Tarihi jazba derekterge sáikes, qazaq dalasynyń kóshpendi taipalary qola, erte temir dáuirinen bastap aspanǵa, otqa, januarlarǵa, ata-baba aruaǵyna, jauynger batyrlarǵa tabyndy. Uaqyt ótken saiyn búl qúndylyq jańalanyp, tolyǵyp otyrdy. Kún men Ai siyaqty negizgi aspan denelerine tán jyldan-jylǵa qaitalanatyn yrǵaqty qúbylystaryn oqyp-úirenu, sonymen qatar, alys qashyqtyqqa kóshu, áskeri joryqtar barysynda «Temirqazyq», «Úsharqar», taǵy da basqa shoq júldyzdar arqyly keńistikte baǵdarlau, aspan denelerine túraqty túrde astronomiyalyq baqylau júrgizilip keldi. Kóshpeli taipalardyń mádeni-sharuashylyq áreketteri qorshaǵan ortaǵa táueldi bolǵandyqtan ásirese kóktemgi, kúzgi Kún teńelu, jazǵy jáne qysqy toqyrau kezeńinde Kúnniń, Aidyń, basqa shoq júldyzdardyń ornyn anyqtaudyń mańyzy zor boldy.
Euraziyanyń dala zonasynda, tauly aimaqtarynda, ásirese, saq, túrki kezeńiniń eskertkishteri saqtalǵan Altai men Sayan taularynda, Qazaqstan aumaǵynda astronomiyalyq baqylauar qyzmetin atqarǵan Batys Altaidaǵy «Aqbauyr», Terekti áulie (ortalyq Qazaqstan), Torǵai geoglifteri (Qostanai oblysy), SHalkóde ózeni ańǵaryndaǵy «SHartas» (Raiymbek audany) halyq qasterleitin kieli oryndar sanatyna enetin ejelgi observatoriyalarǵa jatady. Osy tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan megalittik keshenderde erte temir dáuirindegi adamdar aua raiyn boljaumen qatar Kúnge, aspan denelerine tabynyp, táńirden tynyshtyq, syrqy jaulardan, tabiǵi apattardan tónetin qauip-qaterden saqtaudy tilep, qúrǵaqshylyq jyldary qúrbandyq shalyp, tasattyq bergen.
Qola, saq, túrki kezeńderinen bastau alatyn aspan keńistigin baqylau, ǵibadathana qyzmetin atqarǵan kieli oryndardyń biri ejelgi «SHeńber tas» (Qalaqai) observatoriyasy. Ol Bayanjúrek (279 m) tauy men Qaratau jotasynyń (3289 m) aralyǵyndaǵy Kúreńbel oiysynda teńiz deńgeiinen 1830 m biiktiktegi Súńqarbúien ózeniniń sol jaq jaǵalauynda ornalasqan. Nysannyń geografiyalyq koordinaty 45º 06′ s.e. 79º 18′ sh.b.
Jetisu Alatauynyń Qaratau jotasynan bastalatyn Súńqar Búien ózeniniń sol jaq jaǵalauynda diametri 90 metr bolatyn qola, saq, úrki kezeńderinde astronomiyalyq beket, ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan tas sheńber. Observatoriyanyń tura ortasynda alapat sel ysyryp ákelgen biiktigi 2,5-3 m bolatyn úlken qoitas jatyr. Osy tastyń ainalasynda malta tastarmen qorshalǵan sheńberdiń jáne keńistiktiń negizgi tórt baǵytyn kórsetetin solyarlyq belginiń boluyna bailanysty «SHeńber tas» kesheni atalǵan. Al onyń ainalasyna kóldeneń qimasynyń ólshemderi 50-100 sm-den asatyn iri jáne ortasha malta tastardan túratyn sheńber jáne ortasyndaǵy úlken tas arqyly keńistiktiń tórt baǵytyna (soltústik, ońtústik, batys, shyǵys) baǵyttalǵan tastan qalanǵan syzyq bar.
Arheolog ǵalymdardyń Soltústik Qazaqstandaǵy Batai, Ortalyq Qazaqstandaǵy Beǵazy-Dándibai qonystarynda júrgizilgen arheologiyalyq zertteulerdiń nátijelerine sáikes Kúnge tabynu neolit zamanynda paida bolǵan. Múndai belgi Qazaqstannyń basqa jerinde kóp kezdesedi. Búǵan «Esik», «Besshatyr», «Berel», «SHilikti» siyaqty saq patshalarynyń qorǵandary jatady. Olar jyldyń ár mezgilinde halyq táu etetin ǵibadathana jáne astronomiyalyq baqylaular júrgizetin observatoriya qyzmetin atqarǵan megalittik keshen bolǵan degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.
