشى عالىم
ن. مۇحامەتقانۇلى قىتاي ەلىنە العاش بۋددا ءدىنىن تاراتىپ، ۋاعىزداعان قاڭلى عۇلامالارى جونىندە ايتا كەلە: “ولار جات جەردە ءوز تەگىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن ءوز تەگىن “قاڭ – كان” دەپ قويعاندىعى قىتاي دەرەكتەرىندە اشىق جازىلعان. ولاردىڭ ىشىنەن ايگىلى بۋدديزم عۇلامالارى شىعىپ، قىتاي تاريحىنان ماڭىزدى ورىن العاندارى از ەمەس” – دەپ جازادى. يۋان يمپەرياسىنا مەملەكەتتىك، اسكەري، مادەني قىزمەت كورسەتكەن تۇركى تايپالارىنىڭ ىشىندە قاڭلىلار كوپ بولعان. ونىڭ دەنى ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا شىڭعىس حان جاساقتارىنان جەڭىلگەن ورتا ازيادان، سىر بويىنان، حورەزمنەن موڭعول جەرىنە، ودان ارى قۇبىلاي حانمەن بىرگە ىشكى قىتايعا بارىپ، جەرگىلىكتى ۇلتپەن ءسىڭىسىپ كەتكەندەر.
قىتاي دەرەكتەرىندە ولاردىڭ اسا ىسكەر دە قابىلەتتى اسكەري قولباسشىسى بولعاندىعى ءجيى ايتىلادى. مىسالى، قۇبىلاي حاننىڭ سۋن يمپەرياسىنا قارسى كۇرەسىندە كوزگە تۇسكەن ءارى ەڭ جاقسى كورەتىن 10 جورىعىنىڭ بىرەۋىن باسقارعان اسكەرباسى – قاڭلى بۋحۋما باتىر (قازاقشا – بۇعىما) بولاتىن. يۋان يمپەرياسىنىڭ (ءحىV ع. ورتا شەنى، ول 1368 ج. قۇلادى) تۇسىندا تۇركى تايپالاردىڭ وكىلدەرى – “سەمۋلەر» ۇكىمەت بيلىگىنە، ساياسي ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسادى. ماسەلەن، يۋان يمپەرياسىندا بيلىككە تالاسىپ، ءبىرىن-ءبىرى اۋىستىرىپ جاتقان شىڭعىس حان اۋلەتى كوبىنەسە وسى تۇركى تەكتەس تايپالاردىڭ بەدەلدى دە كورنەكتى وكىلدەرىنە سۇيەنگەن. مىنە، سول مۇراگەرلەردىڭ ءبىرى حايسان حان قارسىلاسى، باقتالاستارىن جەڭىپ شىعىپ، ۇكىمەت باسىنا كەلۋىنە بايلانىستى (1307ج.) ۇيىمداستىرىلعان جاسىرىن ارەكەتكە اعايىندى قاڭلى جاننۇر مەن جانتەمىرلەر باسشىلىق ەتەدى.
قاڭلىلاردىڭ موڭعول يمپەرياسىنداعى مادەني ءرولى دە ەرەكشە بولعان. ولاردىڭ ىشىندە ۇلى عالىمدار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى، ادەبيەتشىلەر مەن زاڭگەرلەر بولعان. قاڭلى بۇحۋمى جانە ونىڭ بالاسى ناوناو كونفۋتسيانى ۋاعىزداۋشى كورنەكتى عالىم جانە يۋان ورداسىنىڭ اقىنى بولعان. يۋان مادەنيەتىنىڭ اسەرىن تەرەڭ قابىلداعان عالىمدار قاتارىندا قاڭلى وروس يۋان ديناستياسىنىڭ (اۋلەتىنىڭ) مەملەكەتتىك تاريحىن جازۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە بەلگىلى بولعان. وتىرارلىق اقىش اتتى قاڭلى ساۋداگەردىڭ بالاسى سامعا اتا-اناسىنان جاستاي جەتىم قالىپ، ءۇندىستاندا بۋددا كلاسسيكتەرىنىڭ ءىلىمىن جەتىك مەڭگەرىپ، قىتاي جەرىنە ونى تاراتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ءدىني قايراتكەر بولعاندىقتان قىتاي تاريحىندا ەسىمى ساقتالىپ وتىر. سۋرەتشى قاڭلى جۇڭدا، سازگەر قاڭلى دياۋدا، توقتا، تەمىرتاش، داشتەمىر، اقىن قاڭلى بۇقا، قاڭلى قوڭاي اقىن، قاڭلى التىن قارا اقىن، قاڭلى اقىنى پوتود، قاڭلى بۇقىم، قاڭلى قايىرحان قاتارلىلاردى “ قاڭلى تەكتى تاريحي تۇلعا” دەپ نەگە ماقتان ەتپەسكە! مىنە، بۇل قىسقا دەرەكتىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا؟ وكىنىشكە وراي، سول بابالاردىڭ ەڭبەگىنىڭ بۇگىنگى قازاق جاستارىنا جەتپەي جاتقانى عانا جۇرەكتى اۋىرتادى.
ءتۇيىن
كەزىندە امەريكالىق ۇندىستەردىڭ كوپشىلىگى ءوز جەرلەرىنەن قۋىلدى نەمەسە جويىلدى. تەگى ءۇندىس ءبىر كينورەجيسسەرگە: «بايلىق باقىت بولىپ سانالا ما؟» – دەپ سۇراق قويىلادى. بۇعان ول: «وزىمدە جانە وزگەلەردە بار بۇكىل بايلىقتى حالقىمنىڭ ءبىر كۇندىك تاۋەلسىزدىگىنە بەرەر ەدىم»، – دەپ جاۋاپ قاتىپتى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى دەگەن وتە قاسيەتتى ۇعىم. بۇل تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ بۋىننىڭ باقىتىنا كەلدى. ونى ساقتاۋ ءبارىمىزدىڭ پارىزىمىز. وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن قاڭلى تايپاسى قازاق دالاسىندا قارىمدى حاندىقتى قۇردى، ودان بۇرىن دا ۇيسىندەر، عۇندار، ساقتار، سارماتتار، سكيفتەر وسى دالانى دۇرىلدەتكەن ەل بولدى. دەسە دە، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن سول قاڭلى حاندىعىنان تاراتۋدىڭ دا تاريحي شىندىعى جەتكىلىكتى. بالكىم، ول بۇگىنگى شەكاراسىنداعى، بۇكىل الەمگە وسىنشا تانىمال ءارى بەدەلدى، وسى ۇعىمنىڭ قازىرگى ماعىناسىنداعىداي مەملەكەت بولماعان دا شىعار. بىراق، بۇلاي دەپ سول كەزەڭدەگى باسقا دا بارلىق مەملەكەتتەر تۋرالى ايتۋعا بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، سول كەزدە وعان نەگىز قالاندى، ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلى ىستەرىنىڭ جالعاستىرۋشىلارىمىز.
ارينە، بۇل جازبادا قاڭلى حاندىعى تۋرالى ءبارىن ايتىپ تاستادىق دەي المايمىز. دەسە دە، وزىندىك وي شيىرىمىزدى قالدىردىق.
قاجەت انداس،
ولكەتانۋشى-جۋرناليست.
