Ornalasqan jeri: Alakól audany, Yrǵaity auyldyq okrugine qarasty Kóktúma auylynyń soltústik jaǵyndaǵy Sińirli mekeninde.
Zerttelui: geografiya ǵylymdarynyń kandidaty, I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universitetiniń professory Erkin Toqpanov geografiyalyq, ólketanushy-jurnalist Qajet Andas tarihi sipattamasyna zerttep júr.
Sipattamasy: Qarǵa batyrTasyúly HVII-HVIII ǵasyrda ómir súrgen Qarakerei Qabanbai batyrdyń zamandasy. Óz kezinde qazaq jerin jońǵar basqynshylarynan azat etuge bailanysty talai shaiqastarǵa qatysyp, erligimen el esinde saqtalǵan tarihi túlǵa. SHejire derek boiynsha Qarakereidiń Toqpaq atasynan Múńaitpas, odan Mańǵytai taraidy. Al Mańǵytaidan Táńirberdi, Tasy degen eki úly bolsa, Qarǵa Tasynyń úrpaǵy. Qarǵanyń kindiginen 6 úl tarap, búginde úbirli-shúbirli elge ainaldy. 1999 jyly 24 qyrkúiekte Qarǵa batyrdyń máńgilik túraǵy bolǵan Sińirli mekenindegi jerlengen jerine batyr úrpaqtary men el azamattary eskertkish túrǵyzyp, baba ruhyn áspettedi. Eskertkish Qabanbai-Kóktúma kúrejolynyń boiyna ornalasqan. Auyl aqsaqaldarynyń aituynsha, búl jol 1969 jylyǵy Qazaq-Qytai qaqtyǵysy kezinde áskeri tehnikalardy tasymaldau maqsatynda salynypty. Sol tústa qorym búlinip, biraz zirattar kóshirilgen kórinedi. Qarǵa batyr eskertkishinen tauǵa órlep 2-3 shaqyrym júrgende Qarǵanyń qara kúńgeii degen jer bar.
Ańyz-áńgime: Qarǵa batyr
Ertede estimegen elde kóp-ti,
Kim aitar áńgimeni elde joqty.
Biri ádil, biri momyn, biri zálim,
Jaralǵan birdei bolyp pende joq-ty.
Bireudiń ajaly su, bireui ottan,
Keibireu shahid bolǵan bir apattan.
Dúnie keibireuge keń jai bolyp,
Keibirin qapasta qyp zar jylatqan.
Sonymen zaman azyp bara bergen,
Birinen biri oryn ala bergen.
Tamasha talailardyń qylǵan isi
Ańyz bop, el auyzynda qala bergen.
Ertede shyǵarmaǵan el esinen,
Bilerdiń bilik aitqan tóresinen.
Batyrdyń, bai-jarlynyń áńgimesin
Qarttardyń kóp estidim keńesinen.
Ataǵy er jigittiń ónerinde,
Ólimge kim arasha sónerinde.
Aitypty Qarǵa batyr bir áńgime,
Halqyna syryn sheship ólerinde.
Qarǵanyń báibishesi basynda otyr,
Mápelep, susyn berip qasynda otyr.
Aqsaqal, igi jaqsy jinalypty,
Qarǵanyń kóńilin súrap osynda otyr.
Báibishe aidyn kóldiń ayasyndai,
Kóz tartar altyn tonnyń jaǵasyndai.
Halyqty qadirmenen syilaushy edi,
Ornyqty otyz bie sabasyndai.
úlyqtan úlken kelse qadirleitin,
Kisiniń kórinushi edi danasyndai.
Aldyna bári kelip erkeleitin,
Óziniń marhabbatty anasyndai.
Kóterip tóseginen Qarǵa basyn,
Bir sholyp qarap aldy ainalasyn.
Halqyna ósietin aita kelip,
Sóileidi kózden tógip ystyq jasyn.
⦁ ua, júrtym, pende bar ma ólmeitúǵyn,
Allanyń amanatyn bermeitúǵyn.
Jaralyp búl dúniege kelgennen soń,
Jan bar ma kóresisin kórmeitúǵyn.
Kóp edi qaisarlyqtan etken isim,
Búl kúnde syrqaulyqtan ketti kúshim.
