Ótken HH ǵasyrdyń alǵashqy shireginen-aq, «Moldanyń auyly» atanǵan Ybraiymqúlovtar áuletiniń aqsaqaly Toqtasyn aǵamen sózimiz jarasyp ótken tarihqa biriz qysqasha sholu jasadyq. Meniń qoiǵan súraǵyma, sál oilanǵan aǵamyz bylai dep jauap qatty:
Ol ras! Iá, bizdiń atalarymyz osy Jarkent óńirine tanymal imam bolǵan eken – dep, sózin bastady. Oilamaǵan jerden sonau 2001 jyldary Suan ishindegi Túrdymbet babadan taraǵan úrpaqtarynyń, onyń ishinde ózimizdiń Qoshqar áuletiniń shejiresin jazuǵa qatysty eski qújattardy izdep, jinastyru júmystaryn júrgizdik. Mine, osynau igi bastama barysynda, dúnieden ótip ketken áke-sheshelerimizden qalǵan kóne sandyqtyń ishinen atamyz Mamai balasy Úmbetqúlǵa qatysty ótken HH ǵasyrdyń 1927 jyly berilgen bir jaǵy oryssha, ekinshi beti arab álipbiimen jazylǵan sary qaǵazdy tauyp aldyq. Jáne de sandyq ishinen osy kuálikpen birge qúran ayattaryn jazylǵan qaǵaz-kitapshalardy salatyn taza bylǵarydan jasalǵan bauy bar sómke men arab qarpinde jazylǵan kóne qúran kitaby birge shyqty.
Tań-tamasha bolǵan bizder búl kuáliktiń syryn ashyp, tereńirek bilsek degen nietpen ózimizdiń bala kúnimizden bastap, qazirgi kezde 80-90-ǵa kelgen, tamyr-tanys pen búrynǵy atalarymyzdyń kózin kórgen jandardyń bárine súrau saldyq. Olardyń aitqan auyzsha estelikterin qaǵazǵa túsirip nasihattasaq, sol arqyly az-kem bolsa da keiingi úrpaq bile júrsin degen niet qoi bizdiki – dedi, janarymen salmaq sala maǵan qaraǵan kúide.
Sodan ármen qarai qolyndaǵy kók dápterdi paraqtap ashyp, sózin jalǵady:
– Kóz kórip, aralas-qúralas bolǵan úlkenderdiń aituy boiynsha, atamyz Úmbetqúl ilimi kúshti úlken molda bolǵan eken. Oquynyń kúshtiligi sondai, «…Ótkel bermei dúrkirep tasyǵan ózen suyn sabasyna túsiretin» qasieti bolǵan desedi. Auyl balalary men qatar aǵaiyn-tuystyń da bilimge niet etken jastarynyń sauatyn ashyp, dáris bergen. Atalmysh dini iliminiń arqasynda ainalasyna syily, bedeldi jan bolypty. Oǵan dálel retinde mynadai kuálik qaǵazy bar.
Sóitip, Túrdymbet bolysy aumaǵynda imamdyq qyzmet atqarǵan. Dini bilimi óte joǵary bolǵandyqtan kóptegen auqatty ata-analar balalaryn atamyzǵa ákelip oquǵa bergen. Ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldary tau etegindegi bizdiń rudyń ata qonysyndaǵy kóne Kitiń meshitinde birshama jyldar bala oqytypty-degendi de qariyalarymyzdyń áńgimesinen estidik degendi qosty.
Búl jerde meniń de eriksiz áńgimege aralasuyma tura keldi.
- Aǵa!, – dedim ol kisiniń nazaryn ózime audartyp.
Meniń de sizge qosarym bar. Juyrda ózimizdiń qaladaǵy arhivke kirip, biraz derekter qarastyrǵan edim. Sonda sizdiń atańyzǵa qatysty mynadai málimetterge jolyqtym. Qalai oilaisyz, búl sáikestik pe, álde qasaqana jasalǵan is pe..? – degen súraqty aǵaǵa qoidym:.
– Joǵarydaǵy qújat Ufadan 1927 jyldyń 20 fevralьynda (aqpanda) berilse, ózimizdiń Jarkent qalalyq arhivinde sizdiń atańyz Mamaev Úmbetqúldyń 1927 jyldyń 19 yanvarynda (qańtar) Jarkent qalalyq sailau komissiyasynyń qaulysynda – «..sol jylǵy sailauǵa qatysuǵa jáne sailanuǵa qúqy joq» degen, bolystar, biler, starshyndar taǵy basqa Keńes úkimetine senimsiz, has dúshpandary sanalatyn auqatty adamdar tiziminde áieli Mamaeva Kulike ekeui jazuly túr eken – dep, arhiv qújatyn kóldeneń tarttym.
