

ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, الاكۆل اۋدانىنداعى جپالاڭاشكۆل كۆلىنىڭ وڭتۈستىك شىعىسىندا 5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى توقتى ۆزەنىنىڭ اڭعارىندا
زەرتتەلۋى: كەيىنگى كەزدە ۆلكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس زەرتتەپ جۈر. تەرەڭدەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
سيپاتتاماسى: قورىم توقتاۋ تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى جازىققا ورنالاسقان. تاۋدان قۇلاپ اعاتىن ۆزەننىڭ ەكى بۆكتەرىنە ورنالاسقان قورىمدا كىمدەردىڭ جەرلەنگەنى تۋرالى تولىق اقپارات جوق. بىراق كەيىنگى جىلدارى اتالارىنىڭ وسى قورىمدا جەرلەنگەنىن دەلەلدەۋگە ۇمسىتلعاندار بەلگى قويىپ, تۋ شانشىپ جۈر. قورىمعا كىرەبەرىستە قازاق-جوڭعار اراسىنداعى سوڭعى شايقاستا قايتىس بولدى دەلىنگەن بىرقاتار ادامنىڭ اتى-جۆنى, رۋى, ەرلىك دەستۈرى بەينەلەنگەن تاقتا قويىلعان. ال ۆزەننىڭ شىعىسىنداعى دۆڭ ۈستىنە قابانباي باتىرعا ارناپ قويىلعان ەسكەرتكىش بار. سونداي-اق, بۇل ماڭدا ەجەلگى ساق قورىمدارى دا كەزدەسەدى, تۈركى دەۋىرىنە تەن جەرلەۋ ەرەكشەلىگى دە ساقتالعان. قورىم ۈشارال-دوستىق كۈرەجولىنا جاقىن جەردە بولعاندىقتان تەۋ ەتەتىندەردىڭ سانى كۆپ. بىراق ساقتالۋى ناشار.
اڭىز-ەڭگىمە: تەۋەلسىزدىك جولىندا شاحيت بولىپ ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ۈشىن جانىن قيعان, ەڭىرەپ ۆتكەن كەيبىر بابالارىمىزدىڭ ۆشپەس ەرلىكتەرى ەلى كۈنگە دەيىن جارييا بولماي, اقتاڭداق كۈيىندە قالىپ وتىر. سولاردىڭ بىرى قالەن باتىر كەبىسبايۇلى. كەشەگى توتاليتارلى زاماندا قالەنگە «ۇرى», «بانديت», «قاراقشى», «توناۋشى» اتاقتارى تاعىلىپ, ول تۋرالى سۆز قوزعاۋ مقق جەندەتتەرىنىڭ قولىنا تىكەلەي ۆزىڭ بارىپ تۈسۋمەن پاراپار بولاتىن. شىن مەنىندە حالىق ۆزى سۈيگەن باتىرىن ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. قالەن تۋرالى ەستەلىكتەر ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ, قازىرگى تاڭدا باتىردىڭ ۆشپەس ەرلىكتەرىن حالىققا جەتكىزۋدىڭ سەتى كەلدى.
تاريحتان بەلگىلى – تارباعاتاي, بارلىق, اقسۋات, الاكۆل ۆڭىرلەرى رەسەيگە 1866 جىلدارى (ياعني, اق پاتشانىڭ مينيسترى سپەرانسكييدىڭ 1861 جىلعى جارلىعى تۇسىندا) قوسىلعان. بۇل كەزەڭ اعا سۇلتاندىق باسقارۋ جۈيەسى جويىلىپ, بولىستىق باسقارۋ جۈيەسىنە كۆشكەن ۋاقىت ەدى. وسىعان وراي تارباعاتايدان توقتاعا دەيىنگى ۆڭىردى جايلاپ جاتقان قالىڭ مەمبەت ەلىندە ەكى بولىس قۇرىلىپ, بىرى – تارباعاتايدان قاراعاش ۆزەنىنە دەيىن «ەمىل» بولىسى, ال ەكىنشىسى, قاراعاشتان توقتاعا دەيىن «قاراعاش» دەپ اتالادى. ەكى بولىس ەلى دە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ لەپسى ۈيەزىنە قارايدى. 1884 جىلى شەۋەشەك كەلىسىمىنىڭ نەگىزىندە رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىندا شەكارا سىزىعى جۈرگىزىلىپ, اتالعان بولىستاردىڭ حالقى تۈپكىلىكتى رەسەيگە قارايدى. قالەن باتىر كەبىسبايۇلى – نەگىزگى حالقى مەمبەتتىڭ قوجاقۇل تارماعىنان بولىپ كەلەتىن قاراعاش بولىسىنىڭ ازاماتى. شەجىرە بويىنشا, مەمبەت ۇلى قوجاقۇل باتىردان ۈش ۇل: ەسەنباي, ەسەنامان,ەراسىل (قابانباي) تۋادى. قالەننىڭ رۋى – ەسەنامان, ەكەسى كەبىسباي. قىستاۋى قازىرگى ۋاقىتتا ف.وزميتەلь اتىنداعى شەكارا بەكەتى تۇرعان كەبىسبايدىڭ قىزىلقايىنى دەگەن جەر. بەينە بىر قالىڭ شۆل ورتاسىنداعى وازيس سەكىلدى تۇتاسا ۆسكەن قىزىل قايىڭدار, شابىندىق, جەر استىنان قايناپ شىعىپ جاتقان مىڭ سان بۇلاقتار, قىسقاسى جەر جانناتى. 1955 جىلى قىتايدان كەلگەن 1928-1932 جىلدارى قاراعاش بولىستىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان, مۇحامەدجانوۋ احمەتحان اقساقالدىڭ ەستەلىگى بويىنشا قالەن 1889 جىلى تۋعان. ات جالىن تارتىپ, ەر جەتە باستاعاننان-اق اسقان ەر جۈرەك, قۇرالايدى كۆزگە اتقان مەرگەن بولادى.
