بالا كۇنىمىزدە اتامىز بەن اجەمىزدىڭ تىزەسىنە سۇيەنىپ جاتىپ، نەشە ءتۇرلى ەرتەگى ەستيتىنبىز. ونىڭ ىشىندە ساققۇلاق، تاۋسوعار، كورەگەن، كولتاۋسار، جەلاياق، ۇشاتىن كىلەم سياقتى كەيىپكەرلەر جۇيتكىگەن ارمانىمىزدى العا جەتەلەيتىن. سويتسەك، مۇنىڭ ءبارى سول تۇستاعى اۋىر قوعامدىق جاعدايلار مەن قىم-قۋىت تىرشىلىك قىسپاعىنان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەگەن بابالارىمىزدىڭ بۇگىنگى كوكتە قالىقتاعان ۇشاقتارعا، جەردە دە، سۋدا دا، كوكتە دە جۇرە بەرەتىن قولدانبالى كولىكتەرگە، قولدانىستاعى سان ءتۇرلى بايلانىس قۇرالدارىنا، مۇز جارعىش كەمەلەرگە دەگەن اسىل ارمانى ەكەن عوي. بۇدان تىس، ادام بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جالماۋىز كەمپىر، جالعىز كوزدى الىپ، جەتى باستى جەمىر، مىستاندار مەن جەزتىرناقتار، جەتى باستى ايداھارلار، قاراقۇلاق قورقاۋ قاسقىرلار تۋرالى دا قورقىنىشتى كەيىپكەرلەر ايتىلاتىن.
بۇلاردىڭ ءبارى تابيعاتقا قۇدىرەتى جۇرەتىن ەرەكشە كۇش يەلەرى. ولاردىڭ ءاربىر ارەكەتى تابيعاتتى ءبۇلدىرۋ مەن قورشاعان ورتانى قۇرتۋدىڭ ماقساتىنا قۇرىلادى. دەمەك، ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەكولوگيا بۇلىنبەي تاپ-تازا ساقتالعان سول تۇستىڭ وزىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ادامزاتتىڭ بولاشىعىن قورعاۋ ەكەنىن وسىلاي ۇعىندىردى. ءتىپتى، سول كەزدىڭ وزىندە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە تابيعاتتى بۇلدىرەتىن قاسكويلىكتى ۇرپاقتارىنىڭ ساناسىنا وسىلاي ءسىڭىرىپ، ولارعا كەلەشەكتى قورعاۋدىڭ بۇلجىماس قاعيداتىن ۇعىندىرىپ وتىردى. بۇل تەك ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا عانا ەمەس، جەر بەتىندەگى بارلىق ۇلتتىڭ فولكلورىندا ورتاق ۇعىم رەتىندە قالىپتاستى. ولاردىڭ سيپاتى، بەينەسى، ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋ جولى ءارتۇرلى بولعانىمەن، تۇپكى ماقساتى – تابيعاتتى، قورشاعان ورتانى قورعاۋ سياقتى ءبىر ماقساتپەن ۇشتاسىپ جاتتى.
ءبىر قىزىعى، ءبىزدىڭ سانامىز بابالارىمىزدىڭ وسى پاراساتىمەن سۋسىنداعان كەزدە ەكولوگيا مەملەكەت، الەم دەڭگەيىندە ەرەكشە قورعاۋعا الىندى. ال وسى سانالىق داستۇردەن الىستاعان سايىن قورشاعان ورتانى ءبۇلدىرۋدىڭ نەشە ءتۇرلى سۇرقيا ءتاسىلى شىعا باستادى. جەر بايلىعىن جەكە باسىنىڭ قامى ءۇشىن پايدالانىپ، كوپتىڭ كەلەشەگىنە پىسقىرىپ قارامايتىندار، جەر-انانىڭ باۋىرىن تىلگىلەپ، باعاسىن كەتىرەتىندەر، باعالى اعاشتاردى قىرقىپ، وزەن-سۋلاردى لايلايتىندار شىقتى. بارلاپ قاراساڭ، بابالارىمىز تابيعاتقا كەلەر قاۋىپتى سان مىڭ جىل بۇرىن-اق سەزىنىپ، ەسكەرتىپ وتىردى. سونىمەن قاتار، بابالارىمىز تابيعاتتى قورعاۋداعى وزىق پايىمىن تۇرمىستىق بۇيىمدار ارقىلى دا كوپكە ەسكەرتىپ، كوڭىلگە ءتۇيىپ وتىرعانىن بۇگىنگى قازبا جۇماستارىنان تابىلعان جادىگەرلەر ايعاقتايدى.
