

Ornalasqan jeri: Jetisu oblysy, Alakól audanyndaǵy Jpalańashkól kóliniń ońtústik shyǵysynda 5 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Toqty ózeniniń ańǵarynda
Zerttelui: Keiingi kezde ólketanushy-jurnalist Qajet Andas zerttep júr. Tereńdete zertteudi qajet etedi.
Sipattamasy: Qorym Toqtau tauynyń bauraiyndaǵy jazyqqa ornalasqan. Taudan qúlap aǵatyn ózenniń eki bókterine ornalasqan qorymda kimderdiń jerlengeni turaly tolyq aqparat joq. Biraq keiingi jyldary atalarynyń osy qorymda jerlengenin dáleldeuge úmsytlǵandar belgi qoiyp, tu shanshyp júr. Qorymǵa kireberiste qazaq-jońǵar arasyndaǵy sońǵy shaiqasta qaitys boldy delingen birqatar adamnyń aty-jóni, ruy, erlik dástúri beinelengen taqta qoiylǵan. Al ózenniń shyǵysyndaǵy dóń ústine Qabanbai batyrǵa arnap qoiylǵan eskertkish bar. Sondai-aq, búl mańda ejelgi saq qorymdary da kezdesedi, túrki dáuirine tán jerleu ereksheligi de saqtalǵan. Qorym Úsharal-Dostyq kúrejolyna jaqyn jerde bolǵandyqtan táu etetinderdiń sany kóp. Biraq saqtaluy nashar.
Ańyz-áńgime: Táuelsizdik jolynda shahit bolyp últymyzdyń bolashaǵy úshin janyn qiǵan, eńirep ótken keibir babalarymyzdyń óshpes erlikteri áli kúnge deiin jariya bolmai, aqtańdaq kúiinde qalyp otyr. Solardyń biri Qalen batyr Kebisbaiúly. Keshegi totalitarly zamanda Qalenge «úry», «bandit», «qaraqshy», «tonaushy» ataqtary taǵylyp, ol turaly sóz qozǵau MQQ jendetteriniń qolyna tikelei óziń baryp túsumen parapar bolatyn. SHyn máninde halyq ózi súigen batyryn eshqashan esten shyǵarǵan emes. Qalen turaly estelikter úrpaqtan úrpaqqa jetip, qazirgi tańda batyrdyń óshpes erlikterin halyqqa jetkizudiń sáti keldi.
Tarihtan belgili – Tarbaǵatai, Barlyq, Aqsuat, Alakól óńirleri Reseige 1866 jyldary (yaǵni, Aq patshanyń ministri Speranskiidiń 1861 jylǵy jarlyǵy túsynda) qosylǵan. Búl kezeń aǵa súltandyq basqaru júiesi joiylyp, bolystyq basqaru júiesine kóshken uaqyt edi. Osyǵan orai Tarbaǵataidan Toqtaǵa deiingi óńirdi jailap jatqan qalyń Mámbet elinde eki bolys qúrylyp, biri – Tarbaǵataidan Qaraǵash ózenine deiin «Emil» bolysy, al ekinshisi, Qaraǵashtan Toqtaǵa deiin «Qaraǵash» dep atalady. Eki bolys eli de Jetisu oblysynyń Lepsi úiezine qaraidy. 1884 jyly SHáueshek kelisiminiń negizinde Resei men Qytaidyń arasynda shekara syzyǵy júrgizilip, atalǵan bolystardyń halqy túpkilikti Reseige qaraidy. Qalen batyr Kebisbaiúly – negizgi halqy Mámbettiń Qojaqúl tarmaǵynan bolyp keletin Qaraǵash bolysynyń azamaty. SHejire boiynsha, Mámbet úly Qojaqúl batyrdan úsh úl: Esenbai, Esenaman,Erasyl (Qabanbai) tuady. Qalenniń ruy – Esenaman, ákesi Kebisbai. Qystauy qazirgi uaqytta F.Ozmitelь atyndaǵy shekara beketi túrǵan Kebisbaidyń qyzylqaiyny degen jer. Beine bir qalyń shól ortasyndaǵy oazis sekildi tútasa ósken qyzyl qaiyńdar, shabyndyq, jer astynan qainap shyǵyp jatqan myń san búlaqtar, qysqasy jer jannaty. 1955 jyly qytaidan kelgen 1928-1932 jyldary Qaraǵash bolystyq komitetiniń hatshysy bolǵan, Múhamedjanov Ahmethan aqsaqaldyń esteligi boiynsha Qalen 1889 jyly tuǵan. At jalyn tartyp, er jete bastaǵannan-aq asqan er júrek, qúralaidy kózge atqan mergen bolady.
