Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Jetisýdyń asıetti jerler

«SHEŃBER TAS» OBSERVATORIYASY

admin
2025/09/24
Jetisýdyń asıetti jerler
0
«ШЕҢБЕР ТАС» ОБСЕРВАТОРИЯСЫ

Tarihi jazba derekterge sáikes, qazaq dalasynyń kóshpendi taipalary qola, erte temir dáuirinen bastap  aspanǵa, otqa, januarlarǵa, ata-baba aruaǵyna, jauynger batyrlarǵa tabyndy. Uaqyt ótken saiyn búl qúndylyq jańalanyp, tolyǵyp otyrdy. Kún men Ai siyaqty negizgi aspan denelerine tán jyldan-jylǵa qaitalanatyn yrǵaqty qúbylystaryn oqyp-úirenu, sonymen qatar, alys qashyqtyqqa kóshu, áskeri joryqtar  barysynda «Temirqazyq», «Úsharqar», taǵy da basqa shoq júldyzdar arqyly keńistikte baǵdarlau, aspan denelerine  túraqty túrde astronomiyalyq baqylau júrgizilip keldi.    Kóshpeli taipalardyń mádeni-sharuashylyq áreketteri qorshaǵan ortaǵa táueldi bolǵandyqtan ásirese kóktemgi, kúzgi Kún teńelu, jazǵy jáne qysqy  toqyrau kezeńinde Kúnniń, Aidyń,  basqa shoq júldyzdardyń ornyn anyqtaudyń mańyzy zor boldy.

Euraziyanyń dala zonasynda,  tauly aimaqtarynda, ásirese, saq, túrki kezeńiniń eskertkishteri saqtalǵan Altai men Sayan taularynda, Qazaqstan aumaǵynda astronomiyalyq baqylauar qyzmetin atqarǵan Batys Altaidaǵy «Aqbauyr», Terekti áulie (ortalyq Qazaqstan), Torǵai geoglifteri (Qostanai oblysy),  SHalkóde ózeni ańǵaryndaǵy «SHartas» (Raiymbek audany)  halyq qasterleitin kieli oryndar sanatyna enetin ejelgi observatoriyalarǵa jatady. Osy tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan megalittik keshenderde erte temir dáuirindegi adamdar  aua raiyn boljaumen qatar Kúnge, aspan denelerine tabynyp, táńirden  tynyshtyq,  syrqy jaulardan, tabiǵi apattardan tónetin qauip-qaterden saqtaudy tilep, qúrǵaqshylyq jyldary qúrbandyq shalyp, tasattyq bergen.

Qola, saq, túrki kezeńderinen bastau alatyn aspan keńistigin baqylau, ǵibadathana qyzmetin atqarǵan kieli oryndardyń biri ejelgi «SHeńber tas» (Qalaqai)  observatoriyasy. Ol  Bayanjúrek (279 m) tauy men Qaratau jotasynyń  (3289 m) aralyǵyndaǵy  Kúreńbel oiysynda teńiz deńgeiinen 1830 m biiktiktegi Súńqarbúien ózeniniń sol jaq jaǵalauynda ornalasqan. Nysannyń geografiyalyq koordinaty 45º 06′ s.e. 79º 18′ sh.b.

Jetisu Alatauynyń Qaratau jotasynan bastalatyn Súńqar Búien ózeniniń sol jaq  jaǵalauynda diametri 90 metr  bolatyn qola, saq, úrki kezeńderinde astronomiyalyq beket, ǵibadathana qyzmetterin atqarǵan tas sheńber. Observatoriyanyń tura ortasynda alapat sel ysyryp ákelgen  biiktigi 2,5-3 m bolatyn úlken qoitas jatyr. Osy tastyń ainalasynda malta tastarmen qorshalǵan sheńberdiń jáne keńistiktiń negizgi tórt baǵytyn kórsetetin solyarlyq belginiń boluyna bailanysty «SHeńber tas» kesheni atalǵan. Al onyń ainalasyna kóldeneń qimasynyń ólshemderi 50-100 sm-den asatyn iri jáne ortasha malta tastardan túratyn sheńber jáne ortasyndaǵy  úlken tas arqyly keńistiktiń tórt baǵytyna (soltústik, ońtústik, batys, shyǵys)  baǵyttalǵan tastan qalanǵan syzyq  bar.

Arheolog    ǵalymdardyń   Soltústik    Qazaqstandaǵy    Batai,     Ortalyq Qazaqstandaǵy Beǵazy-Dándibai qonystarynda júrgizilgen arheologiyalyq zertteulerdiń nátijelerine sáikes Kúnge tabynu neolit zamanynda paida bolǵan. Múndai belgi Qazaqstannyń basqa jerinde kóp kezdesedi. Búǵan «Esik», «Besshatyr», «Berel», «SHilikti» siyaqty saq patshalarynyń qorǵandary jatady. Olar jyldyń ár mezgilinde halyq táu etetin ǵibadathana jáne  astronomiyalyq baqylaular júrgizetin observatoriya qyzmetin atqarǵan megalittik keshen bolǵan degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.

Joǵarǵy tas ǵasyrynan qola dáuirine ótpeli kezeńderdiń ózinde Kúnge tabynu ejelgi túrǵyndardyń, malshylardyń, ańshylardyń qúralynda, túrmystyq búiymdarynda, ádet-ǵúrpynda kórinis tapqan. Qazaqstan aumaǵyn mekendegen  halyqtardyń solyarlyq belgileri negizinen adamdar men olardyń túrǵyn úilerin teris  kúshterdiń qauip-qaterinen  saqtau,  jalmauyzdardan qorǵau qyzmetin atqarǵan.

