Talqy asuy – Ile óńiriniń ejelgi qaqpasy. Kóne zamannan beri búl asu Úly Jibek jolynyń negizgi tarmaqtarynyń biri sanalǵan. Táńir tauynyń bókterinen bastalǵan keruen joldary Balyqshy ańǵaryna túsip, Ile men Túrpanǵa, ári qarai Qúljaǵa deiin jalǵasyp jatty. Ár joldyń óz aty, óz tarihy bar.
Teńiz deńgeiinen 2073 metr biiktikte ornalasqan asu tabiǵi relьeftiń erekshelikterine bailanysty strategiyalyq mańyzy joǵary núkte sanalady. Talqy kezeńiniń etegi Keńsai dep atalatyn úzyn sai, úzyndyǵy 28 shaqyrym. Kezeńniń shyǵa beris teristigi «Aspan Táńiri» dep atalady da, Sairam kólimen tútasady. Talqy kezeńi tym erte kezden tartyp-aq Jibek jolynyń taǵy bir mańyzdy qatynas qaqpasy sanalǵan. Tarihta kóptegen jihankezder, ǵúlamalar, sardarlar men sarbazdar, aqyn-jyraular búl aradan ótken.
YUan patshalyǵy dáuirinen ilgeri búl sai joly dóńgelekti arba júre almaityn baiyrǵy keruen joly bolǵan. SHyńǵyshan jasaǵy tórt baǵytqa bólinip, batysqa joryq jasap, Orta Aziyaǵa kirerinde joryq qadamyn jyldamdatu úshin ekinshi hanzada SHaǵatai óz qosynyn bastap, Talqy kezeńinen Keńsaidyń auzyna deiingi joldy arba júre alatyndai etip keńeitip jasatady ári Talqy ózenine 48 jerden aǵash kópir saldyrady. Keiin SHaǵatai úlysynyń ydyrauyna ilesip, búl jol da bir mezgil júrt nazarynan qalyp qoyady.
TSin patshalyǵynyń bastapqy kezeńinde taǵy da qatynas joly Túra asuy arqyly júrgizildi. Keiin búl asu joly tym qauipti bolǵandyqtan, Talqy joly qaitadan jasalyp, jol qúrylysy jáne ony qorǵau júmysy kúsheitildi. Áuelgi jol júlgesin boilap, kóp ret ózgertilip, TSin patshalyǵynyń sońǵy jyldaryna kelgende kópir sany 42-ge qysqartyldy. Keiin taǵy da kemeldendirilip, 18 jerde ǵana kópir qaldy.
TSin patshalyǵy búl joldy qorǵau, keruen toqtaityn oryndarǵa qolailylyq tudyru úshin, kezinde Talqy kóne qalasynan (Keńsaidyń shyǵa berisinde) Jyń audanyna deiingi aralyqta bes jerden áskeri bekinis, yaǵni keruen saraiyn saldyrdy. Qazir Keńsaidyń orta bóliginde «Artai», Sairam jaǵasynda «Santai» dep atalatyn qatynas ayaldamasy bar. Osy ayaldamalar kezinde keruen sarailary bolǵan. Sairamnyń qytaisha «Santaihaizy» ataluy da osydan shyqqan. 50-jyldary qatynas joly saidyń batys jaǵyndaǵy tau bókterinen alynǵan, shúńqyry kóp, joly tar ári tyǵyz edi. 60-jyldardyń sońynda úzyndyǵy 9 kilometr keletin jańa kezeń joly jasalyp, keń de qauipsiz qatynas-tasymal jaǵdaiy jasaldy. Sonymen kólik arba negizgi qatynas qúraly bolǵan jaǵdai túbegeili ózgertildi. 1997 jyly Keńsai joly Talqy kezeńinen TSinshúihige deiin bútindei beton tóselip, joǵary qarqyndy qazirgi zamanǵy qatynas jolyna ainaldy.
Talqy kezeńiniń etegindegi Keńsaidyń eki qaptaly tik jaqpar tasty, qoramdy keledi. Eni jarty shaqyrymǵa da jetpeidi, eń tar jeri birneshe metr ǵana. Qysań jaǵalauyndaǵy san-sana búlaq suynyń qosyluynan shyǵystan batysqa ireleńdep qúlap jatqan Talqy ózeni bar. Ózenniń bas jaǵynda ainalasyna búrqana kúmis monshaqtaryn shashyp, aspannan qúlap túskendei kórinetin záulim sarqyrama Talqy kezeńine tipti de kórik berip túrǵandai. Tau shoqylarynan saidyń etegine deiingi alaptyń bári jap-jasyl qaraǵai, arshalarmen kómkerilgen. Sai ishinde jabaiy alma, órik, dolana, qaraqat, qaiyń, terek sekildi aluan túrli jemisti jáne jemissiz aǵashtar ósedi. Kóktemde tau bauraiy aluan túrli ásem gúl-báisheshekke oranady. Jazda búl aranyń súlu kelbetine tamsanyp, túp-túnyq auasymen tynystauǵa keletin adamdardyń ayaǵy úzilmeidi. Kúzde jemis-jidekter molaiyp, tabiǵat tipti de kórkem túske enedi. Qysta sai ishi aq mamyq kórpesin qymtai oranady.
Tabiǵi túrǵydan alǵanda, Talqy asuy ekojúielik bailyǵymen de erekshelenedi. Keńsai ańǵaryndaǵy Talqy ózeni kóptegen búlaq sularynan qúralǵan. Jergilikti flora qúramyna qaraǵai, arsha, jabaiy alma, órik, dolana, qaraqat, qaiyń jáne basqa da ósimdik túrleri kiredi.
Qorytyndylai kelgende, Talqy asuy – tek kóne keruen joldarynyń qiylysqan jeri ǵana emes, sondai-aq tabiǵaty bai, tarihi oqiǵalarǵa toly óńir. Onyń geografiyalyq orny men tabiǵi erekshelikteri Qazaqstannyń tarihi-mádeni múrasyn zertteude mańyzdy nysan bolyp tabylady.
PS: Sonau 1992–1997 jyldardaǵy studenttik kezimizde osy asudan asyp, Úrimjige jol tartatynbyz. Ol kezde kólik eski, jol kedir-búdyrǵa toly bolatyn. Asudyń eteginen shyńyna kóterilgenshe, shyńynan etekke qúldilaǵansha, «Bir Qúdaiǵa syiynyp…» otyratynymyz áli esimde.
Sodan beri de otyz jyl ótipti. Az da, kóp te uaqyt. Mine, biz ózgerdik, Talqy asuy da adam tanymastai qúlpyrypty.
Ony tómendegi siltemeler arqyly kóre alasyz:

HighestBridges – Guozigou Bridge (kóp túrli rakurstar, qúrylys suretteri).
CGTN — Guozigou Bridge: A modern wonder (foto jáne qysqasha anyqtama).
People’s Daily – Magnificent views (iri planmen túsirilgen kadrlar).
Qunar/去哪儿 – 果子沟 turnúsqa beti (tabiǵat kórinisteri, sayahatshylar fotolary).
天山网/TianshanNet – fotoreportaj (果子沟 turaly jergilikti reportaj).
Baike百科 – 景区 paraǵy (qysqasha sipattama, foto).
Backiee壁纸 –HD oboi (果子沟大桥).
PConline 摄影部落 – fotoalьbom (jergilikti fotograftar kadrlary).

Áleumettik jelilerde/qytailyq platformalarda myna sózderdi qoldanyp qarańyz – eń naqty nátijeler osy ataularmen shyǵady:
Qytaisha: 果子沟, 果子沟大桥, 伊犁 果子沟, 赛里木湖 果子沟
Latynsha: Guozigou, Guozigou Bridge, Talqi Valley, Ili Guozigou
Qazaq/oryssha: Talqy asuy, Talqy alqaby, múzart asuy mańy (Kontekst úshin)

Árine, internetten izdep, tamashalaǵannan kózben kórgen, auasymen tynystap, tabiǵatyna tamsanudyń orny bólek. Baryp kórgender tamsana áńgimeleidi. Al biz áli jete almai júrmiz…
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