Qalenniń erlikteri erte kezden-aq halyqtyń bostandyǵy men bolashaǵyna arnalady. 1913 jyly Romanovtardyń biligine 300 jyl tolǵan qarsańda qazaq-orystar birtindep Mámbet eline de kele bastaidy. Azat joldan osyndailardyń qataryndaǵy 3 qazaq-orys: Ivan,Fedor,Aleksei SHuginder qasietti Barlyq Arasannyń shipaly suynyń basyna záiimke salyp, besatar myltyqtarymen múzdai qarulanyp, qazaqtardy jolatpai, emdenuge, suǵa túsuge barǵandaryn shetinen óltire beredi. Ol ol ma, aǵaiyndy basqynshylar «Qaban shoshqaǵa salǵanda itimiz aiyryqsha kúsh alady» – dep, itterin qasietti Arasannyń suyna shomyldyrady. Imansyz kápirlerdiń búl qylyǵyn qasietti su da kótermei, múlde tartylyp qalady. Árie, it, shoshqany shomyldyrǵan soń qasietti su da minez kórsetken ǵoi… osy oqiǵadan keiin Qojaqúl eli qaHaryna minip, Qalen bastaǵan jigitter jat jerlik baskeserlerdi Arasannan quyp shyǵardy. Sodan jyl saiyn jeti jyl saiyn tasattyq berip, Allaǵa jalbarynu nátijesinde Arasannyń suy qaitadan jer betine kóteriledi. Qalen 1916 jyly qara júmysqa jegip qamauǵa alynyp, 1918 jyly elge qaitady. Sol 1918 jyly A.Baitúrsynov, M.Dulatov, R.Mársekov Mámbet eline at basyn tirep, odan SHáueshek qalasynda jinalys ashuynyń nátijesinde Alash polki dúniege kelip, onyń sanynda kóptegen jerlesterimiz qyzmet etedi. Bertinge deiin bizdiń Qabanbai auylynda Alash sarbazdary bolǵan, Qasymjanov Baitabyl, Tiekbai, Sadyq, Temirhan aqsaqaldardy kózimmen kórdim. Alash polki ataman Annenkovtyń armiyasymen birge qyzyldarmen Jetisu maidanynda soǵysady. Polk komandiri Keńsaba, onyń orynbasary podpolkovnik Kerimbai degen azamat bolady. Bizdiń bala kezimizde Keńsaba, Kerimbai degen aty qoiylǵan azamattar kóptep sanalatyn.
Qalen búl polktiń sanynda biraz uaqyt bolyp, kóp úzamai odan ketip qalady. Elge oralǵannan keiin óziniń qystauynda Qatu tauynyń bauraiynda ómir súrgen eken. Biraq quǵyn-súrgin, alapat zaman ony tynysh jatqyzbaidy. «Azamat soǵysy kezinde aqtarǵa bolystyńdar» degen jeleumen qyzyl jendetterdiń Naimannyń Jańbyrshy ruynyń auyldaryn qanǵa boyap, qyrǵany ayazdai batady. Qalen osy kezde óziniń bir top sarbazymen birge Qytaiǵa ótip bara jatqan Jańbyrshy ruynyń artynan shyqqan jazalaushy otryadtyń aldyn tosyp, tau joldarynda olardy úlken shyǵynǵa úshyratady da, keri Úsharalǵa qaituǵa májbúr etedi. Osynyń nátijesinde Alakól audanynda myńǵa tarta tútin bar. Jańbyrshynyń Basshyǵúl úrpaqtary bar. Búl jóninde 2001 jyly 100 jasqa kelip, dúnieden ótken, ruy Jańbyrshy meniń ájem Tastanbekova Kúlǵazi jyr ǵyp aityp otyrushy edi. Sonymen, Qalen qyzyldarǵa qarsy bolyp, at ústinde kún keshedi. Óziniń qystauynyń túsy Qatu tauyna bekinip alyp, qyzyldardy jolatpaidy. Qyzyl jendetter Qalendi ústai almai, ony ústap bergen adamǵa úlken aqshalai syilyq jariyalaidy. Biraq halyq ózi súigen batyryn ústap bermeidi. 1950 jyldary qaitys bolǵan Básim Eleusizov aqsaqal óz esteliginde bylai deidi:
– Meni qyzyldar ertip alyp, otyz shaqty adamy bar otryadpen Qalendi ústaimyz dep shyqty. Qalen shoqysyna jete bergende jarty shaqyrym jerden otryadty atqylap, úshten eki bóligin qas-qaǵym sátte jer jastandyryp úlgerdi. Sonan soń Qalen yzǵarly dausypen maǵan aiqai saldy:
– Ei, Básim, ana qyzyl itterińe ait, barlyǵy qaruyn tastap, 100 qadam beri kelsin, óitpese, biriń tiri qalmaisyńdar! – dedi.