سول جادىگەرلەردىڭ اراسىندا كوشپەلى تۇرمىستى، اڭشىلىقتى جانە ولاردىڭ نانىم-سەنىمدەرىن بەينەلەيتىن سۋرەتتەر كوپ كەزدەسەدى. اسىرەسە، ارىستان، جولبارىس، قابىلان، قۇلجا، تاۋەشكى، بۇعى، بوكەن بەينەلەرى بار. ەرتتەۋلى اتتى ۇستاپ تۇرعان ادامدار ءمۇسىنى قۇيىلعان شامدالدار تىپتەن تاماشا. ايەلدەردىڭ اشەكەيلى بۇيىمدارىندا تۇيەلى كوش، الۋان ءتۇرلى قۇس بەينەلەرى بار. دەمەك، بابالارىمىز تابيعاتتى، ۇشقان قۇس پەن جۇگىرگەن اڭدى قورعاۋ يدەيالارىن تۇرمىستىق بۇيىمداردا بەينەلەپ، ونى التىن، كۇمىسپەن اپتادى. بۇل دا تابيعاتتى قورعاۋدىڭ حاتقا تۇسپەگەن، بىراق تۇرمىس-تىرشىلىك ءتاسىلى ارقىلى ساناعا جۇكتەگەن ادامزاتتىڭ ەڭ ەرتەدەگى زاڭدىق ۇلگىسى. قىسقاسى، ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ شىر ەتىپ ومىرگە كەلگەننەن جەر قوينىنا كىرگەنگە دەيىنگى ءومىرى تازا تابيعات، كوركەم قورشاعان ورتا، ەلەۋلى ەكولوگيالىق تازالىقپەن بىتە-قايناسىپ جاتقانىن بىلدىرەدى. بۇل تۋرالى سان ءتۇرلى دالەل كەلتىرۋگە بولادى.
ءبىز وسىنداي تازا حالىقتىڭ ۇرپاعى ەدىك. الايدا بۇگىن سول بابالار سالعان تابيعاتتى قورعاۋ جولىنان الىستاپ بارامىز با، قالاي ءوزى؟ الەمدى شارپىعان الاپات ورتتەر، تىرشىلىكتى جەرمەن-جەكسەن ەتكەن سىلكىنىستەر، قۇم اپاتى، سۋ اپاتى، شەگىرتكە اپاتى، بۇگىندە ادامزات بالاسى بەتپە-بەت كەلگەن وبىر، وبا دەرتى، تاعى دا باسقالار سول وتكەننىڭ ونەگەسىن ەسكەرمەۋدەن تۋىنداعان ەسسىز قىلىقتار دەپ توپشىلاۋعا بولادى. قازاق بالاسى جەردى اناعا بالاپ، جەر-انا دەپ قۇرمەتتەدى. باسقالار دا وسىلاي باعالادى. انانىڭ قارعىسىنا قالۋدى دۇنيەدەگى ەڭ قاۋىپتى ءىس دەپ سانادى. سول قۇرمەتكە نەمكەتتى قاراعان ادامزات بالاسى بۇگىندە جۇمىر جەردىڭ اشۋىن تۋعىزىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى، الىپ اتوم بومباسىن، بيولوگيالىق قارۋىن، قىرىپ-جوياتىن قۇرالىن ءبىرى-بىرىنە كەزەنگەن ادامدار جەر-شارىنىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرۋعا شاق قالعانداي.
تابيعاتتى قورعاۋدى سانالىق تۇرعىدا وسىلاي جادىمىزعا جاتتاتقان بابالارىمىز ۇرپاق ازىپ، ەل بەرەكەسىز بولىپ، جەكە باستىڭ باقىتى ءۇشىن اينالاسىن جۇلىپ جەپ بارا جاتقان تۇستا سول تانىمدارىن جارعىعا بەكىتىپ، كەمەل كۇشپەن كەلەشەكتى قورعاۋدىڭ جولىن قاراستىردى. راسىندا، ءبىز قازىر وتكەنىمىزدە جازبا تاريحىمىز بولماعان دەپ، باسقالاردىڭ جازىپ كەتكەن ءپالساپاسىنا دەن قويامىز. بىراق بۇگىنگى كۇندەگى تۇگەندەلگەن تاريحتى تۇپتەپ قاراساڭ، بارىندە قازاق تەگىن قۇراعان ەرتەدەگى تايپالاردا بەكىتىلگەن زاڭ-جارلىقتاردىڭ بولعانى دالەلدەنىپ جاتىر. ارينە، ءبىزدىڭ تەگىمىز جانە ولاردىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى، قورشاعان ورتاعا قۇرمەتى، ەرلىك جولدارى جايلى قىتاي ارحيۆتەرىنەن كوپ دەرەك تابۋعا بولادى.
