Áulie jaily ańyz kóp
Kónekóz qariyalardyń aituynsha, Qoǵyl áulie Eskeldi bi, Balpyq batyrlardyń zamandasy. Olarmen birge el tileuin tilep, jońǵarlardyń qazaq jerin shauyp, qyrǵynǵa úshyratqan kezinde, sonau SHu boiyna auyp baryp, ataqonysqa qaita oraluǵa kúsh júmsaǵan. Óziniń kóregendigimen jaudyń jasyryn josparyn bilip otyrǵan. El batyrlaryna boljamdaryn aityp, keńes berip, is-josparyn kórsetip, jeńiske jetuge yqpal etken. Sondyqtan ol kisi zamanynda áulieligimen alys-jaqynǵa aty taraǵan. Keiinde emshiligimen de kózge túsken.
Qoǵyl áulieniń kindiginen on bir úl taraǵan. Onyń ózinen keiin de úrpaqtarynyń arasynan elge qadirli, qúrmetke bólengender bolǵan. Qoǵyl Sarǵaldaqúly Myrzanyń Álike atasynyń SHúńǵyr áuletinen taraidy. Qoǵyl áulieniń úrpaqtary Eskeldi audanynyń SHymyr, Kóksu audanynyń Jarlyózek auylynda túrady.
El arasyndaǵy bir ańyzda Qoǵyl áulie Qora shatqalyndaǵy jailauynda qaitys bolar aldynda jaqyndaryn shaqyryp: «Meniń súiegimdi túiege artyp, búidasyn bosatyp, qoya berińder. Túie qai jerge túnese, sol jerge jerleńder», – dep tapsyrady. Aǵaiyndary aitqany boiynsha isteidi. Sonda túie Taldyqorǵannyń irgesine kelip, shókken eken. Keiin júrt búl jerdi qasiet tútyp, basyna túnep, qasietti jer dep tanyǵan. Búginde ainalasynda birneshe beiit orny bar shaǵyn qorymnyń ortasynda áuliege arnap soqqan kesene bar.
Qasietti nysandar tizimine engen
2017 jyly «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiyasy» jobasy ayasynda qos oblystan Jalpyúlttyq obъektiler tizimine 17, óńirlik obъektiler tizimine iriktelip 41 nysan engizildi. Olar 2018 jyly kieli nysandar boiynsha «Qasietti Qazaqstan» ǵylymi-zertteu ortalyǵy shyǵarǵan 2 tomdyq kitapqa engen. Sondai-aq, 2019 jyldyń qasietti oryndar qataryna engizu úshin qosymsha 12 nysan úsynylyp, onyń toǵyzy qosymsha tizimge alynǵan bolatyn. Sol qatarǵa Sók tóre jáne Qoǵyl áulie kesenesi bir nysan retinde sol tizimge engizildi. Sebebi, Qoǵyl áulie kesenesi Sók súltan Abylaihanovtyń jatqan jerine tayau. Tirliginde Sók súltan da Qoǵyl áulieni qúrmettep ótse, arasyna syzat túspegen qos alyp, mine, osylai ólgen soń da qatarlasyp jatqan kórinedi.
Sók Tóre (azan shaqyryp qoiǵan aty – Súiik, oryssha qújattarda Syuk Ablaihanov) Abylaihanúly, el aitqandai 52 jyl boiy Jalaiyr, SHapyrashty (bir bóligi) rularyna tórelik etti. El auzynda «SHúiirkeleskiń kelse Sókke bar… Tentek kópke kónedi, kópke kónbese Sókke kónedi…» degen mátelder áli kúnge aitylady. Birin-biri tolyqtap, úrpaqqa úlylyqty úǵyndyrǵan qos alyptyń kesenesine «memlekettiń qorǵauyna alynǵan nysan» degen bir taqtaishany áli kúnge ile almai júrgenimiz ókinishti-aq.
Kesene qalai túrǵyzyldy?