قالەننىڭ ەرلىكتەرى ەرتە كەزدەن-اق حالىقتىڭ بوستاندىعى مەن بولاشاعىنا ارنالادى. 1913 جىلى رومانوۋتاردىڭ بيلىگىنە 300 جىل تولعان قارساڭدا قازاق-ورىستار بىرتىندەپ مەمبەت ەلىنە دە كەلە باستايدى. ازات جولدان وسىندايلاردىڭ قاتارىنداعى 3 قازاق-ورىس: يۋان,فەدور,الەكسەي شۋگيندەر قاسيەتتى بارلىق اراساننىڭ شيپالى سۋىنىڭ باسىنا زەيىمكە سالىپ, بەساتار مىلتىقتارىمەن مۇزداي قارۋلانىپ, قازاقتاردى جولاتپاي, ەمدەنۋگە, سۋعا تۈسۋگە بارعاندارىن شەتىنەن ۆلتىرە بەرەدى. ول ول ما, اعايىندى باسقىنشىلار «قابان شوشقاعا سالعاندا يتىمىز ايىرىقشا كۈش الادى» – دەپ, يتتەرىن قاسيەتتى اراساننىڭ سۋىنا شومىلدىرادى. يمانسىز كەپىرلەردىڭ بۇل قىلىعىن قاسيەتتى سۋ دا كۆتەرمەي, مۈلدە تارتىلىپ قالادى. ەريە, يت, شوشقانى شومىلدىرعان سوڭ قاسيەتتى سۋ دا مىنەز كۆرسەتكەن عوي… وسى وقيعادان كەيىن قوجاقۇل ەلى قاھارىنا مىنىپ, قالەن باستاعان جىگىتتەر جات جەرلىك باسكەسەرلەردى اراساننان قۋىپ شىعاردى. سودان جىل سايىن جەتى جىل سايىن تاساتتىق بەرىپ, اللاعا جالبارىنۋ نەتيجەسىندە اراساننىڭ سۋى قايتادان جەر بەتىنە كۆتەرىلەدى. قالەن 1916 جىلى قارا جۇمىسقا جەگىپ قاماۋعا الىنىپ, 1918 جىلى ەلگە قايتادى. سول 1918 جىلى ا.بايتۇرسىنوۋ, م.دۋلاتوۋ, ر.مەرسەكوۋ مەمبەت ەلىنە ات باسىن تىرەپ, ودان شەۋەشەك قالاسىندا جينالىس اشۋىنىڭ نەتيجەسىندە الاش پولكى دۈنيەگە كەلىپ, ونىڭ سانىندا كۆپتەگەن جەرلەستەرىمىز قىزمەت ەتەدى. بەرتىنگە دەيىن بىزدىڭ قابانباي اۋىلىندا الاش ساربازدارى بولعان, قاسىمجانوۋ بايتابىل, تيەكباي, سادىق, تەمىرحان اقساقالداردى كۆزىممەن كۆردىم. الاش پولكى اتامان اننەنكوۋتىڭ ارميياسىمەن بىرگە قىزىلدارمەن جەتىسۋ مايدانىندا سوعىسادى. پولك كومانديرى كەڭسابا, ونىڭ ورىنباسارى پودپولكوۋنيك كەرىمباي دەگەن ازامات بولادى. بىزدىڭ بالا كەزىمىزدە كەڭسابا, كەرىمباي دەگەن اتى قويىلعان ازاماتتار كۆپتەپ سانالاتىن.