«حانناما. باتىس ءوڭىر بايانى ءۇيسىن بايانىندا» اتتى كىتاپتا ۇلى كۇنبي سەلەتتىڭ: «مالشى قاۋىمعا ايتىڭدار، شۇرايلى ورىسكە جىلقى اپارماسىن، ەل ءىشى وعان بي زامانىنان دا ورنىقتى بولسىن»، – دەپ جارلىق شىعارعانى جازىلادى. بۇل تۋرالى بىزدەن بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەر مەن بىلىكتىلەر سان ءتۇرلى جورامال جاساعان. ونىڭ بىرەۋى وندىرىستىك قاتىناستى رەتتەۋدىڭ شاراسى دەپ قاراسا، ەندى ءبىرى ءۇيسىن قوعامىنداعى اقسۇيەك بيلەۋشىلەردىڭ قاقتىعىسى مەن شيلەنىسىن تۋدىرماۋ ءۇشىن جاسالعان قادام دەپ باعالادى. ءبىزدىڭ پايىمىمىزشا، بۇل سەلەتتىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى ەڭ ۇتىمدى ءتاسىلى دەپ قارايمىز. ويتكەنى، سول تۇستا ۇيسىندەر دوڭحۋاڭ ءوڭىرى مەن سارى وزەننىڭ اڭعارىنداعى شولەيتتى ايماقتا قونىستاندى. جايىلىم از، جىلقى تۇلىگى كوپ. «قورەگى ەت، سۋسىنى– ايران، قىمىز» بولعان ۇيسىندەر ءۇشىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەڭ ۇتىمدى جولدىڭ ءبىرى بولدى.
وسىنداي شارۋاشىلىقتىڭ تالابى، سۋى تۇنىق، ءشوبى مول، شۇرايلى وڭىرگە دەگەن قۇشتارلىق ۇيسىندەردىڭ سول قونىسىن تاستاپ، ىلە وڭىرىنە كوشۋىنە تۇرتكى بولدى. قىسقاسى، قازاقتىڭ ەرتە داۋىردەن باستاپ كوشپەندىلىككە جانى ءۇيىر بولۋى، مىنە، وسىنداي تاڭعاجايىپ تابيعات، تازا ەكولوگياعا دەگەن قۇشتارلىق ەدى. مۇنداي جازبالار تۇركى دالاسىنىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىنە اينالعان «تونىكوك قۇلپىتاسى»، «كۇلتەگىن قۇلپىتاسى»، «بىلگە قاعان قۇلپىتاسى»، «كوليشور قۇلپىتاسى»، «ونگون قۇلپىتاسى»، «حۋيتو-تامىر قۇلپىتاسى»، «موينشور قۇلپىتاسى»، «تەرحىن قۇلپىتاسى»، «تەس قۇلپىتاسى»، «سۋجى قۇلپىتاسى»، «تالاس قۇلپىتاسى» سياقتى ەسكەرتكىشتەر مەن تاس بەتىنە سالىنعان تاريحي جازبالاردا تۇنىپ تۇر. قىسقاسى، باسقا جۇرت جازۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ەندى-ەندى ۇيرەنىپ جۇرگەندە ءبىزدىڭ اتالارىمىز تابيعاتتى قورعاۋدىڭ، جەر-انانى قادىرلەۋدەگى اسىل ارمانىن وسىلاي تاسقا قاشاپ جازىپ كەتتى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ العاشقى اۆتورلارى دا وسى ادامدار.
