SHań YAń (b.z.d. ? — b.z.d. 338) — Jańgo dáuirindegi zańshyldar (fa-tszya) mektebiniń kórnekti ókili. Familiyasy — Guńsun, aty — YAń; Vei (Ui) bektiginiń adamy bolǵandyqtan «Vei YAń» dep te atalady. CHiń bektigi oǵan Leshan (Lyashanь) aimaǵyn bólip bergen, sondyqtan tarihi kitaptarda «SHań YAń» (SHan-tszyunь) atymen málim. Zańshyldardyń tújyrymdaryn jinaqtaǵan «Mártebeli SHań YAń shyǵarmalarynda» (Shangjun Shu) onyń sayasi tájiribesi men qaǵidalary bayandalǵan.
SHań YAń jas shaǵynda zańshyldardyń Li Kui, U TSidiń yqpalynda boldy. Keiin CHiń bektigine kelip, onda úlken zań ózgertu reformasyn júrgizdi. CHiń bektigi qúldyq júieden feodaldyq júiege ótip jatqan shaqta SHań YAń ósip kele jatqan jer ielenushi (didju) tabynyń múddesine súienip, «salttan shyqpau» degen konfutsiishil qaǵidaǵa qarsy túrdy da, zań arqyly basqarudy dáriptedi. Ol «toǵyz úles» (井田) júiesin kúshinen qaldyryp, mejelerin joidy; jerdi jeke menshikteuge jáne erkin satyp-aluǵa múmkindik berdi; eginshilikti, áskeri eńbekti birinshi orynǵa qoidy; soǵysta eńbek sińirgenderdi marapattady; qúl ielenushi aqsúiekterdiń erekshe qúqyqtaryn shektedi; jer ielenushi tabynyń sayasi ústemdigin ornyqtyrdy. Sonyń nátijesinde feodaldyq stroidyń CHiń bektiginde myqtap ornyǵuyna jol ashyldy. Búl ister keiin CHinь SHihuannyń Qytaidy biriktiruine, ortalyqtanǵan bilikti bekituine berik negiz boldy.
SHań YAńnyń reformalary qúl ielenushi aqsúiekterdiń múddesine qatty soqqy berdi. Sondyqtan olar san ret qarsylyq kórsetti. Reformany qoldaǵan CHiń SHaogun kóz júmǵannan keiin, aqsúiekter qaita aiqas bastap, SHań YAń ásker shyǵaryp tireskenimen, aqyry mert etildi.
«Zań ózgertu» tarauynda SHań YAń men onyń sayasi qarsylastarynyń zań jasau máselesindegi aitysy beriledi. Ganluń, Duujylar — qúl ielenushi aqsúiekterdiń múddesine ókil bolyp, «ertedegini ónege qylu» úranyn kóterip, «salttan shyqpau» ideyasyn dáripteidi; «CHiń bektiginiń daǵdysyn» betke ústap, qúldyq qúrylys pen keritartpa tap ideologiyasyn saqtap qaludy kózdeidi. SHań YAń bolsa, ósip kele jatqan jer ielenushi tabynyń múddesin negizge alyp, «ótken dáuirlerdiń sayasi aǵartuy árqily», «ótken patshalardyń joly birdei emes» degen tarihi derekterge súienip, olardyń uájin teristeidi de, «álemdi bileudiń jalǵyz ǵana joly bolmaidy; memleketke paidaly bolǵanda — ertegini ónege etudiń qajeti joq» degen qorytyndyǵa keledi. Osylaisha ol zań ózgertu qajettigin dáleldep, aqsúiekterdiń qarsylyǵyn toitarǵan. Búl maqala SHań YAńnyń alǵadai qoǵamdyq kózqarasyn aiqyndap, Jańgo dáuirindegi ósip kele jatqan feodaldyq (didju) tabynyń isker-pragmatikalyq ruhyn kórsetedi. Alaida, SHań YAńnyń halyq búqarasyna salqyn qarau reńki onyń qanaushy tap ókili ekenin de ańǵartady. Tómende «Mártebeli SHań YAń shyǵarmalary»-nan daiyndalǵan palsapalyq tartystardy úsynamsyz.
Zań ózgertu
Jiń SHaogun bektik dáuirindegi keleli isterdi zerttegen eken. Onyń qasynda úlyqtardan Guńsunyań, Ganluń men Duujy úsheui birge bolyp, dúniedegi isterdiń ózgerisi jaily keńes qúryp, zań jasaudyń printsipterin talqylap, halyqty bileudiń sharasyn aqyldasypty.
