تاريحي جازبا دەرەكتەرگە سايكەس، قازاق دالاسىنىڭ كوشپەندى تايپالارى قولا، ەرتە تەمىر داۋىرىنەن باستاپ اسپانعا، وتقا، جانۋارلارعا، اتا-بابا ارۋاعىنا، جاۋىنگەر باتىرلارعا تابىندى. ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل قۇندىلىق جاڭالانىپ، تولىعىپ وتىردى. كۇن مەن اي سياقتى نەگىزگى اسپان دەنەلەرىنە ءتان جىلدان-جىلعا قايتالاناتىن ىرعاقتى قۇبىلىستارىن وقىپ-ۇيرەنۋ، سونىمەن قاتار، الىس قاشىقتىققا كوشۋ، اسكەري جورىقتار بارىسىندا «تەمىرقازىق»، «ۇشارقار»، تاعى دا باسقا شوق جۇلدىزدار ارقىلى كەڭىستىكتە باعدارلاۋ، اسپان دەنەلەرىنە تۇراقتى تۇردە استرونوميالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ كەلدى. كوشپەلى تايپالاردىڭ مادەني-شارۋاشىلىق ارەكەتتەرى قورشاعان ورتاعا تاۋەلدى بولعاندىقتان اسىرەسە كوكتەمگى، كۇزگى كۇن تەڭەلۋ، جازعى جانە قىسقى توقىراۋ كەزەڭىندە كۇننىڭ، ايدىڭ، باسقا شوق جۇلدىزداردىڭ ورنىن انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى.
ەۋرازيانىڭ دالا زوناسىندا، تاۋلى ايماقتارىندا، اسىرەسە، ساق، تۇركى كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى ساقتالعان التاي مەن سايان تاۋلارىندا، قازاقستان اۋماعىندا استرونوميالىق باقىلاۋار قىزمەتىن اتقارعان باتىس التايداعى «اقباۋىر»، تەرەكتى اۋليە (ورتالىق قازاقستان)، تورعاي گەوگليفتەرى (قوستاناي وبلىسى)، شالكودە وزەنى اڭعارىنداعى «شارتاس» (رايىمبەك اۋدانى) حالىق قاستەرلەيتىن كيەلى ورىندار ساناتىنا ەنەتىن ەجەلگى وبسەرۆاتوريالارعا جاتادى. وسى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان مەگاليتتىك كەشەندەردە ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى ادامدار اۋا رايىن بولجاۋمەن قاتار كۇنگە، اسپان دەنەلەرىنە تابىنىپ، تاڭىردەن تىنىشتىق، سىرقى جاۋلاردان، تابيعي اپاتتاردان تونەتىن قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاۋدى تىلەپ، قۇرعاقشىلىق جىلدارى قۇرباندىق شالىپ، تاساتتىق بەرگەن.
قولا، ساق، تۇركى كەزەڭدەرىنەن باستاۋ الاتىن اسپان كەڭىستىگىن باقىلاۋ، عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان كيەلى ورىنداردىڭ ءبىرى ەجەلگى «شەڭبەر تاس» (قالاقاي) وبسەرۆاتورياسى. ول بايانجۇرەك (279 م) تاۋى مەن قاراتاۋ جوتاسىنىڭ (3289 م) ارالىعىنداعى كۇرەڭبەل ويىسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1830 م بيىكتىكتەگى سۇڭقاربۇيەن وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىندا ورنالاسقان. نىساننىڭ گەوگرافيالىق كوورديناتى 45º 06′ س.ە. 79º 18′ ش.ب.
جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ قاراتاۋ جوتاسىنان باستالاتىن سۇڭقار بۇيەن وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىندا ديامەترى 90 مەتر بولاتىن قولا، ساق، ۇركى كەزەڭدەرىندە استرونوميالىق بەكەت، عيباداتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان تاس شەڭبەر. وبسەرۆاتوريانىڭ تۋرا ورتاسىندا الاپات سەل ىسىرىپ اكەلگەن بيىكتىگى 2،5-3 م بولاتىن ۇلكەن قويتاس جاتىر. وسى تاستىڭ اينالاسىندا مالتا تاستارمەن قورشالعان شەڭبەردىڭ جانە كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى ءتورت باعىتىن كورسەتەتىن سوليارلىق بەلگىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى «شەڭبەر تاس» كەشەنى اتالعان. ال ونىڭ اينالاسىنا كولدەنەڭ قيماسىنىڭ ولشەمدەرى 50-100 سم-دەن اساتىن ءىرى جانە ورتاشا مالتا تاستاردان تۇراتىن شەڭبەر جانە ورتاسىنداعى ۇلكەن تاس ارقىلى كەڭىستىكتىڭ ءتورت باعىتىنا (سولتۇستىك، وڭتۇستىك، باتىس، شىعىس) باعىتتالعان تاستان قالانعان سىزىق بار.
ارحەولوگ عالىمداردىڭ سولتۇستىك قازاقستانداعى باتاي، ورتالىق قازاقستانداعى بەعازى-ءداندىباي قونىستارىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس كۇنگە تابىنۋ نەوليت زامانىندا پايدا بولعان. مۇنداي بەلگى قازاقستاننىڭ باسقا جەرىندە كوپ كەزدەسەدى. بۇعان «ەسىك»، «بەسشاتىر»، «بەرەل»، «شىلىكتى» سياقتى ساق پاتشالارىنىڭ قورعاندارى جاتادى. ولار جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە حالىق ءتاۋ ەتەتىن عيباداتحانا جانە استرونوميالىق باقىلاۋلار جۇرگىزەتىن وبسەرۆاتوريا قىزمەتىن اتقارعان مەگاليتتىك كەشەن بولعان دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
جوعارعى تاس عاسىرىنان قولا داۋىرىنە وتپەلى كەزەڭدەردىڭ وزىندە كۇنگە تابىنۋ ەجەلگى تۇرعىنداردىڭ، مالشىلاردىڭ، اڭشىلاردىڭ قۇرالىندا، تۇرمىستىق بۇيىمدارىندا، ادەت-عۇرپىندا كورىنىس تاپقان. قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ سوليارلىق بەلگىلەرى نەگىزىنەن ادامدار مەن ولاردىڭ تۇرعىن ۇيلەرىن تەرىس كۇشتەردىڭ قاۋىپ-قاتەرىنەن ساقتاۋ، جالماۋىزداردان قورعاۋ قىزمەتىن اتقارعان.
عىلىمي جازبا دەرەكتەر مەن مادەني مۇرالارعا جاسالعان تالداۋلار قورشاعان ورتا جاعدايىنا تاۋەلدى قولا، ساق، تۇركى كەزەڭىندە تاڭىرگە تابىنعان قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن ەجەلگى حالىقتاردىڭ ادەت-عۇرپىندا سوليارلىق بەلگىلەردىڭ ءجيى كەزدەسەتىنىن كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىنا كوشپەلى تۇركى حالىقتارىنا ءتان شاڭىراق قازاق، قىرعىز، نوعاي، باسقا دا حالىقتاردىڭ قولدانبالى ونەر مۇرالارى سانالاتىن ويۋ-ورنەكتەردە ساقتالعان دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى.
