Úiǵyr audanyndaǵy kili oryndar tizimine enbegen nysandardyń biri Dardamty auylynyń ońtústiginde 5 shaqrym qashyqtyqtaǵy Qazanbúlaq shatqalyndaǵy qola, saq túrki kezeńdriniń qonystary mańyndaǵy jartastarda salynǵan surettrmen tanystyq. Atalǵan nysan qola, saq, túrki kezeńdriniń qonystary mańynda baǵzy zamanda kishi-girim rulyq ǵibadathana retinde oqshaulanǵan ziarat etu qyzmetin atqarǵan.
Onda negizinen maǵynasy, tartymdylyǵymen erkshelenetin saq taipalarynyń sharuashylyǵymen tikelei qatysy bar búǵynyń basqa aumaqta kezdespitin biregei surettri úisin, túrki, kezeńdri men erte orta ǵasyrlarǵa jatatyn túieniń, aqyn beinelengen tau eshki, jylqy men qúljanyń jáne qozǵalystaǵy adamnyń beineleri salynǵan. olardyń mán-maǵanasy men mazmúny Jambyl audanyndaǵy Qarabastau tauyndaǵy “Tańbaly”, Qúljabasy tauyndaǵy, Eskeldi audanyndaǵy Eshkiólmes tauyndaǵy paleomádeni sakralьdy oryndar sanalatyn jartastaǵy surettrden kem túspeidi.
Sondyqtan sakralьdy oryn sanalatyn mádeni múra nysandary retinde tirkeuge alyp memlekt tarapynan qorǵau qajet. ony qazirgi kezeńde Dardamty orta mektebiniń múǵalimderi, Úiǵyr audanynyń mádeniet bóliminiń mamandary oqushylar men jastar, ólektanushylar men alystan keletin adamdarǵa tarihi tanymdyq mańyzy bar nysan retinde paidalanady. Nysanǵa jrgilikti jastar kóp keluine jáne syrtqy kúshterdiń áserinen búzyluyna bailanysty erkshe qorǵaudy, arheologtar tarapynan zrtteudi, surettrdiń salynǵan kezeńdrin anyqtaudy qajet etedi.
Ketpen jotasyndaǵy, Jalǵyz órik shoqysynda, Dardamty auylynan 5 shaqyrym qashyqtyqta, ońtústik batys bóliginde shoǵyrlanǵan. Búl shatqaldarda qalyń búta ósip ketken, susyz sailar bolyp keledi. Osy óńirdi zertteu úshin «Jetisu» ólkentanushylar» ortalyǵy» QB tanymdyq joryqtardy úiymdastyrdy. Osy joryqta biik jar tastarda salynǵan kóne suretterdi anyq kózben kóruge múmkindik tudy. SHatqaldar shyǵystan batysqa qarai sozylyp jatyr. Ol jerde kezdesetin kóne suretterde kóbinese januarlardyń cypettepi salynǵan, ań aulau cáttepi de beinelengen. Suretter shaǵyn jartas taqtalarynyń ońtústik jáne ońtústik-batys betkeilerine qashap salynǵan. Jalpy sany 100-ge juyq. Olar negizinen tasty qashau ádisimen salynǵan.Suretterdiń arasynda adamdardyń jáne januarlardyń beineleri kezdesedi. Kóp beineli úlken kompozitsiyalar joq, eshki jáne arqar aulau kópinictepinde kóruge bolady.
Jyrtqysh ańdardyń shópqorekti januarlarǵa shabuyl jasaǵany suretteletin syujetter de bar. Biz tańbaly tasqa qarai otyryp sol kezde qandai januarlar bolǵandyǵyn biluge bolady. Petroglifterdiń kópshiliginde búǵylar, búqalar, at mingen adamdar, túieler, tekeler menjeke dara arqarlar kóptep beinelengen.
Búl suretter biik jartastardyń betine salynǵan. Qazirgi kezde belgili bir petrogliftiń paida bolǵan uaqytyn dál anyqtauǵa múmkindik joq. Alaida tarihshylardyń málimetterine sáikes, onda bizdiń jyl sanauymyzdan shamamen 2-3 myń jyl búrynǵy qola, saq kezeńderiniń tasqa qashap salǵan suretteri degen boljam jasadyq. Atalǵan alasa tauly alqaptaǵy tasqa qashap salǵan suretter, osy óńirdiń kóne dáuirdegi sharuashylyǵyn, halyqtyń túrmys men tynys tirshiliginen syr shertetin jartastaǵy suretterden ańǵaruǵa bolady. Osy joryq barysynda biz ejelgi qonystar mańyndaǵy jartastaǵy surettermen tanysyp olardy jeke-jeke suretterge túsirip aldyq. Asa joǵary oryndalu sheberligimen erekshelenetin joǵaryda atalǵan Jalǵyz órik shoqysyndaǵy jartastaǵy ań beineli suretteri osy óńirinde mekendegen halyqtardyń túrmys-saltyn ǵana emes, kórkem ónerdiń damuyn ashyp kórsetetin ruhani-materiyaldyq qúndylyqtardyń qataryna jatatynyn aituǵa bolady. Jayau joryq barysynda jinalǵan maǵlúmattardy jazba derek kózderimen salystyra otyryp salynu ereksheligine negizdelip Ketpen jotasynyń bauraiynda halqymyzdyń qola, saq-ǵún, túrki dáuirlerinen bergi baǵzy zamandaǵy tarihy men tynys tirshiliginen, ádet-ǵúrpynan, salt-sanasynan syr shertetin eń kóne múralardyń qataryna tastarda salynǵan suretter petroglifter jatatynyna kóz jetkizdik. Suretter negizinen sudyń, jeldiń aua temperaturasynyń eroziyalyq áreketine berik úsaq kristalldy tastardyń jyltyr tegis betine syzyp salynǵan.
Múndaǵy tastaǵy suretter qashau jáne syzu arqyly salynǵan, sondai-aq osy tásilder úilestire qoldanylǵan suretterde bar. Olarda januardyń basy men dene túrqy qashalyp, al, qúiryq-jaly, ayaqtary ótkip qúralmen syzyp keltirilgen. Jayau tanym joryq barysynda bizge Ketpen jotasynyń tereń tilimdegen shatqaldaryndaǵy surtterdiń ishindegi biregeiligimen kózge túsetin túielerdiń beineleri únady. Búl baǵzy zamandaǵy adamdardyń dúnie tanymyna sai túie alyp kúshtiń, qúnarlyqtyń simvoly bolǵan. Jazba derek kózderine súiensek saq kezeńderindegi halyqtyń túrmysymen jeke taipalar osy túielerdi júk kóligi retinde paidalanǵanyn ańǵaruǵa bolady.
Bizdiń paiymdauymyz boiynsha tastaǵy suretter keshenindegi beineler úsh túrli ádispensalynǵanyn kórsetedi. Olardyń birinshisi tesemen úryp, ekinshisi tastyń betine qashap syzyp, úshinshisi joǵarydaǵy eki ádisti qatar qoldanu tásilimen salynǵan bederli beineler ekenin biluge bolady.
Jalǵyz órik shoqysyna 2 shaqyrym jetpei kún shyǵys bóliginde Asan degen ataumen atalatyn úńgir ornalasqan. Úńgirdiń úzyndyǵy shamamen 10 metr bolady. Ol úńgirdiń atauy úlkenderdiń aituynsha, ertedegi ańyz áńgimeler boiynsha qoishy shopan atauymen atalǵan dep aitady. Búl úńgirde erteden qalǵan naqty dálelder joq. Alaida úńgir qabyrǵalar tútin qaqtarynan qaraiyp ketken. Bizdiń paiymdauymyz boiynsha, erte zamandaǵy adamdar da osy úńgirdi panalap meken etken boluy múmkin degen boljamdar keltirdik.
Jartastaǵy suretterdi qashau úshin qanshama kúsh, qúral-jabdyq qajet ekeni aitpasa da túsinikti. Demek, Tańbalytas talai dáuirlerden bizge jetken qúndy tarihi oryn, jádiger, salt-dástúr, mádeni qúndylyqtar jalǵasy. Búrynǵy zamandaǵy adamdar jazu bilmegendikten óziniń jan dúniesin suret arqyly jetkizgen.
Qajet Andas,
Ólketanushy-jurnalist.
Qazanbúlaqtan túsirilgen suretter