Jáne men óz tarapymnan salystyrmaly túrde dál osy imam atamyzǵa taǵdyry úqsas elimizdiń batysynda ǵúmyr keshken dini bilimi kúshti bolǵan aituly túlǵa Orazmaǵambet ata turaly bir málimetterdi keltire ketkendi de jón kórip otyrmyn – dep, sózimdi ári qarai jalǵastyrdym:
– Mysalǵa, elimizdiń Batys óńirinde ǵúmyr keshken, qazaqtan shyqqan túńǵysh geolog-injener, dini ǵúlama, ahun, sayasi qairatker «Alashorda» úiymynyń múshesi, halyq emshisi, 1930 jyldardaǵy quǵyn-súrgin qúrbany Orazmaǵanbet Túrmaǵanbetúly da (1881-1942j.j.)dál osyndai rúqsat qaǵazdy sol Ufadaǵy músylmandar múftiatynan 1926 jyly 9 qarashada alyp, Adai ueziniń Túpqaraǵan bolysynyń imamy bolyp taǵaiyndalǵan eken. O. Túrmaǵanbetúly kezinde Orta Aziyanyń úzdik medreseleri – Hiuadaǵy SHerǵazy, Búharadaǵy Kóki-tash, Ufadaǵy «Ǵaliyany» oqyp támámdaǵan. Keńestik ozbyr biliktiń quǵyndauy kesirinen Túrkimenstanǵa ketip, ári qarai Iran barǵan.
Endi múndaǵy meniń aitpaǵym:
– Úmbetqúl atamyz da joǵaryda atalǵan Orta Aziyanyń úzdik medreseleriniń birinen bilim alǵan boluy kerek. Sol sebepti dini joǵary biliminiń arqasynda atalmysh – Resei Ortalyq Músylmandar Dini basqarmasynyń búiryǵymen «Dini basqarmanyń, osy 1927 jyly 18 yanvarьyndaǵy toltyrylǵan qararyna sai laiyqty dep tanylǵan Úmbetqúl úly Mamai osy Jetisu aimaǵy Jarkent uezi, Qojan bolysy, ekinshi auyldyń jergilikti meshitine imamdyq mindetine birauyzdan maqúldandy. Ókimet zańynyń 8-shi tarmaq, 7-shi tarmaqshasyna laiyqty osy búiryq berildi» – dep, resmi túrde taǵaiyndalǵan boluy kerek – dedim súrauly júzben.
– Múmkin!?… Suannyń igi jaqsylary – Múqa, Meterbai bolystar Altynemelde Alashordalyqtardy qúshaq jaiyp kútip alyp, jan-jaqty qoldau bildirgen úlken jiynyna da qatysqan bolar…Osyndai sebepterge bola bolьsheviktik biliktiń dúshpanyna ainalyp quǵynyna ilikken syńaily. Batystaǵy dara túlǵa Orazmaǵambet ahun Iranǵa kóshse, Úmbetqúl atamyz Qytai asqan. Árine, ókinishke orai dáleldik qújattar joq, biraq mendegi úshqyr qiyal solai dep topshylaidy – dedim, Toqtasyn aǵaǵa óz oiymdy bildirip.
– Búǵan ne deisiz?..
– Keńes úkimeti «senimsi element» retinde qara tizimge qosqanyna qaraǵanda jańa ókimet tarapynan túrli shettetuler men kedergiler bolǵan-au, shamasy… Ol kisiler arǵy betke qai jyldary ótken eken..? – dedim, sózimdi súraqqa jalǵastyryp.
Oily janaryn ústeldegi qaǵazdarǵa sala sál oilanǵan aǵamyz, sózin bylai dep sabaqtady:
– Iá, búl sózińniń jany bar. Atamyz turaly qosymsha qújat tapqanyń úshin úlken rahmet! Sol Keńestik bilik tarapynan bolǵan qysym men keleshekti boljai bilgendikten bolar, atalarymyz 1929 jyly kúzdiń basynda, el alǵash jailaudan túse bastaǵan kezderi, aldyńǵy lekpen birge shekara asypty. Ol kezde atamyzdyń jas sol 30-35 shamasynda bolǵan desedi. Aǵaiyn-tuys, kórshi otyrǵan kisileri bar, 15-ke tarta úi údere kóship, arǵy bettegi CHimpańze qalasy mańyndaǵy – Kegen, Jarsu degen jerlerge baryp ornalasady.
Osy arada sózdi bólgen men, 1910 jylǵy arhiv qújatynan alynyp Suan shejiresine basylǵan taǵy bir tyń derekti aǵaǵa úsyndym:
«Temirbekь – Mamai. Meis (Meiiz) chislo hozyaitvь – 6, lits mujskogo pola – 15, lits jenskogo pola – 17, lits oboego pola – 32, urochisha, na kotoromь nahoditsya zimovka – Aidarly – kum» («Báidibek baba-alyp báiterek» kitaby, Almaty: «Jalyn» baspasy JSHS, 2014. 683-bet.)
