
ŪLTARAQ AQTÜBITŪLY
1864 jyl Resei jer keŋeitu maqsatymen «Qytai– Resei Batys terıstık şekarany şarlau, aiyru şartnamasyn» jasaidy. Osy kelısımnen keiın Resei jaqqa qarap qalǵan Qyzai elınıŋ alman-salyǵy auyrlap, el küizelıp ketedı.
Eldiń osy jaǵdaiyn kórgen qyzaidyń rubasy, atqaminerleri aqyldasyp, «tar jerde tamaq jegenshe, keń jerde tayaq jeiik» dep kelisip, ishtei daiyndalyp, Jantas, Qadysh, Baimúrat, Qarabek, Ótep, SHóke, Jantyq, Últaraq, Jaulybai, Myqtybek, Qańtarbai, SHojai, Kóbegen, Baiqasqa, Erden, Bakei, Bógenbai qatarlylardan qorǵaushy qosyn úiymdastyryp, bir túnde údere kóship, shekaradan ótip, Tarbaǵataidyń qytai jaǵyna kelip ornalasady. Búl kerei Ajy guńniń de elin bastap, arǵy betke ótken túsy edi. Alaida, qonystas otyrǵan qyzai, kerei eliniń arasynda mal úrlau, barymta, adamdar ara dau-talas jii tuylyp, kereidiń Sárseke degen adamyn qyzai jigitteri úryp óltirip qoiyp, qúnyna júz jylqy tóleidi. Búl eki eldiń ortasyndaǵy qaishylyqty tipti jiiletip jiberedi. Osy talasty toqtatu úshin eki jaqtyń atqa minerleri kók qasqa tai soiyp, aradaǵy daudy qúdandalyq jolmen sheshuge kelisedi. Osydan bastap, el arasyndaǵy bereke qaita ornai bastaidy. Dese de, mal men basy teń ósken qyzailar 1876 jyly Búratalaǵa auyp irge kómedi. Olar búl jerde mońǵoldarmen qaqtyǵysyp, taǵy da mal úrlyǵy, barymta-syrymta kóbeie túsedi. 1880 jyly Búratalanyń Aqarasan degen jerinde jylqy baǵyp júrgen qyzai jigitterine mońǵoldyń bir top jortuylshysy SHolaqaidar degendi óltirip, Baimúratty talǵa bailap, 400 jylqyny alyp qashady. Habardy estigen qyzai jigitteri atqa qonyp, eki mońǵoldy óltirip, jylqyny túgel qaitaryp ákeledi. Sol jyldary el kezip júrgen dúńgender jolaushylar júrgen Áuelhan tóreniń ákesi Qońyr Qúljany úsh joldasymen óltirip ketedi. 1881 jyly Qadysh batyrdyń úiinde auyryp jatqan qaryndasy men Qańtarbaidyń 70-ten asqan sheshesin qalmaqtar óltirip ketedi. Sol kezde auylǵa tayau jerde ań qarap júrgen Qadysh pen SHóke batyrlar qalmaqtarmen aiqasyp, Qadysh tonaushylar jaǵynan qaitys bolyp, SHóke aman keledi. Búǵan kektengen qyzai jigitteri tegis atqa qonyp, qanǵa qan, janǵa jan alamyz dep qalmaqty shauyp, auylyn tozdyryp, hany Arashapty qolǵa túsiredi. Arashap janyna sauǵa súrap, qansha jalynǵanymen atqa minse qúdaiyn úmytatyn, jaulasqan adamyn qan jútqyzbai tynbaityn qyzai jigetteri onyń basyn shauyp, eline jiberedi. Osylai qyzai men mońǵoldar arasynda keń ornap, biri men biri bitimge keluden qalady. Osy jaǵdaidy eskergen qyzaidyń atqa minerleri Búrataladan da kóshudiń qamyna kirisip, endigi túraqtar jer izdep, jan-jaqqa myqty jigitterden súryptalǵan topty jer shaluǵa jiberedi.
Osy toptyń ishine alǵan betinen qaitpaityn, jekpe-jekte qarsylasyn tiri jiberip kórmegen, ózi batyr, ózi mergen ári atasy SHákilden daryǵan sayahshylyǵy bar Últaraq batyrda bolady. Búl jolǵy jer sharlau júmysyna 70 jigit qatysqan. Qazirge deiin olardyń aty-jóni anyqtalǵan joq. El arasynda búl toptyń basshysy Quanysh bolǵan degen áńgime bar. Jetpis jigittiń teń jarymy qaruly batyr jigitter bolsa, qalǵany qazanshy, aspaz, qos tigip, úi jabdushy, emshi, baqsy, bálgerler de bolǵan. Olar jarau at, jalań qylysh, naiza, sadaqpen qarulanyp, jeńil-jilpi attanady. Toǵanaq artyp, kereuen bastamaidy. Joldaǵy azyq úshin atyn jetelep, jylqy, siyr, qoi aidamaidy. Azyǵyn joldan, qonalqany jetken jerinen tauyp otyru tapsyrylady.
«Túzdegi qolbasshy, ordadaǵy hannyń búiryǵyna baǵynbaidy» degende sóz bar ǵoi. Olar keide adam aqyly jetpeitin beiádep qylyqtarǵa, zorlyq-zombylyqtarǵa da barady. Keide sayat qúryp, ań atyp, tor qúryp, búrkit aulap, ony baptap elik, búǵy, arqarǵa salyp, bes ai degende Búratalaǵa oralyp, el aǵalaryna Ileniń túsyp jatqan shúraily jer ekenin, tórt qyzaiǵa jetetin qonys bolaryn, onyń ústine azdaǵan dúngen, mońǵúl, sibe-solańdardyń auyly bolmasa, irgeli qyzaimen jaulasar, úzeńgi soǵystyrar júrttyń joq ekein jetkizedi. Osy habardan keiin 1881 jyly Qúdaimende tóre, Sasan, Baieke, Búqash bolystar bastap, Ile genaralymen kezdesip, qyzailardy Ilege kóshiru kelisimine keldi.
Joǵarydaǵy búrkit ústaityn tor Últaraq batyrdyń sol jer shalyp, qonys izdegen kezinde búrkittiń balapanyn ustauda qoldanǵan zaty. Sol saparynda Últaraq batyr muzarttyń biik asuyna túz búrkittiń balapanyn ústap ákeledi. Kók túiǵyn degen sol búrkitti babamyz ómirin sońyna deiin baqqan eken.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas aqparat