Jiń SHaogun bylai degen eken:
«Aldyńǵy ótken mártebelilerdiń isin múrager taq iesi úmytpauǵa tiis — búl bekke tiesili ústanym sanalady. Zańdy atqaryp, bektiń jaqsylyqtaryn bar kúshpen nasihattap otyru — úlyqtardyń boryshy. Endi mende bektikti zańdy ózgertip bilesem, búqarany saltyn ózgertip tárbielesem degen oi bar; áitse de, el auzynyń sózinen imenemin».
Guńsunyań bylai degen eken:
«Meniń estuimshe: qimylda shamadan tys saqtyq bolsa — tabys bolmaidy; iste jaltaqtyq bolsa — mandymaidy. Eldiń sózinen jasqanbai, zańdy ózgertu jónindegi jospardy dereu jasaǵanyńyz jón. Taǵy bir sóz: ziyaly kisi zamanda — nadannyń qarsylyǵyna úshyraidy; kemeńger qashanda myljyńdardyń kelemejine qalady. Topas istiń jaiyn sońynan da baiqai almaidy, zerdeli jan isharadan-aq ańǵarady. Jai adamdarǵa jańalyq jasau jaily aqyl aityp qaiyruǵa bolmaidy — olardy sol jańalyqtyń jemisinen igiliktenuge qaldyrsa boldy. Guanьnyń aitqanynda (qaǵidatynda) bylai delinedi: “Sayasi daudy zertteitin kisi kóne saltqa bailanyp qalmaidy; qolynan is keletin kisi qara topqa aqyl salmaidy”. Zań — zamanda halyqty qorǵau úshin; salt — kóbine iske qolaisyzdyq tudyrady. Sondyqtan kieliler memleketti baiytyp, kúsheituge shamasy kelse — kóne tújyrymmen qatyp qaluy qajet emes; halyqqa paidaly bolsa — eski tártipke mindetti túrde boisúnu shart emes».
CHiń SHaogun: «Jaraidy-aq», — depti.
Ganluń bylai degen eken:
«Olai emes. Meniń estuimshe: kieliler halyqtyń ádet-saltyn ózgertpei-aq olardy tárbieleidi; bilgirler tizimdi (tártip pen júieni) ózgertpei-aq memleketti bileidi. Halyqtyń óz ádet-saltymen tárbie júrgizilse — qinalmai-aq tabysqa jetedi. Búrynǵy tizimge súienip memleketti bilese — búl ári úlyqtarǵa da qanyq, búqaraǵa da jaily. Eger CHiń eliniń ejelgi ádetin tastap, zańdy ózgertip, halyqty basqa ádispen tárbieleseńiz, onda el-júrttyń auzyna ilinip, jaman atqa qaluyńyzdan alańdaimyn. Múny ózińiz zeiinińizge salyp kórińiz».
Guńsunyań bylai degen eken:
«Ganluńnyń aitqany — dúniedegi nadan jandardyń sózi. Qarapaiym kisi qashanda kóne ádet-salttan kóz jazbaidy, al ǵúlamalar da qonyqqan daǵdysynan asa almaidy. Búl eki túrli adamdy mansap berip, daiyn zańdy qorǵauǵa qoyuǵa bolar, biraq daǵdyny talqandaityn keleli is jaiynda olarmen keńesu jaramaidy. Úsh dáuirdiń (Úsh áulie dáuirdiń) zańdary bir-birinen ózgeshe bolǵanymen, báriniń de handyǵy sátti boldy; bes shonjar bektiń zańdary da árqily edi, biraq báriniń de shonjarlyǵy ótti. Demek, zeiindi kisi — zań jasaidy, túman keude — zańnyń tejeuinde ǵana bolady. Parasatty adam saltty ózgertedi, parasatsyz — salttyń sheńberinen shyqpaidy. Salttyń tejeuinen asa almaityn kisi — keleli is keńesiniń teńi emes; zań sheńberinen asa almaityn kisi — zań ózgertu keńesiniń teńi emes. Taqsyr, endi shúbalanǵandy qoiyńyz».