Tyń málimetti oqyǵan Toqtasyn aǵa quanyshtan janary kúlimdep, maǵan rahmetin jaudyrdy. Sálden soń áńgimemiz ármen qarai jalǵasty:
– Sol shekaranyń arǵy betindegi ózderi túraqtaǵan – Kegen, Jarsu aimaǵyna ornyǵyp es jiǵan soń moldalyq, imamdyq júmysyn ármen qarai jalǵastyryp abroimen atqarypty. Ol jaqta da aǵartushylyqpen ainalysyp, alys-jaqyn auyldyń balalaryn jiyp oqytyp, bilim bergen. Keiin, balasy Halyq ta áke jolyn ústanyp, ózderi otyrǵan Kegen aimaǵynda imamdyq qyzmet atqarypty.
1960-1970 jyldary Qytaidan kelgen Suandardan auzynan «…Úmbetqúl moldadan, balasy Halyq imamnan dini sauat ashyp músylmanshylyqty úirendik» degen sózdi jii estitinbiz. Mysaly, tuysymyz Saduaqas balasy Daniyar, jienderi Qashqynbek balasy Júmatai, aǵasy Ybraiymqúldyń kenjesi Raqymbai, Úmbetqúl babamyzdyń nemeresi Ábusadyq taǵy basqa kóptegen kisilerdiń «…tikelei Úmbetqúl moldadan dáris oqyp árip tanydyq» degen sózderdi bala kúnimizden óz qúlaǵymyzben estip óstik.
Al, Úmbetqúl atamyz 1954-1955 jyldary Qytai jerinde qaitys bolyp, sol jaqta jerlenipti. Ómiriniń sońyna deiin haq jolynan taimaǵan, taqua adam bolypty.
Sodan, molda atamyzdyń balasy Halyq imam bastaǵan áuletimizdiń úlken-kishileri 1959 jyly tarihi Otandaryna oralyp, ózimizdiń Jarkent óńirindegi Kishishyǵan auylyna kelip ornyǵady. Keiinderi, 1962 jyly arǵy betten kelgen Suandardyń ár ruynyń úlkenderi jinalyp, Úmbetqúl balasy Halyqty auyldyq imam etip sailaidy. Nátijesinde, eliniń syi qúrmetine ie bolǵan Halyq imam da auyl aqsaqaldarymen birge dinimizdiń, últtyq ádet-ǵúryp pen salt-dástúrimizdiń saqtaluyna orasan zor úlesterin qosty-dep, áńgimesin bir túiindep qoidy.
– Óte keremet, aǵa!-degendi aitqan men, «Endi qazirgi úrpaqtyń ata dástúrge degen kózqarasy, ústanymy turaly da aita otyrsańyz?- degen taǵy bir súraqtyń shetin qyltittym.
«Endi ol turaly ne deuge blady?» -dep, ózine-ózi súraq qoiyp, sál oilanǵan aǵamyz sózdi ári qarai órbitti.
– Sol atalarymyzdyń bergen tárbiesi men úlaǵatynyń arqasynda áli kúnge deiin últtyq dástúrimiz saqtalyp, el irgesi ajyraǵan emes. Atalmysh Úmbetqúl, Ybraiymqúl babalarymyzdan taraǵan úrpaq búgingi kúnderi 70-80 shańyraq bolyp, jan sany 200-den asty. Halyqtyq meiram Nauryzdy da osy bar áuletimizben toilaudy dástúrge ainaldyrǵanymyzǵa biyl 23 jyl toldy. Jyl saiynǵa toilanatyn osynau úlyq merekede últtyq naqyshta kiingen áulettiń úlkenderi – atalarymyz ben ájelerimizge úlken syilyqtar taratylyp, qúrmet kórsetiledi. Ómirden qaitqan tuystarǵa qúran oqylyp, jyl boiǵy jetken jetister men jaqsylyqtar da atalyp ótiledi. Jeti ata shejiresinen balalar arasynda jarys ótkizilip, er azamattar kir tasyn kóteruden, qyzdar men kelinder arasynda qol kúresi úiymdastyrylady. Áuletke jańa kelgen qúdalar men kelinder, kúieu balalardyń tanystyryluy óz aldyna jeke shara. Qyzyldy-jasyldy sándi tigilgen qazaqy últtyq kiimdegi áulettiń úlken-kishisi kez-kelgen jaqsylyq, toi-tomalaqtyń ótuine úlken úiymshyldyqpen belsene atsalysady – degen, aǵamyzdyń ǵibratty sózine óte riza boldym.
Minekei, aǵaiyn! Atalarymyzdyń atalmysh igi isteri men elge, jerge jasaǵan jaqsylyqtary, keiingi úrpaqtary bizdiń de kókiregimizde quanysh úyalatady. Osynau Jarkent óńirindegi ruhaniyattyń damyp, keiingi úrpaqtyń bilimdi bolyp, últtyq salt-dástúri men ádet-ǵúrpynyń saqtaluyna úles qosqany bizder úshin úlgi, ónege jáne úlken maqtanysh! – dep sózin ayaqtady, qazirgi áulettiń úlkeni Ybraiymqúl nemeresi Toqtasyn aǵamyz.
Úmbetqúl imamnyń Ufadan alǵan (1927j.) kuálik qaǵazy.
Jariyalandy. Q. Ibraiymjanov. «Jarkent óńiri» – Almaty: Print-Plyus. 2023. -280 b. -205-211 b.