قالەن بۇل پولكتىڭ سانىندا بىراز ۋاقىت بولىپ, كۆپ ۇزاماي ودان كەتىپ قالادى. ەلگە ورالعاننان كەيىن ۆزىنىڭ قىستاۋىندا قاتۋ تاۋىنىڭ باۋرايىندا ۆمىر سۈرگەن ەكەن. بىراق قۋعىن-سۈرگىن, الاپات زامان ونى تىنىش جاتقىزبايدى. «ازامات سوعىسى كەزىندە اقتارعا بولىستىڭدار» دەگەن جەلەۋمەن قىزىل جەندەتتەردىڭ نايماننىڭ جاڭبىرشى رۋىنىڭ اۋىلدارىن قانعا بوياپ, قىرعانى ايازداي باتادى. قالەن وسى كەزدە ۆزىنىڭ بىر توپ ساربازىمەن بىرگە قىتايعا ۆتىپ بارا جاتقان جاڭبىرشى رۋىنىڭ ارتىنان شىققان جازالاۋشى وتريادتىڭ الدىن توسىپ, تاۋ جولدارىندا ولاردى ۈلكەن شىعىنعا ۇشىراتادى دا, كەرى ۈشارالعا قايتۋعا مەجبۈر ەتەدى. وسىنىڭ نەتيجەسىندە الاكۆل اۋدانىندا مىڭعا تارتا تۈتىن بار. جاڭبىرشىنىڭ باسشىعۇل ۇرپاقتارى بار. بۇل جۆنىندە 2001 جىلى 100 جاسقا كەلىپ, دۈنيەدەن ۆتكەن, رۋى جاڭبىرشى مەنىڭ ەجەم تاستانبەكوۋا كۈلعازي جىر عىپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سونىمەن, قالەن قىزىلدارعا قارسى بولىپ, ات ۈستىندە كۈن كەشەدى. ۆزىنىڭ قىستاۋىنىڭ تۇسى قاتۋ تاۋىنا بەكىنىپ الىپ, قىزىلداردى جولاتپايدى. قىزىل جەندەتتەر قالەندى ۇستاي الماي, ونى ۇستاپ بەرگەن ادامعا ۈلكەن اقشالاي سىيلىق جارييالايدى. بىراق حالىق ۆزى سۈيگەن باتىرىن ۇستاپ بەرمەيدى. 1950 جىلدارى قايتىس بولعان بەسىم ەلەۋسىزوۋ اقساقال ۆز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى:
– مەنى قىزىلدار ەرتىپ الىپ, وتىز شاقتى ادامى بار وتريادپەن قالەندى ۇستايمىز دەپ شىقتى. قالەن شوقىسىنا جەتە بەرگەندە جارتى شاقىرىم جەردەن وتريادتى اتقىلاپ, ۈشتەن ەكى بۆلىگىن قاس-قاعىم سەتتە جەر جاستاندىرىپ ۈلگەردى. سونان سوڭ قالەن ىزعارلى داۋسىپەن ماعان ايقاي سالدى:
– ەي, بەسىم, انا قىزىل يتتەرىڭە ايت, بارلىعى قارۋىن تاستاپ, 100 قادام بەرى كەلسىن, ۆيتپەسە, بىرىڭ تىرى قالمايسىڭدار! – دەدى.
سول كەزدە بەسىم قىزىلدارعا قالەننىڭ سۆزىن اۋدارىپ, تۈسىندىردى, ولار قالەننىڭ ايتقانىن ىستەيدى. ۋينتوۋكالارىن بىر جەرگە ۈيەدى دە, 100 قادام جاقىندايدى. قالەن بەسىمدى شاقىرىپ الادى دا قولىنا ۇزىن قىل شىلبىر بەرىپ «الدىمەن انالاردىڭ اياق قولىن وسى شىلبىرمەن تىزبەكتەپ بايلاپ, قايتا كۆگەندەپ شىق» دەيدى. بەسىم قالەننىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداعان سوڭ:
– ال ەندى انداعى كەپىرلەردى بىر-بىرلەپ باۋىزدا, – دەيدى.
بەسىم قالەنگە:
– قالەن الاشتىڭ ازاماتىمىز عوي, مەنىڭ قاسىقتاي قانىمدى قي! – دەپ جالبارىنادى. مىنا ورىستاردى جىبەر, ەيتپەسە, مەنىڭ بالا-شاعامدى كەپىلدىككە ۇستاپ وتىر, تۈگەل قىرادى, سەنى كۆردىك دەپ بۇلاردىڭ بىرى ايتپايدى, – دەپ انت سۋ ىشىپ ۋەدە بەرەدى. ازامات سوعىسى دۈربەلەڭىنەن سوڭ 1928 جىلى بايلاردى كەمپەسكەلەۋ ناۋقانى باستالدى. تاعى دا ەل قىتايعا اۋا باستايدى, تاعى دا قىزىلدار كۆشكەن ەلدى قويداي قىرادى.