Duujy bylai degen eken:
«Meniń estuimshe: júz ese artyqshylyq bolmasa – eski zańdy ózgertpeu kerek; on ese útymdylyǵy bolmasa – eski jaraq-jabdyqty auystyrmau kerek, — deidi. Taǵy bir estuimshe: eski zańdy saqtasa – qatelik ketpeidi; eski salt boiynsha istese – aǵattyq bolmaidy. Taqsyr, ózińiz ekshep kórińiz».
Guńsunyań bylai degen eken:
«Ótken dáuirlerdiń sayasi isi bir-birinen bólek. Endeshe, ertedegi qai dáuirdi ónege qylamyz? Ótken patshalardyń joldary árqily. Fu-shi men SHenьnun halyqty tárbieleuge asa mán bergen, biraq óltirudi qoldanbaǵan; Huandi, YAo, SHunь — jazalau men óltirudi qoldanǵan, biraq zúlymdyqqa barmaǵan. Jou (CHjou) handyǵy dáuirindegi U-van men U-shuan zamanyna jetkende, búlar óz zamanynyń qajetine sáikes zań ornatyp, naqtyly ahualǵa qarai salt jasaǵan. Salt pen zań naqty ahualǵa qarai belgilenui qajet; memleket zań-jarlyǵy zamanyna sai jasaluy tiis; ártúrli qaru-jaraq, dulyǵa-sauyt, saimandardyń epteili boluy kózdelui kerek (epteisiz bolsa – auystyru jón). Sondyqtan men: álemdi bileudiń dauy – bir ǵana emes; memleketke paidaly bolu jaǵyn kózdegende – erteni talǵamai kóshire berudiń qajeti joq, – deimin. SHań (Inь) handyǵynyń Tań patshasy, Jou handyǵynyń U-van patshasy – ertedegi tizimderge súienbei-aq kórkeigen; Inьniń CHjou (CHjou Sinь), Syanyń TSze patshalary – eski saltty ózgertpese de qúryp-joiylǵan. Olai bolsa, ejelgi tártipke qaishy istegenderdiń bári mindetti túrde teris bolyp shyqpaidy, al eski saltty saqtaǵandardyń bári maqtauǵa tatymaidy. Taqsyr, endi shúbalanǵandy qoiyńyz».
CHiń SHaogun: «Jaraidy-aq. Meniń estuimshe: kór-kózdi bolyp óspegen jan – joqtan ózgege tańyrqaǵysh keledi; bilimi tayaz ǵúlamalar – dám tatpai dausyz aitysqysh keledi. Aqymaqtar – quanady, zeiindiler – nalidy; áperbaqandar – shattanady, parasattylar -— qamyǵady. Men endi nadandardyń sózin elemeimin», – depti. Sonymen tyń igeru jónindegi zań-jarlyqtaryn jariyalapty.
Qysqasha túsindirme:
- CHiń / CHinь — ejelgi Qin bektigi (keiingi imperiyanyń atauy).
- Jiń SHaogun — CHiń (Qin) bektiginiń bileushisi (b.z.d. 361–338), SHań YAń reformalaryn qoldaǵan.
- Guńsunyań (Guńsunь YAń) — SHań YAńnyń tolyq esimi (Gońgsun YAn).
- Ganluń, Duujy — keńestegi shonjar-úlyqtar (attary qytai deregindegi túlǵalarǵa sáikestendirilgen transkriptsiyalar).
- Zańshyldar (fa-tszya) — «zańmen basqaru» ilimin ústanǵan kóne qytai oi mektebi.
- Taǵylymshyldar (ju-tszya) — konfutsiishilder (saltqa, ǵúrypqa súiengen basqaru).
- «Toǵyz úles» (井田) júiesi — qauymdyq jerdi toǵyz bólikke bólip igeru tártibi; SHań YAń ony joiyp, jeke menshikti engizdi.
- Didju taby — jer ielenushi feodal-top (shartty audarma; qytaisha 地主).
- Guanь — «Guanь-tszy» dástúrli traktatyndaǵy qaǵidattarǵa ishara.
- Fu-shi, SHenьnun, Huandi, YAo, SHunь — kóne ańyz-patshalar.
- U-van, U-shuan — Jou dáuiri bileushileri (U-van — CHjou áuletiniń negizin qalaushy; «U-shuan» mátinde dástúrli ataulardyń auyzsha núsqasy retinde berilgen).
- Tyń igeru zań-jarlyqtary — reforma ayasyndaǵy eginshilikti kótermeleu sharalary.
Audaryp, rettegen Qajet Andas.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.