«شەڭبەر تاس» عيباداتحاناسىنداعى تولىق شەڭبەر مەن ونىڭ قۇرامداس بولىگىن ەرتە زامانداعى ساق، تۇركى كەزەڭىندەگى جەتىسۋدا مەكەندەگەن حالىقتار اسپان شىراقتارىنىڭ ورنى مەن قوزعالىسىن، جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە اۋا رايىن بولجاۋ ماقساتىندا قولدانعان. مۇنداي ەجەلگى وبسەرۆاتوريانىڭ ارقاسىندا الۋان ءتۇرلى ءداستۇرلى بولجام مەن ساۋەگەيلىككە سەپ بولاتىن استرونوميالىق كۇنتىزبە سەكىلدى جۇلدىزدى اسپاننىڭ كارتاسىن جاساۋى دا ىقتيمال. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە سايكەس، جازدا تاڭعى ساعات 7.00-دە «شەڭبەر تاستىڭ» ورتاسىنداعى بيىكتىگى 2-2،5 مەتر بولاتىن تاستىڭ ۇستىندە تۇرعان ادامنىڭ كولەڭكەسى ونى ءبىرىن-ءبىرى پەرپەنديكۋليار كيىپ وتەتىن تاس سىزىقتىڭ باتىسىندا، ال كۇندىزگى ساعات 12.00-دە كولەڭكە سولتۇستىگىندە، كەشكى ساعات 19.00-دە شىعىسىنا تۇسەتىنىن كورسەتتى. وسىدان-اق، قاپال ويىسىن مەكەندەگەن ەجەلگى حالىقتار كەڭىستىكتىڭ ءتورت باعىتىن جاقسى بىلگەن دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. كۇننىڭ ءتۇسۋ بۇرىشىنىڭ وزگەرۋىنەن تۋىندايتىن جىل مەزگىلدەرى، 30 (31) تاۋلىكتەن تۇراتىن اي، 24 ساعاتتى قامتيتىن تاۋلىك، اپتا تۇسىنىكتەرى سول كەزدە قالىپتاستى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
«شەڭبەر تاس» وبسەرۆاتورياسى ورتالىق نۇكتەسىنەن باتىستان شىعىسقا باعىتتالعان كولدەنەڭ قيماسى 90 مەتر، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە باعىتتالعان راديۋسى 85 مەتردى قۇرايتىن ەلليپس ءتارىزدى ەكەنىن كورسەتتى. ەجەلگى مەگاليتتىك كەشەندى سالعان قۇرىلىسشىلار ءەلليپستىڭ شەڭبەرىن ءبىر ورتالىق نۇكتەدەن ەمەس، شەڭبەردىڭ ورتالىق نۇكتەسىن قيىپ وتەتىن كولدەنەڭ قيماسى ارقىلى وتەتىن فوكۋس دەپ اتالاتىن ەكى نۇكتە ارقىلى انىقتاۋى مۇمكىن. ءەلليپستىڭ بىرەگەي قاسيەتى ونىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى فوكۋسىنداعى ۇزىندىعىنىڭ جيىنتىعى بىردەي جانە وزگەرىسسىز بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قولا، ساق، تۇركى كەزەڭدەرىندەگى ەجەلگى «شەڭبەر تاس» وبسەرۆاتورياسىن سالعان ادامدار ماتەماتيكالىق ەمەس، F1، F2 جانە م تىك ءتورت بۇرىشتى ءۇش بۇرىش سىزۋ نەمەسە ءەلليپستىڭ ورتالىق نۇكتەسىندەگى بيىكتىگى 2، 3 مەتر ۇلكەن تاس ارقىلى وتەتىن سىزىقتاعى F1 جانە F2 نۇكتەلەرىنە قاعىلعان قادالارعا بايلانعان قاتتى تارتىلعان ارقاندى شەڭبەردى اينالدىرا سىزۋ ارقىلى جاساۋى مۇمكىن. جۇرگىزىلگەن تاجىريبە ءۇش كەسىندىنىڭ ۇزىندىقتارىنىڭ اراقاتىناسى تىك بۇرىشتى ءۇشبۇرىش تۇزەتىندەي ولشەممەن قۇرىلاتىنىن كورسەتتى. ءۇشبۇرىشتىڭ گيپوتەنۋزاسى ءەلليپستىڭ ۇزىندىعىنا، ال ءبىر كاناتى ءەلليپستىڭ ەنىنە، ەكىنشىسى F1 جانە F2 اراقاشىقتىعىنا تەڭ بولادى.
دەمەك، اتا-بابالارىمىز جوعارىدا بەرىلگەن ماتەماتيكالىق امالداردى قولدانۋ ارقىلى جەر بەتىندەگى ەكى بۇيىرىنەن سىعىڭقى ءپىشىنى ەلليپس ءتارىزدى «شەڭبەر تاس» سياقتى اسپان كەڭىستىگىن باقىلايتىن وبسەرۆاتوريا، عيباتاتحانا قىزمەتتەرىن اتقارعان جەر بەتىندەگى كوپتەگەن مەگاليتتىك كەشەندەر سالۋدى جاقسى مەڭگەرگەن.
قاجەت انداس،
“Q-Abdas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