Ayaǵyn shalys basqan ǵapyl pende,
Maqsharda óttim demek neniń úshin.
Armansyz ótken jan joq búl jalǵannan,
Baq qonyp, qútym aumai albarymnan.
«Seni me» degen dúshpan top bolushy ed,
Qolymdy salǵan sozyp qarmaǵymnan.
Bermep ed jasta Táńirim nesibime,
Kedergi, toqtau salyp kásibime.
«Pendege pende bolyp ótpeiin» dep,
Bailardyń jaldanbadym esigine.
Joqtyqtan júdeushilik kórdi basym,
On beske jetimdikpen jetti jasym.
Halyqtyń qazynasynan ne paida bar,
Bermeidi beinet qylmai isher asyn.
Qolyma on altymda júgen aldym,
Joqtyqtan júrt malyna qúryq saldym.
El kezip, ebelektep túnde jortyp,
Jeksúryn, maldylarǵa úry atandym.
Atandym sonymenen «úry Qarǵa»,
Qairatpen qara tappai úrynarǵa.
Qorqaqtar qúryǵymnan seskengen soń,
Degen joq «jaman ataq» mynau Qarǵa.
Men kettim bir zamanda elden jyraq,
Qúla dúz, qúz ben shyńdy etip túraq.
Birge jep bireudikin, bytystyryp,
Soqtyqpai momyndarǵa júrdim biraq.
Qaraótkel, Qyzyljar, Qyrduannan,
Oral men Esil, Jaiyq, Syrdariyadan,
Kelemin top-top aidap, kún-tún qatyp,
Alǵandai qalyńmaldy bir qúdamnan.
Tún qatyp, túsim qashyp el aqtadym,
Orman, tau, sai-salany qonaqtadym.
Kisige kóńil etken berip kettim,
Bireuin óz basyma jaratpadym.
Tarqady talai jerde qúmarlarym,
Talaidy tezge salyp nyǵarladym.
Bolǵanmen qandai asqan artyq paluan,
Qos qoldap bir úrǵannan shyǵarmadym.
Meni kep ala almady eshkim attan,
Etken joq jolǵa salyp, búǵau qaqpan.
Talaiy qarańǵyda qarsy kelgen,
Bop júrdi bir úrǵannan qaza tapqan.
Osyndai kóp júristiń bireuinde,
Jerim bar ólmei qalǵan bir úyattan.
Keteiin jan barynda sizderge aityp,
Keiingi keńes etsin bizdiń shaqtan.
Bir jyly Alataudan jylqy tartyp,
Kelemin tynym almai, kún-tún qatyp.
ústine qalyń eldiń kep qalyppyn,
Qarasam tún aǵaryp, tańdar atyp.
Jaqyndap kún shyǵuǵa qaldy tań da,
Kórinip anau-mynau jaqyn mańda.
Bolǵanda-ai kózge túsip qalatúǵyn,
Men keldim panalauǵa bir kóp tamǵa*.
Kún shyǵyp, sáske boldy byj-byj qainap,
Qoishylar óristetti qoiyn aidap.
Jaǵalai órlei qonǵan qalyń auyl
SHańdatyp bie quyp, jem bailap.
Bir kezde aq kiimdi, aq boz atty,
Aqsaqal qyr múryndy, úzyn jaqty.
Boz atty qamshysymen sipai salyp,
yrǵaltyp, ayańdatyp kele jatty.
Jaqyndap kelip qaldy tamǵa taman,
Qashuǵa kelmei qaldy meniń shamam.
Belgili «úry kóti – quys» degen,
Qysylyp men baramyn sonan jaman.
Syrtynan ol molanyń bir qarady,
Jan-jaqqa kózin salyp qaramady.
Qańtaryp aq boz atqa shider salyp,
Qorymdy jayau kelip aralady.
Otyrdy bir molaǵa shart júginip,
Kóp uaqyt otyrar aldyn bilip.
Túryp kep, ayaq jaqtan taǵy otyrdy,
Oqidy qiraat pen tábarakty.
Otyrdym osy araǵa keledi-au dep,
Tyǵylyp jatqan meni kóredi-au dep.