Erkin auyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Tortai Izbasqanov aqsaqaldyń aituynsha, kesene túrǵyzylǵan jer bayaǵydan Qoǵyl tóbesi dep atalyp kelgen. Kezindegi Keńes biliginiń qylyshynan qam tamyp túrǵan túsynda erkindikter osy tóbedegi Qoǵyl áulieniń ziratyna jii kelip, dúǵa jasap, bolashaqqa baqyt tilep túratyn. Ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń ishinde Qoǵyl áulie Erkinde túratyn bir apamyzdyń (aty-jónin úmytqan) túsine kirip: «Balam, qashanǵy meni jalańash qaldyrasyńdar? Kún qaqtap, jańbyr mújip mazalap bitti ǵoi», – dep ayan beredi. Sosyn sol kisi zirat basyna kesene túrǵyzyp, qorymǵa jas kóshetter egip, shamasy jetkenshe tirlik etedi. Biraq odan keiingi qiyn jyldary kesene eskerusiz qalyp, tozyp, shatyry búzylyp, sáni kete bastaidy. Ótken jyly Qoǵyl áulie taldyqorǵandyq kásipker qyz Aida Ydyrysovanyń túsine taǵy kirip, taǵy da ayan beredi. Árine, aruaq syilaǵan, qasietti jerdi janymyzdan artyq kóretin halyqtyń perzentimiz ǵoi. Osyǵan deiin Aida Ydyrysova qolynda bar múmkindigin paidalanyp, keseneniń shatyryn bútindep, terezelerin jasap, ishiniń taǵanyna kilem tósep, áulie jatqan jerdi retke keltirip, birtalai júmys atqarypty. Endi búl bastamany bir qyzdyń iyǵyna artyp qoimai, el azamattary úiysyp qolǵa aluy tiis emes pe?!
Ol úshin ne isteu kerek?
Joǵaryda aitylǵandai, atalǵan kesene Qazaqstannyń óńirlik mańyzy bar qasietti nysandar tizimine engen. Demek, memleket qorǵauynda bolatyn oryndy eskerusiz qaldyrsa, ózge dúnieler ne bolmaq?!
Últtyń basty qúndylyǵy – onyń tarihy men tili. Tarihyn eskermegen últty bolashaqta esirkei qoimaityny anyq. Qoǵyl áulie kesenesi Taldyqorǵan – Óskemen kúrejolynyń boiynda tayaqtastam jerde jatyr.
Joldan kesenege deiin kóp bolsa 100 metr. Ol jer shańy shyǵyp, tozyp, topyraǵy aspanǵa úshyp túr. Sol attam jerge asfalьt tósep, kelip-ketetinderge jaǵdai jasau kóp qarjyny kerek etpeidi. Al keseneniń ainalasynda kún qaqtaǵan birneshe tal-terek shóldep, súrqy qashyp túr.
Memleket basshysynyń el aumaǵynda 2 milliard túp aǵash kóshetin egu bastamasy boiynsha jyl saiyn kóktem-kúz ailarynda qala aumaǵynda kóshet otyrǵyzu nauqany júrgizilip keledi. Keseneniń ainalasyn abattandyru isin de osy josparǵa engizip, jasyl jelekke kómkerip tastauǵa bolar edi. Árine, búl tóbedegi basty másele – sudyń tapshylyǵy.
Sonau eńiste Sarybúlaq ózeni aǵyp jatyr. Kezinde sol ózennen motormen su shyǵaryp, osy dóńdi igilikke jaratqan eken. Qazir onyń auyly alys ketken. Biraq kún saiyn bolmasa da kún aralap Taldyqorǵannan shyǵaberis ainalmadan áuejaiǵa deiingi joldyń ortasyndaǵy kók shópti tehnikamen suǵaryp júrgenin jii kóremiz. Kesene ainalasyndaǵy aǵashtar men shópterge su shashyp óte shyǵudy sol marshurtqa qossa, másele túbirimen sheshilgeli túr. Sondai-aq, Erkin auylynyń aumaǵynda Úitas, Qoǵyl áulie kesenesi, Sók tóre kesenesi, Áuejai, Syrymbet qyrǵyny bolǵan jer, Jainaq batyr jatqan tóbe, Balyqty ózeniniń boiyndaǵy ejelgi jármeńke ótetin jer, taǵy da basqa tarihymyzǵa qatysty nysandar jeterlik. Sol nysandardy jas úrpaqqa jetkizu úshin qaladaǵy basqa oqu oryndaryn aitpaǵannyń ózinde, Erkin auylyndaǵy E.Berliqojanov atyndaǵy jáne №15, №26 mektep oqushylaryna ólketanu baǵytyndaǵy ekspeditsiyalar úiymdastyru isi qolǵa alynsa, núr ústine núr bolar edi.
Aitu — bizden, atqaru — sizden, aǵaiyn!
PS: Osy másele kóterilgeli de biraz jyl ótti. Biraq áli nátije joq. Kúrejoldy boilap áulieniń kesenesinen ary-beri ótkende júrekti bir jalyn «SHyj» etkizedi. SHyr-pyr bolǵanmen bizdiń qoldan ne keledi. «Qolynan keletinderdiń kóz qyry tússe eken» dep tileumen ǵana júrmiz.
Qajet ANDAS
«Q-Andas» aqparattyq agenttigi.