بىراق مارقاكۆل, زايسان, اقسۋات, شەنگەلدىدە بولعان قىرعىندار قاراعاشتان توقتاعا دەيىنگى 225 شاقىرىم شەكارا بويىندا مۈلدە بولمايدى. سەبەبى, ول جەردە باقتى شەكارا وتريادىندا اۋدارماشى بولىپ ىستەيتىن, ورىسشا, قازاقشا, قىتايشاعا جۈيرىك رۋى ەسەنباي ەلىبايۇلى ومارعالي ۆز ادامدارى ارقىلى استىرتىن مەمبەت ەلىن حابارلاندىرىپ, قىزىل جەندەتتەردەن قاشقان ەلدى تورۋىلداپ, قىراتىن مەزگىلدەرىن قۇلاقتاندىرىپ وتىرادى. قالەن جەدەل شارا قولدانىپ, قىزىلدارمەن سوعىسىپ, قىرعىنعا جول بەرمەيدى. 1929-1930 جىلدارى باستالعان ۇيىمداستىرۋ ناۋقانى قالىڭ ەلگە نەۋبەت بولىپ تيگەنى سونداي, ەندى «بايتال تۈگەلى باس قايعى», ەندى اشارشىلىق جايلاپ, باي-كەدەي دەمەي قىتايعا ۆزدەرى ۈدەرە كۆشەدى. ەرينە, قالەن بوسقىن ەلدىڭ اماندىعىنا ۈلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. قىتايعا بارىپ ورنالاسقان قاناعات, ەلىمعازى بولىستارمەن كەڭەس جاقىنداعى شەكارا وتريادىنداعى ۆز ادامى ومارعالي مەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, قالىڭ ەلدى زۇلمات قىرعىننان امان الىپ قالادى. ەندى قىزىل باسكەسەرلەر قالەننىڭ سوڭىنان مىقتاپ تۈسەدى. الدىمەن قالەننىڭ تۋعان ىنىسى وماردى ۇستاپ الىپ, جازىقسىزدان جازىقسىز اتىپ تاستايدى. قالەننىڭ وتباسى مەن تۋىستارىن تۇتقىنداپ, باقتى اۋىلىنداعى شەكارا وتريادى ىشىنە اپارىپ قامايدى.
– وماردى اتقان سوڭ, – دەپ ەسكە الۋشى ەدى مارقۇم اقاتاەۋ سەيىلحان اقساقال, – قالىڭ مەمبەت بولىپ ونىڭ بالا-شاعاسى قاماۋدا وتىرعان باقتىعا بارىپ, جىلاپ كۆرىستىك. سوندا قالەننىڭ ەكى قارىنداسى بىلاي دەپ جوقتاۋ ايتىپ وتىر ەكەن:
ۇستاعان جەرىن ايتايىن, قىزىل قايىڭ دالاسى-اي,
اتقان دا جەرىن ايتايىن, قارابۇلاق قالاسى-اي,
قاي جەرىنەن كۆزدەپ اتتى ەكەن يت كەپىردىڭ بالاسى-اي!
قىزىلدار قالەنگە: «ەگەر ۆز ەركىڭمەن بەرىلسەڭ, قاتىن-بالاڭدى, تۋىستارىڭدى بوساتامىز, ەيتپەسە تۈگەل قىراماز!» – دەيدى.
سۆيتىپ ەسىل ەر 1930 جىلى قىزىل جەندەتتەردىڭ قولىنا ۆز ەركىمەن بەرىلەدى. قىزىل جەندەتتەر قالەندى ەشقانداي سۇراقسىز, سوتسىز اتىپ تاستايدى. قالەن ۆلگەسىن ونىڭ تۋىستارىنىڭ توز-توزىن شىعارادى. كەمەلەتكە تولماعان ەركەكتەردى تۈگەل قىرادى, قاتىن-بالا, كەمپىر-شالىن شۆلگە ايداپ جىبەرەدى. جاس, سۇلۋ قىزدارىن سول كەزدەگى قىزىلدارعا ساتىلعان بەلسەندىلەر قاتىندىققا الادى. تەك الاكۆل اۋدانىنىڭ كۆكتۇما سەلوسىنا قاشىپ بارعان 10 جاسار بالاسى امان قالىپ كەيىن سوعىسقا قاتىسادى. قازىر ونىڭ ۇرپاقتارى تالدىقورعان قالاسىندا تۇرادى.
بۇل شاعىن ماقالامدا قالەن باتىردىڭ ۆلشەۋسىز ەرلىگىنە تەك قانا شولۋ جاساپ وترىمىن. الداعى ۋاقىتتا مۇراعات دەرەكتەرىمەن جەنە تاعى باسقا قۇجاتتارمەن تولىقتىرىپ, كۆلەمدى زەرتتەۋ ەڭبەك جازامىن.
اقان ومارعاليەۋ,
قازاق ۈنى
.Q-Andas ақпарат