Qalyń el habarlanyp ústap alsa,
Sazamdy úmytpastai beredi-au dep.
Otyryp árbir túrli oiǵa qaldym,
Bir aqyl tapqanyma men quandym.
Eńbektep molalardyń arasymen,
Bir kórge úńireigen kirip aldym.
Búryn da talai qulyq tapqan edim,
Molaǵa qorqytpaqqa jatqan edim.
Kórǵap bop kórden shyǵyp eldi úrkitip,
Oljaǵa qorqaqtardan batqan edim.
Taǵy da sony istep kórde jattym,
ysqyryp kórdiń ishin yzyńdattym.
Auyzymdy qisańdatyp, tisim qairap,
SHyǵaryp kórden basym jylmańdattym.
Molanyń oń jaǵynan túryp baryp,
Oqidy búrynǵydai «kálam shárip».
Kór ishin kúńirentip bir kórinsem,
Qaraidy seskenbesten kózin salyp.
úsh ret Qúran oqyp álgi batyr,
Qauipsiz esh nárseden bolmai qapyl.
Qaǵynyp etek-jeńin túregelip,
Ayańdap maǵan taman kele jatyr.
Tauystym ónerimdi endi sarqyp,
Qútylam búl qu shaldan endi qaitip.
Eńkeiip tesikke kelip qolyn sozyp,
SHap berip siraǵymnan aldy tartyp.
Boiymen tartyp alǵan ketti úiirip,
Sausaǵy siraǵyma ketti kirip.
Aqyryp jalǵyz qolmen ainaldyryp,
Qamshymen shypyldatyp qoyady úryp.
úiirip ári beri qamshylady,
Qamshydan qaitip jyldam jan shyǵady.
Qamshy ótip, kóp-kók ala qoidai bolyp,
Qan aǵyp qabyrǵamnan tamshylady.
⦁ Batyr-ai, janym sauǵa, adam edim,
Is qylǵan bos qulyqpen nadan edim.
Ál bilmei, aqymaqtyqtan tústim torǵa,
Mal úrlai elge taman baryp edim.
Adammyn, malǵún emes, atym – Qarǵa,
Qúdaiym kezdestirdi sizdei zorǵa.
Janymdy bir shybyndai sauǵaǵa ber,
Jylqynyń jetektegi bárin al da.
Sol kezde tastai berdi meni jerge,
Adammyn degenime sendi daǵy.
Bilgen soń anyq adam ekenimdi,
Al sonda mynau qarttyń sóilegeni.
⦁ Ua, shirkin, solai ma eken, –dedi, – balam,
Egerde kórǵap bolsań, basyńdy alam.
Ekinshi múndai iske jolamańyz,
Ózińnen zorlar shyqsa kelmes shamań.
Sen daǵy bir nantalap er ekensiń,
Árkimnen hailań asyp júr ekensiń.
úrlyqpen maldy tauyp kúneltem dep,
Qusynǵan bir jańǵalaq neme ekensiń.
Keteiin bir saparǵa aryń tókpei,
Jastyqtyń kim júredi qosyn jekpei.
Ár isti óte ańǵaryp oilap iste,
Arasy ár adamnyń jer men kóktei.
Dediń be qoryqqanyńnan jalynaiyn,
Baiqadyń qart aǵańnyń máni-jaiyn.
Eńbek qyp alǵanyńdy shyǵyndatyp,
Sen ittiń malyńdy alyp ne qylaiyn.
Kórdim dep men aitpaimyn, óziń bil, –dep,
SHal sonda atqa minip boldy júrmek.
Batyrdan qol qusyryp, jón súradym:
⦁ Kórdim, – dep, – qalar edim, sizdi kim?–dep.
SHal aitty: –Paida bermes úsaq aila,
Ǵibrat búl isińnen taptyń paida.
Súrasań meniń atym –Tólek Jáuke,
Mert boldyń arystandai shauyp aiǵa.
…………………………………………………………………..
Silteme: «Qarǵa batyr» dastany «Babablar sózi» atty 100 tomdyqtyń 22 tomyna engen. Joǵarydaǵy ańyz sol núsqadan qysqartylyp alyndy.