Ǵylymi jazba derekter men mádeni múralarǵa jasalǵan taldaular  qorshaǵan orta jaǵdaiyna táueldi qola, saq, túrki kezeńinde táńirge tabynǵan Qazaqstan aumaǵyn mekendegen ejelgi halyqtardyń ádet-ǵúrpynda solyarlyq belgilerdiń jii kezdesetinin kórsetti. Olardyń qataryna kóshpeli túrki halyqtaryna tán shańyraq qazaq, qyrǵyz, noǵai, basqa da halyqtardyń qoldanbaly óner múralary  sanalatyn oyu-órnekterde saqtalǵan degen qorytyndy shyǵaruǵa múmkindik berdi.

«SHeńber tas» ǵibadathanasyndaǵy tolyq sheńber men onyń qúramdas bóligin erte zamandaǵy saq, túrki kezeńindegi Jetisuda mekendegen halyqtar aspan shyraqtarynyń orny men qozǵalysyn, jyldyń ár mezgilinde aua raiyn boljau  maqsatynda qoldanǵan. Múndai ejelgi observatoriyanyń arqasynda aluan túrli dástúrli boljam men sáuegeilikke sep bolatyn astronomiyalyq kúntizbe sekildi júldyzdy aspannyń kartasyn jasauy da yqtimal.  Júrgizilgen zertteulerge sáikes, jazda tańǵy saǵat 7.00-de «SHeńber tastyń» ortasyndaǵy biiktigi 2-2,5 metr bolatyn tastyń ústinde túrǵan adamnyń kóleńkesi  ony birin-biri perpendikulyar kiyp ótetin tas syzyqtyń batysynda,  al kúndizgi saǵat 12.00-de kóleńke soltústiginde, keshki saǵat 19.00-de shyǵysyna túsetinin kórsetti. Osydan-aq,  Qapal oiysyn mekendegen ejelgi halyqtar keńistiktiń tórt baǵytyn jaqsy bilgen degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady. Kúnniń túsu búryshynyń ózgeruinen tuyndaityn jyl mezgilderi, 30 (31) táulikten túratyn ai, 24 saǵatty qamtityn táulik, apta  túsinikteri sol kezde qalyptasty degen qorytyndy shyǵaruǵa bolady.

«SHeńber tas» observatoriyasy ortalyq núktesinen batystan shyǵysqa baǵyttalǵan kóldeneń qimasy 90 metr, soltústikten ońtústikke baǵyttalǵan radiusy 85 metrdi qúraityn ellips tárizdi ekenin kórsetti. Ejelgi megalittik keshendi salǵan qúrylysshylar ellipstiń sheńberin bir ortalyq núkteden emes, sheńberdiń ortalyq núktesin qiyp ótetin kóldeneń qimasy arqyly ótetin fokus dep atalatyn eki núkte arqyly anyqtauy múmkin.  Ellipstiń biregei qasieti onyń birinshi jáne ekinshi fokusyndaǵy úzyndyǵynyń jiyntyǵy birdei jáne ózgerissiz boluymen erekshelenedi.

Qola, saq, túrki kezeńderindegi ejelgi «SHeńber tas»  observatoriyasyn salǵan adamdar matematikalyq emes, F1, F2 jáne M tik tórt búryshty úsh búrysh syzu nemese ellipstiń ortalyq núktesindegi biiktigi 2, 3 metr úlken tas arqyly ótetin syzyqtaǵy  F1 jáne  F2  núktelerine qaǵylǵan qadalarǵa bailanǵan  qatty tartylǵan arqandy sheńberdi ainaldyra syzu arqyly jasauy múmkin. Júrgizilgen tájiribe úsh kesindiniń úzyndyqtarynyń araqatynasy tik búryshty úshbúrysh túzetindei ólshemmen qúrylatynyn kórsetti. Úshbúryshtyń gipotenuzasy ellipstiń úzyndyǵyna, al bir kanaty ellipstiń enine,  ekinshisi F1 jáne  F2  araqashyqtyǵyna teń bolady.

Demek, ata-babalarymyz joǵaryda berilgen matematikalyq amaldardy qoldanu  arqyly jer betindegi eki búiirinen syǵyńqy pishini ellips tárizdi «SHeńber tas» siyaqty aspan keńistigin baqylaityn observatoriya, ǵibatathana  qyzmetterin atqarǵan jer betindegi kóptegen megalittik keshender saludy jaqsy meńgergen.

 

Qajet Andas,

“Q-Abdas” aqparattyq agenttigi

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Қаратал алқабындағы өзендер
Jetisýdyń asıetti jerler

Qaratal alqabyndaǵy ózender

August 12, 2026
Қора шатқалы
Jetisýdyń asıetti jerler

Qora shatqaly

August 5, 2026
Дауылбай тауы
Jetisýdyń asıetti jerler

Dauylbai tauy

August 4, 2026
Мүнидың зираты
Jetisýdyń asıetti jerler

Múnidyń ziraty

February 2, 2026
Мұзарт асуы
Jetisýdyń asıetti jerler

Múzart asuy

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
Jetisýdyń asıetti jerler

Sók súltan Abylaihanúly

November 28, 2025
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz