
ۇلتاراق اقتۇبىتۇلى
864 جىل رەسەي جەر كەڭەيتۋ ماقساتىمەن «قىتاي– رەسەي باتىس تەرىستىك شەكارانى شارلاۋ، ايىرۋ شارتناماسىن» جاسايدى. وسى كەلىسىمنەن كەيىن رەسەي جاققا قاراپ قالعان قىزاي ەلىنىڭ المان-سالىعى اۋىرلاپ، ەل كۇيزەلىپ كەتەدى.
ەلدىڭ وسى جاعدايىن كۆرگەن قىزايدىڭ رۋباسى, اتقامىنەرلەرى اقىلداسىپ, «تار جەردە تاماق جەگەنشە, كەڭ جەردە تاياق جەيىك» دەپ كەلىسىپ, ىشتەي دايىندالىپ, جانتاس, قادىش, بايمۇرات, قارابەك, ۆتەپ, شۆكە, جانتىق, ۇلتاراق, جاۋلىباي, مىقتىبەك, قاڭتارباي, شوجاي, كۆبەگەن, بايقاسقا, ەردەن, باكەي, بۆگەنباي قاتارلىلاردان قورعاۋشى قوسىن ۇيىمداستىرىپ, بىر تۈندە ۈدەرە كۆشىپ, شەكارادان ۆتىپ, تارباعاتايدىڭ قىتاي جاعىنا كەلىپ ورنالاسادى. بۇل كەرەي اجى گۋڭنىڭ دە ەلىن باستاپ, ارعى بەتكە ۆتكەن تۇسى ەدى. الايدا, قونىستاس وتىرعان قىزاي, كەرەي ەلىنىڭ اراسىندا مال ۇرلاۋ, بارىمتا, ادامدار ارا داۋ-تالاس جيى تۋىلىپ, كەرەيدىڭ سەرسەكە دەگەن ادامىن قىزاي جىگىتتەرى ۇرىپ ۆلتىرىپ قويىپ, قۇنىنا جۈز جىلقى تۆلەيدى. بۇل ەكى ەلدىڭ ورتاسىنداعى قايشىلىقتى تىپتى جيىلەتىپ جىبەرەدى. وسى تالاستى توقتاتۋ ۈشىن ەكى جاقتىڭ اتقا مىنەرلەرى كۆك قاسقا تاي سويىپ, اراداعى داۋدى قۇداندالىق جولمەن شەشۋگە كەلىسەدى. وسىدان باستاپ, ەل اراسىنداعى بەرەكە قايتا ورناي باستايدى. دەسە دە, مال مەن باسى تەڭ ۆسكەن قىزايلار 1876 جىلى بۇراتالاعا اۋىپ ىرگە كۆمەدى. ولار بۇل جەردە موڭعولدارمەن قاقتىعىسىپ, تاعى دا مال ۇرلىعى, بارىمتا-سىرىمتا كۆبەيە تۈسەدى. 1880 جىلى بۇراتالانىڭ اقاراسان دەگەن جەرىندە جىلقى باعىپ جۈرگەن قىزاي جىگىتتەرىنە موڭعولدىڭ بىر توپ جورتۋىلشىسى شولاقايدار دەگەندى ۆلتىرىپ, بايمۇراتتى تالعا بايلاپ, 400 جىلقىنى الىپ قاشادى. حاباردى ەستىگەن قىزاي جىگىتتەرى اتقا قونىپ, ەكى موڭعولدى ۆلتىرىپ, جىلقىنى تۈگەل قايتارىپ ەكەلەدى. سول جىلدارى ەل كەزىپ جۈرگەن دۈڭگەندەر جولاۋشىلار جۈرگەن ەۋەلحان تۆرەنىڭ ەكەسى قوڭىر قۇلجانى ۈش جولداسىمەن ۆلتىرىپ كەتەدى. 1881 جىلى قادىش باتىردىڭ ۈيىندە اۋىرىپ جاتقان قارىنداسى مەن قاڭتاربايدىڭ 70-تەن اسقان شەشەسىن قالماقتار ۆلتىرىپ كەتەدى. سول كەزدە اۋىلعا تاياۋ جەردە اڭ قاراپ جۈرگەن قادىش پەن شۆكە باتىرلار قالماقتارمەن ايقاسىپ, قادىش توناۋشىلار جاعىنان قايتىس بولىپ, شۆكە امان كەلەدى. بۇعان كەكتەنگەن قىزاي جىگىتتەرى تەگىس اتقا قونىپ, قانعا قان, جانعا جان الامىز دەپ قالماقتى شاۋىپ, اۋىلىن توزدىرىپ, حانى اراشاپتى قولعا تۈسىرەدى. اراشاپ جانىنا ساۋعا سۇراپ, قانشا جالىنعانىمەن اتقا مىنسە قۇدايىن ۇمىتاتىن, جاۋلاسقان ادامىن قان جۇتقىزباي تىنبايتىن قىزاي جىگەتتەرى ونىڭ باسىن شاۋىپ, ەلىنە جىبەرەدى. وسىلاي قىزاي مەن موڭعولدار اراسىندا كەڭ ورناپ, بىرى مەن بىرى بىتىمگە كەلۋدەن قالادى. وسى جاعدايدى ەسكەرگەن قىزايدىڭ اتقا مىنەرلەرى بۇراتالادان دا كۆشۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ, ەندىگى تۇراقتار جەر ىزدەپ, جان-جاققا مىقتى جىگىتتەردەن سۇرىپتالعان توپتى جەر شالۋعا جىبەرەدى.
وسى توپتىڭ ىشىنە العان بەتىنەن قايتپايتىن, جەكپە-جەكتە قارسىلاسىن تىرى جىبەرىپ كۆرمەگەن, ۆزى باتىر, ۆزى مەرگەن ەرى اتاسى شەكىلدەن دارىعان ساياحشىلىعى بار ۇلتاراق باتىردا بولادى. بۇل جولعى جەر شارلاۋ جۇمىسىنا 70 جىگىت قاتىسقان. قازىرگە دەيىن ولاردىڭ اتى-جۆنى انىقتالعان جوق. ەل اراسىندا بۇل توپتىڭ باسشىسى قۋانىش بولعان دەگەن ەڭگىمە بار. جەتپىس جىگىتتىڭ تەڭ جارىمى قارۋلى باتىر جىگىتتەر بولسا, قالعانى قازانشى, اسپاز, قوس تىگىپ, ۈي جابدۋشى, ەمشى, باقسى, بەلگەرلەر دە بولعان. ولار جاراۋ ات, جالاڭ قىلىش, نايزا, ساداقپەن قارۋلانىپ, جەڭىل-جىلپى اتتانادى. توعاناق ارتىپ, كەرەۋەن باستامايدى. جولداعى ازىق ۈشىن اتىن جەتەلەپ, جىلقى, سيىر, قوي ايدامايدى. ازىعىن جولدان, قونالقانى جەتكەن جەرىنەن تاۋىپ وتىرۋ تاپسىرىلادى.
«تۈزدەگى قولباسشى, ورداداعى حاننىڭ بۇيرىعىنا باعىنبايدى» دەگەندە سۆز بار عوي. ولار كەيدە ادام اقىلى جەتپەيتىن بەيەدەپ قىلىقتارعا, زورلىق-زومبىلىقتارعا دا بارادى. كەيدە سايات قۇرىپ, اڭ اتىپ, تور قۇرىپ, بۈركىت اۋلاپ, ونى باپتاپ ەلىك, بۇعى, ارقارعا سالىپ, بەس اي دەگەندە بۇراتالاعا ورالىپ, ەل اعالارىنا ىلەنىڭ تۇسىپ جاتقان شۇرايلى جەر ەكەنىن, تۆرت قىزايعا جەتەتىن قونىس بولارىن, ونىڭ ۈستىنە ازداعان دۈنگەن, موڭعۇل, سىبە-سولاڭداردىڭ اۋىلى بولماسا, ىرگەلى قىزايمەن جاۋلاسار, ۈزەڭگى سوعىستىرار جۇرتتىڭ جوق ەكەىن جەتكىزەدى. وسى حاباردان كەيىن 1881 جىلى قۇدايمەندە تۆرە, ساسان, بايەكە, بۇقاش بولىستار باستاپ, ىلە گەنارالىمەن كەزدەسىپ, قىزايلاردى ىلەگە كۆشىرۋ كەلىسىمىنە كەلدى.
جوعارىداعى بۈركىت ۇستايتىن تور ۇلتاراق باتىردىڭ سول جەر شالىپ, قونىس ىزدەگەن كەزىندە بۈركىتتىڭ بالاپانىن ۋستاۋدا قولدانعان زاتى. سول ساپارىندا ۇلتاراق باتىر مۋزارتتىڭ بيىك اسۋىنا تۈز بۈركىتتىڭ بالاپانىن ۇستاپ ەكەلەدى. كۆك تۇيعىن دەگەن سول بۈركىتتى بابامىز ۆمىرىن سوڭىنا دەيىن باققان ەكەن.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