ال ەكولوگيانى قورعاۋ تۋرالى سوناۋ ەرتەدەگى بابالاردان بەرى قاراي جالعاسقان ۇلى يدەيالاردى جيناقتاپ، ونى حاتقا ءتۇسىرىپ، جارعىعا بەكىتكەن العاشقى ادام شىڭعىس حان بولاتىن. شىڭعىسحان بەكىتكەن «ۇلى جاساق» زاڭىنىڭ شيحيحۋتۋگ جازعان «كوك داپتەردەگى» تۇپنۇسقاسى تابىلماعانىمەن عالىمدار ونى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «چينگيس حاانى بيلەگ سۋرگاال»، راشيد اد-ءديننىڭ «جىلنامالار جيناعى» جانە ا.جۋۆەينيدىڭ «الەمدى جاۋلاپ الۋشىنىڭ تاريحى»، ماركو پولونىڭ مالىمەتتەرى ارقىلى زەرتتەپ، نەگىزگى سىرىن تام-تۇمداپ شەشە الدى. قىتاي عالىمى لي زۋفين «شىڭعىس حاننىڭ جاڭا ءومىربايانى» اتتى ەڭبەگىندە، ۇلى جاساقتى سەگىز بولىمگە جىكتەپ كورسەتەدى.
موڭعول عالىمدارى لي زۋ ءفيننىڭ ادەتتەگى تىيىم ەرەجەلەرىن ازاماتتىق زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءبىر ءبولىمى دەپ ەسەپتەپ، «ۇلى جاساقتى» جەتى توپتاماعا بولەدى. ايتالىق، «ۇلى جاساقتىڭ» «جايىلىم جەر» تۋرالى بابى ەجەلگى قيدان زاڭدارىن ەسكە تۇسىرەدى. كوك داپتەرگە تۇسكەن ءبىر جارلىقتا «اڭ، قۇستىڭ ءوسىپ-ءونۋ توقسانى مەزگىلىندە ولاردى رۇقساتسىز اۋلاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى» دەپ كورسەتكەن. ال «ۇلى جاساقتاعى» «كوشكەن جۇرتتىڭ وشاق ورنىنا جانە وزەن-سۋعا ءزار سىندىرۋعا تىيىم سالاتىن» ەرەجەسى تۇرىكتەردەن قالعان ەتيكالىق سالت. ەجەلگى زاڭنىڭ بۇل ەرەجەسى كەيىن مۇسىلمان ءدىني ەرەجەلەرىمەن ۇشتاسىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا مورالدىق داستۇرگە اينالدى.
مىسالى، قازىر قازاق حالقىندا «ادىلەتسىزگە ەرگەن سۋعا سيەدى (جاماندىققا بارادى)» دەگەن ماتەل بار. شىڭعىسحاننىڭ «ۇلى جاساقتاعى» تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتالعان جارعىسى كەيىن كەلە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىندا»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىندا»، ءاز-تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسىندا دا قولدانىلدى.
شىڭعىسحان باتىسقا جورىق جاساۋدان بۇرىن قازاق دالاسىنداعى قالالاردا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تازالىق شارت-جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن قۇدىق جۇيەسىن قالىپتاستىرعان. ونىڭ بىرنەشە ءتۇرلى سەبەبى بولدى. بىرىنشىدەن، كليماتى قۇرعاق قازاق دالاسىنىڭ كوپ جەرىندە وزەن-سۋ كەمشىن. ەكىنشى اسكەري ىستەردىڭ قاجەتىنە بولا قۇدىق جۇيەسىن مىقتاپ وركەندەتۋگە تۋرا كەلدى. تاريحي ماتەريالدار مەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە قارايتىن بولساق، قازاق دالاسىنداعى قالالار سول داۋىردەگى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ قورعانى رەتىندە دامىعان. ولار قالا تۇعىزعاندا بيلىك باسىنداعىلاردىڭ وتباسىن قورعاۋدى باستى ماقسات ەتكەن. سوعىس كەزىندە جەر بەتىندەگى سۋلار وڭاي بۇزعىنشىلىققا ۇشىرايتىن جانە قارسى جاق سۋ قاينارىن ءۇزىپ تاستاۋ، سۋعا ۋ سالۋ سياقتى تاسىلدەردەن پايدالانىپ كەتپەسى ءۇشىن جالپى بەتتىك قۇدىق ىستەتكەن. ۇشىنشىدەن، قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى جانە ادەت-عۇرىپتىڭ قاجەتى ءۇشىن دە وسىنداي قادامعا بارعان.
قازاقتار نەگىزىنەن مالشارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعاندىقتان قالالى جەرلەردە دە مال باسى كوپ بولعان. سول تۇستاعى تايپالار مەن ۇلىستاردا اۋىزسۋ مەن سۋاتتى بولەك ۇستايتىن جازىلماعان زاڭ بولعان. قازاق تىلىندەگى بۇگىنگى اۋىزسۋ اتاۋى سول زامانداعى قۇدىق سۋى مەن باستاۋ سۋىن مەڭزەيتىن. ال سۋات مال سۋعاراتىن ورىن. سول تۇستاعى قالالى جەرلەردە ارنايى سۋاتتار بەلگىلەنىپ، تۇرعىندار ءۇشىن قۇدىقتان سۋ ءىشۋ ءتارتىبى ورناعان.