Joǵarǵy tas ǵasyrynan qola dáuirine ótpeli kezeńderdiń ózinde Kúnge tabynu ejelgi túrǵyndardyń, malshylardyń, ańshylardyń qúralynda, túrmystyq búiymdarynda, ádet-ǵúrpynda kórinis tapqan. Qazaqstan aumaǵyn mekendegen halyqtardyń solyarlyq belgileri negizinen adamdar men olardyń túrǵyn úilerin teris kúshterdiń qauip-qaterinen saqtau, jalmauyzdardan qorǵau qyzmetin atqarǵan.
Ǵylymi jazba derekter men mádeni múralarǵa jasalǵan taldaular qorshaǵan orta jaǵdaiyna táueldi qola, saq, túrki kezeńinde táńirge tabynǵan Qazaqstan aumaǵyn mekendegen ejelgi halyqtardyń ádet-ǵúrpynda solyarlyq belgilerdiń jii kezdesetinin kórsetti. Olardyń qataryna kóshpeli túrki halyqtaryna tán shańyraq qazaq, qyrǵyz, noǵai, basqa da halyqtardyń qoldanbaly óner múralary sanalatyn oyu-órnekterde saqtalǵan degen qorytyndy shyǵaruǵa múmkindik berdi.
«SHeńber tas» ǵibadathanasyndaǵy tolyq sheńber men onyń qúramdas bóligin erte zamandaǵy saq, túrki kezeńindegi Jetisuda mekendegen halyqtar aspan shyraqtarynyń orny men qozǵalysyn, jyldyń ár mezgilinde aua raiyn boljau maqsatynda qoldanǵan. Múndai ejelgi observatoriyanyń arqasynda aluan túrli dástúrli boljam men sáuegeilikke sep bolatyn astronomiyalyq kúntizbe sekildi júldyzdy aspannyń kartasyn jasauy da yqtimal. Júrgizilgen zertteulerge sáikes, jazda tańǵy saǵat 7.00-de «SHeńber tastyń» ortasyndaǵy biiktigi 2-2,5 metr bolatyn tastyń ústinde túrǵan adamnyń kóleńkesi ony birin-biri perpendikulyar kiyp ótetin tas syzyqtyń batysynda, al kúndizgi saǵat 12.00-de kóleńke soltústiginde, keshki saǵat 19.00-de shyǵysyna túsetinin kórsetti. Osydan-aq, Qapal oiysyn mekendegen ejelgi halyqtar keńistiktiń tórt baǵytyn jaqsy bilgen degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady. Kúnniń túsu búryshynyń ózgeruinen tuyndaityn jyl mezgilderi, 30 (31) táulikten túratyn ai, 24 saǵatty qamtityn táulik, apta túsinikteri sol kezde qalyptasty degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.
«SHeńber tas» observatoriyasy ortalyq núktesinen batystan shyǵysqa baǵyttalǵan kóldeneń qimasy 90 metr, soltústikten ońtústikke baǵyttalǵan radiusy 85 metrdi qúraityn ellips tárizdi ekenin kórsetti. Ejelgi megalittik keshendi salǵan qúrylysshylar ellipstiń sheńberin bir ortalyq núkteden emes, sheńberdiń ortalyq núktesin qiyp ótetin kóldeneń qimasy arqyly ótetin fokus dep atalatyn eki núkte arqyly anyqtauy múmkin. Ellipstiń biregei qasieti onyń birinshi jáne ekinshi fokusyndaǵy úzyndyǵynyń jiyntyǵy birdei jáne ózgerissiz boluymen erekshelenedi.
Qola, saq, túrki kezeńderindegi ejelgi «SHeńber tas» observatoriyasyn salǵan adamdar matematikalyq emes, F1, F2 jáne M tik tórt búryshty úsh búrysh syzu nemese ellipstiń ortalyq núktesindegi biiktigi 2, 3 metr úlken tas arqyly ótetin syzyqtaǵy F1 jáne F2 núktelerine qaǵylǵan qadalarǵa bailanǵan qatty tartylǵan arqandy sheńberdi ainaldyra syzu arqyly jasauy múmkin. Júrgizilgen tájiribe úsh kesindiniń úzyndyqtarynyń araqatynasy tik búryshty úshbúrysh túzetindei ólshemmen qúrylatynyn kórsetti. Úshbúryshtyń gipotenuzasy ellipstiń úzyndyǵyna, al bir kanaty ellipstiń enine, ekinshisi F1 jáne F2 araqashyqtyǵyna teń bolady.
Demek, ata-babalarymyz joǵaryda berilgen matematikalyq amaldardy qoldanu arqyly jer betindegi eki búiirinen syǵyńqy pishini ellips tárizdi «SHeńber tas» siyaqty aspan keńistigin baqylaityn observatoriya, ǵibatathana qyzmetterin atqarǵan jer betindegi kóptegen megalittik keshender saludy jaqsy meńgergen.
Qajet Andas,
“Q-Abdas” aqparattyq agenttigi