Sol kezde Básim qyzyldarǵa Qalenniń sózin audaryp, túsindirdi, olar Qalenniń aitqanyn isteidi. Vintovkalaryn bir jerge úiedi de, 100 qadam jaqyndaidy. Qalen Básimdi shaqyryp alady da qolyna úzyn qyl shylbyr berip «Aldymen analardyń ayaq qolyn osy shylbyrmen tizbektep bailap, qaita kógendep shyq» deidi. Básim Qalenniń aitqanyn búljytpai oryndaǵan soń:
– Al endi andaǵy kápirlerdi bir-birlep bauyzda, – deidi.
Básim Qalenge:
– Qalen alashtyń azamatymyz ǵoi, meniń qasyqtai qanymdy qi! – dep jalbarynady. Myna orystardy jiber, áitpese, meniń bala-shaǵamdy kepildikke ústap otyr, túgel qyrady, seni kórdik dep búlardyń biri aitpaidy, – dep ant su iship uáde beredi. Azamat soǵysy dúrbeleńinen soń 1928 jyly bailardy kámpeskeleu nauqany bastaldy. Taǵy da el qytaiǵa aua bastaidy, taǵy da qyzyldar kóshken eldi qoidai qyrady.
Biraq Marqakól, Zaisan, Aqsuat, SHengeldide bolǵan qyrǵyndar Qaraǵashtan Toqtaǵa deiingi 225 shaqyrym shekara boiynda múlde bolmaidy. Sebebi, ol jerde Baqty shekara otryadynda audarmashy bolyp isteitin, oryssha, qazaqsha, qytaishaǵa júirik ruy Esenbai Elibaiúly Omarǵali óz adamdary arqyly astyrtyn Mámbet elin habarlandyryp, qyzyl jendetterden qashqan eldi toruyldap, qyratyn mezgilderin qúlaqtandyryp otyrady. Qalen jedel shara qoldanyp, qyzyldarmen soǵysyp, qyrǵynǵa jol bermeidi. 1929-1930 jyldary bastalǵan úiymdastyru nauqany qalyń elge náubet bolyp tigeni sondai, endi «baital túgeli bas qaiǵy», endi asharshylyq jailap, bai-kedei demei Qytaiǵa ózderi údere kóshedi. Árine, Qalen bosqyn eldiń amandyǵyna úlken septigin tigizedi. Qytaiǵa baryp ornalasqan Qanaǵat, Álimǵazy bolystarmen keńes jaqyndaǵy shekara otryadyndaǵy óz adamy Omarǵali men tyǵyz bailanysta bolyp, qalyń eldi zúlmat qyrǵynnan aman alyp qalady. Endi qyzyl baskeserler Qalenniń sońynan myqtap túsedi. Aldymen Qalenniń tuǵan inisi Omardy ústap alyp, jazyqsyzdan jazyqsyz atyp tastaidy. Qalenniń otbasy men tuystaryn tútqyndap, Baqty auylyndaǵy shekara otryady ishine aparyp qamaidy.
– Omardy atqan soń, – dep eske alushy edi marqúm Aqataev Seiilhan aqsaqal, – qalyń Mámbet bolyp onyń bala-shaǵasy qamauda otyrǵan Baqtyǵa baryp, jylap kóristik. Sonda Qalenniń eki qaryndasy bylai dep joqtau aityp otyr eken:
Ústaǵan jerin aitaiyn, qyzyl qaiyń dalasy-ai,
Atqan da jerin aitaiyn, Qarabúlaq qalasy-ai,
Qai jerinen kózdep atty eken it kápirdiń balasy-ai!
Qyzyldar Qalenge: «Eger óz erkińmen berilseń, qatyn-balańdy, tuystaryńdy bosatamyz, áitpese túgel qyramaz!» – deidi.
Sóitip esil er 1930 jyly qyzyl jendetterdiń qolyna óz erkimen beriledi. Qyzyl jendetter Qalendi eshqandai súraqsyz, sotsyz atyp tastaidy. Qalen ólgesin onyń tuystarynyń toz-tozyn shyǵarady. Kámeletke tolmaǵan erkekterdi túgel qyrady, qatyn-bala, kempir-shalyn shólge aidap jiberedi. Jas, súlu qyzdaryn sol kezdegi qyzyldarǵa satylǵan belsendiler qatyndyqqa alady. Tek Alakól audanynyń Kóktúma selosyna qashyp barǵan 10 jasar balasy aman qalyp keiin soǵysqa qatysady. Qazir onyń úrpaqtary Taldyqorǵan qalasynda túrady.
Búl shaǵyn maqalamda Qalen batyrdyń ólsheusiz erligine tek qana sholu jasap otrymyn. Aldaǵy uaqytta múraǵat derekterimen jáne taǵy basqa qújattarmen tolyqtyryp, kólemdi zertteu eńbek jazamyn.
Aqan Omarǵaliev,
Qazaq úni
Q-Andas ақпарат.