قازىر ويلاساق، شىڭعىسحاننىڭ وسى قۇدىق جۇيەسى ەل بيلەۋدىڭ دە تاماشا جاڭالىعىن جارىققا شىعارىپتى. ول كەزدە تەحنيكا تىم تاپشى بولعاندىقتان ءار وتباسى الدى-الدىنا قۇدىق قازا بەرمەيتىن، 20-30 وتباسى بىرىگىپ، ءبىر قۇدىق قازىپ الاتىن. وسىنشاما وتباسى ءبىر قۇدىقتان سۋ ىشكەندىكتەن بىرتە-بىرتە باۋىرلاسىپ، اتالاسىپ، جاقىنداسىپ، بەلگىلى ءبىر توپتىڭ بىرلىگىن قالىپتاستىرعان. قۇدىقتىڭ اتتارى دا ءارتۇرلى بولعان. كەيبىرەۋى قۇدىق يەسىنىڭ اتىمەن، كەيبىرەۋى قۇدىق قازىلعان جەردىڭ اتىمەن، ءتىپتى، كەيبىرەۋى قۇدىق قازىلعان ماتەريالدىڭ اتىمەن اتالعان. قازاق تىلىندەگى تاسقۇدىق، قۇمقۇدىق، شەگەن قۇدىق، تالقۇدىق، تاعى دا باسقا اتاۋلار، مىنە، وسىلاي تىلدىك قورىمىزعا ەنگەن. سونىمەن قاتار، ەل اراسىنا حابار-وشار تاراتقان كەزدە قۇدىقتى بىرلىك ەتىپ، قۇدىق باسىنداعى اۋىل اقساقالدارى ارقىلى ءىس جۇرگىزىپ وتىرعان. سۋدىڭ قادىرىن، ماڭىزىن جاقسى تۇسىنگەن قازاق حالقىنىڭ تانىمىندا سۋعا بايلانىستى، سۋدى قاستەرلەپ، قادىرلەيتىن ىرىم-تىيىم سوزدەرى كوپتەپ كەزدەسەدى.
«سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە»، «شەلەكتەگى سۋعا اۋىز سالما»، «تۇندە سۋ الۋعا بارما»، «بەتى اشىق قالعان سۋدى ىشپە»، «قولىڭدى جۋعان سوڭ سىلكىمە»، تاعى دا باسقا تىيىم سوزدەر قازاق حالقىنىڭ سۋ قادىرىن، تابيعاتتىڭ تازالىعىن تۇسىنەتىن ەڭ كەرەمەت ۇعىمدارى. شىڭعىسحان حالىقتىڭ وسى اقىل-پاراساتىن ءتيىمدى قولدانىپ، بايىپتاپ، سارالاپ، ونى ەل باسقارۋدىڭ ىسىنە ەنگىزىپ، قازاق قانا ەمەس، تۇركى الەمىنىڭ، ءتىپتى، تۇتاس ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا ەڭ العاشقى ەكولوگيالىق جارعى جاساعان ادام رەتىندە تاريح ساحناسىنان ورىن الدى.
شىڭعىسحان ورناتقان تابيعاتتى، اسىرەسە، سۋ قورعاۋ جايلى ءتارتىپتىڭ ءبىر ۇشىعىن ءبىز دە بالا كۇنىمىزدە كورىپ قالدىق. قىس قىستاۋدا ىشەر سۋدى ارنايى بەلگىلەنگەن بۇلاق باسىنان تاسىپ ىشەتىنبىز دە، بەلگىلەنگەن سۋاتتارعا عانا مال سۋعارىلاتىن. اۋىزسۋ الاتىن باستاۋلارعا مال اياعىن تيگىزبەيتىن، ال سۋاتتان ىشەر سۋ المايتىن. بۇل جاعداي بالالىق شاعىن اۋىلدا وتكىزگەن مەنىڭ قۇرداستارىمنىڭ دا باسىنان وتكەنى انىق. شىڭعىسحاننىڭ وسى ءبىر قاراپايىم جارعىسى مىڭداعان جىلدار بويى قازاقتاردىڭ اراسىندا تابيعي قالپىندا ساقتالىپ كەلدى.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى
