ۋمبەتقۇل يمام

وتكەن حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن-اق، «مولدانىڭ اۋىلى» اتانعان ىبرايىمقۇلوۆتار اۋلەتىنىڭ اقساقالى توقتاسىن اعامەن ءسوزىمىز جاراسىپ وتكەن تاريحقا ءبىرىز قىسقاشا شولۋ جاسادىق. مەنىڭ قويعان سۇراعىما، ءسال ويلانعان اعامىز بىلاي دەپ جاۋاپ قاتتى:

ول راس! ءيا، ءبىزدىڭ اتالارىمىز وسى جاركەنت وڭىرىنە تانىمال يمام بولعان ەكەن – دەپ، ءسوزىن باستادى. ويلاماعان جەردەن سوناۋ 2001 جىلدارى سۋان ىشىندەگى تۇردىمبەت بابادان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قوشقار اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىن جازۋعا قاتىستى ەسكى قۇجاتتاردى ىزدەپ، جيناستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. مىنە، وسىناۋ يگى باستاما بارىسىندا، دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن اكە-شەشەلەرىمىزدەن قالعان كونە ساندىقتىڭ ىشىنەن اتامىز ماماي بالاسى ۇمبەتقۇلعا قاتىستى وتكەن حح عاسىردىڭ 1927 جىلى بەرىلگەن ءبىر جاعى ورىسشا، ەكىنشى بەتى اراب الىپبيىمەن جازىلعان سارى قاعازدى تاۋىپ الدىق. جانە دە ساندىق ىشىنەن وسى كۋالىكپەن بىرگە قۇران اياتتارىن جازىلعان قاعاز-كىتاپشالاردى سالاتىن تازا بىلعارىدان جاسالعان باۋى بار سومكە مەن اراب قارپىندە جازىلعان كونە قۇران كىتابى بىرگە شىقتى.

تاڭ-تاماشا بولعان بىزدەر بۇل كۋالىكتىڭ سىرىن اشىپ، تەرەڭىرەك بىلسەك دەگەن نيەتپەن ءوزىمىزدىڭ بالا كۇنىمىزدەن باستاپ، قازىرگى كەزدە 80-90-عا كەلگەن، تامىر-تانىس پەن بۇرىنعى اتالارىمىزدىڭ كوزىن كورگەن جانداردىڭ بارىنە سۇراۋ سالدىق. ولاردىڭ ايتقان اۋىزشا ەستەلىكتەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ ناسيحاتتاساق، سول ارقىلى از-كەم بولسا دا كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەت قوي بىزدىكى – دەدى، جانارىمەن سالماق سالا ماعان قاراعان كۇيدە.

سودان ارمەن قاراي قولىنداعى كوك داپتەردى پاراقتاپ اشىپ، ءسوزىن جالعادى:

– كوز كورىپ، ارالاس-قۇرالاس بولعان ۇلكەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا، اتامىز ۇمبەتقۇل ءىلىمى كۇشتى ۇلكەن مولدا بولعان ەكەن. وقۋىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي، «…وتكەل بەرمەي دۇركىرەپ تاسىعان وزەن سۋىن ساباسىنا تۇسىرەتىن» قاسيەتى بولعان دەسەدى. اۋىل بالالارى مەن قاتار اعايىن-تۋىستىڭ دا بىلىمگە نيەت ەتكەن جاستارىنىڭ ساۋاتىن اشىپ، ءدارىس بەرگەن. اتالمىش ءدىني ءىلىمىنىڭ ارقاسىندا اينالاسىنا سىيلى، بەدەلدى جان بولىپتى. وعان دالەل رەتىندە مىناداي كۋالىك قاعازى بار.

ءسويتىپ، تۇردىمبەت بولىسى اۋماعىندا يمامدىق قىزمەت اتقارعان. ءدىني ءبىلىمى وتە جوعارى بولعاندىقتان كوپتەگەن اۋقاتتى اتا-انالار بالالارىن اتامىزعا اكەلىپ وقۋعا بەرگەن. وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى تاۋ ەتەگىندەگى ءبىزدىڭ رۋدىڭ اتا قونىسىنداعى كونە كيتىڭ مەشىتىندە ءبىرشاما جىلدار بالا وقىتىپتى-دەگەندى دە قاريالارىمىزدىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىدىك دەگەندى قوستى.

بۇل جەردە مەنىڭ دە ەرىكسىز اڭگىمەگە ارالاسۋىما تۋرا كەلدى.

اعا!، – دەدىم ول كىسىنىڭ نازارىن وزىمە اۋدارتىپ.
مەنىڭ دە سىزگە قوسارىم بار. جۋىردا ءوزىمىزدىڭ قالاداعى ارحيۆكە كىرىپ، ءبىراز دەرەكتەر قاراستىرعان ەدىم. سوندا ءسىزدىڭ اتاڭىزعا قاتىستى مىناداي مالىمەتتەرگە جولىقتىم. قالاي ويلايسىز، بۇل سايكەستىك پە، الدە قاساقانا جاسالعان ءىس پە..؟ – دەگەن سۇراقتى اعاعا قويدىم:.

– جوعارىداعى قۇجات ۋفادان 1927 جىلدىڭ 20 فەۆرالىندا (اقپاندا) بەرىلسە، ءوزىمىزدىڭ جاركەنت قالالىق ارحيۆىندە ءسىزدىڭ اتاڭىز ماماەۆ ۇمبەتقۇلدىڭ 1927 جىلدىڭ 19 يانۆارىندا (قاڭتار) جاركەنت قالالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىندا – «..سول جىلعى سايلاۋعا قاتىسۋعا جانە سايلانۋعا قۇقى جوق» دەگەن، بولىستار، بيلەر، ستارشىندار تاعى باسقا كەڭەس ۇكىمەتىنە سەنىمسىز، حاس دۇشپاندارى سانالاتىن اۋقاتتى ادامدار تىزىمىندە ايەلى ماماەۆا كۋليكە ەكەۋى جازۋلى تۇر ەكەن – دەپ، ارحيۆ قۇجاتىن كولدەنەڭ تارتتىم.

جانە مەن ءوز تاراپىمنان سالىستىرمالى تۇردە ءدال وسى يمام اتامىزعا تاعدىرى ۇقساس ەلىمىزدىڭ باتىسىندا عۇمىر كەشكەن ءدىني ءبىلىمى كۇشتى بولعان ايتۋلى تۇلعا ورازماعامبەت اتا تۋرالى ءبىر مالىمەتتەردى كەلتىرە كەتكەندى دە ءجون كورىپ وتىرمىن – دەپ، ءسوزىمدى ءارى قاراي جالعاستىردىم:

– مىسالعا، ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە عۇمىر كەشكەن، قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەولوگ-ينجەنەر، ءدىني عۇلاما، احۋن، ساياسي قايراتكەر «الاشوردا» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى، حالىق ەمشىسى، 1930 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى ورازماعانبەت تۇرماعانبەتۇلى دا (1881-1942ج.ج.)ءدال وسىنداي رۇقسات قاعازدى سول ۋفاداعى مۇسىلماندار ءمۇفتياتىنان 1926 جىلى 9 قاراشادا الىپ، اداي ۋەزىنىڭ تۇپقاراعان بولىسىنىڭ يمامى بولىپ تاعايىندالعان ەكەن. و. تۇرماعانبەتۇلى كەزىندە ورتا ازيانىڭ ۇزدىك مەدرەسەلەرى – حيۋاداعى شەرعازى، بۇحاراداعى كوكى-تاش، ۋفاداعى «عاليانى» وقىپ تامامداعان. كەڭەستىك وزبىر بيلىكتىڭ قۋعىنداۋى كەسىرىنەن تۇركىمەنستانعا كەتىپ، ءارى قاراي يران بارعان.

ەندى مۇنداعى مەنىڭ ايتپاعىم:

– ۇمبەتقۇل اتامىز دا جوعارىدا اتالعان ورتا ازيانىڭ ۇزدىك مەدرەسەلەرىنىڭ بىرىنەن ءبىلىم العان بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى ءدىني جوعارى ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا اتالمىش – رەسەي ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ بۇيرىعىمەن «ءدىني باسقارمانىڭ، وسى 1927 جىلى 18 يانۆارىنداعى تولتىرىلعان قارارىنا ساي لايىقتى دەپ تانىلعان ۇمبەتقۇل ۇلى ماماي وسى جەتىسۋ ايماعى جاركەنت ۋەزى، قوجان بولىسى، ەكىنشى اۋىلدىڭ جەرگىلىكتى مەشىتىنە يمامدىق مىندەتىنە ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى. وكىمەت زاڭىنىڭ 8-ءشى تارماق، 7-ءشى تارماقشاسىنا لايىقتى وسى بۇيرىق بەرىلدى» – دەپ، رەسمي تۇردە تاعايىندالعان بولۋى كەرەك – دەدىم سۇراۋلى جۇزبەن.

– مۇمكىن!؟… سۋاننىڭ يگى جاقسىلارى – مۇقا، مەتەرباي بولىستار التىنەمەلدە الاشوردالىقتاردى قۇشاق جايىپ كۇتىپ الىپ، جان-جاقتى قولداۋ بىلدىرگەن ۇلكەن جيىنىنا دا قاتىسقان بولار…وسىنداي سەبەپتەرگە بولا بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ دۇشپانىنا اينالىپ قۋعىنىنا ىلىككەن سىڭايلى. باتىستاعى دارا تۇلعا ورازماعامبەت احۋن يرانعا كوشسە، ۇمبەتقۇل اتامىز قىتاي اسقان. ارينە، وكىنىشكە وراي دالەلدىك قۇجاتتار جوق، بىراق مەندەگى ۇشقىر قيال سولاي دەپ توپشىلايدى – دەدىم، توقتاسىن اعاعا ءوز ويىمدى ءبىلدىرىپ.

– بۇعان نە دەيسىز؟..

– كەڭەس ۇكىمەتى «سەنىمسى ەلەمەنت» رەتىندە قارا تىزىمگە قوسقانىنا قاراعاندا جاڭا وكىمەت تاراپىنان ءتۇرلى شەتتەتۋلەر مەن كەدەرگىلەر بولعان-اۋ، شاماسى… ول كىسىلەر ارعى بەتكە قاي جىلدارى وتكەن ەكەن..؟ – دەدىم، ءسوزىمدى سۇراققا جالعاستىرىپ.

ويلى جانارىن ۇستەلدەگى قاعازدارعا سالا ءسال ويلانعان اعامىز، ءسوزىن بىلاي دەپ ساباقتادى:

– ءيا، بۇل ءسوزىڭنىڭ جانى بار. اتامىز تۋرالى قوسىمشا قۇجات تاپقانىڭ ءۇشىن ۇلكەن راحمەت! سول كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان بولعان قىسىم مەن كەلەشەكتى بولجاي بىلگەندىكتەن بولار، اتالارىمىز 1929 جىلى كۇزدىڭ باسىندا، ەل العاش جايلاۋدان تۇسە باستاعان كەزدەرى، الدىڭعى لەكپەن بىرگە شەكارا اسىپتى. ول كەزدە اتامىزدىڭ جاس سول 30-35 شاماسىندا بولعان دەسەدى. اعايىن-تۋىس، كورشى وتىرعان كىسىلەرى بار، 15-كە تارتا ءۇي ۇدەرە كوشىپ، ارعى بەتتەگى چيمپاڭزە قالاسى ماڭىنداعى – كەگەن، جارسۋ دەگەن جەرلەرگە بارىپ ورنالاسادى.

وسى ارادا ءسوزدى بولگەن مەن، 1910 جىلعى ارحيۆ قۇجاتىنان الىنىپ سۋان شەجىرەسىنە باسىلعان تاعى ءبىر تىڭ دەرەكتى اعاعا ۇسىندىم:

«تەميربەك – ماماي. مەيس (مەيىز) چيسلو حوزيايتۆ – 6، ليتس مۋجسكوگو پولا – 15، ليتس جەنسكوگو پولا – 17، ليتس وبوەگو پولا – 32، ۋروچيشا، نا كوتوروم ناحوديتسيا زيموۆكا – ايدارلى – كۋم» («بايدىبەك بابا-الىپ بايتەرەك» كىتابى، الماتى: «جالىن» باسپاسى جشس، 2014. 683-بەت.)

تىڭ مالىمەتتى وقىعان توقتاسىن اعا قۋانىشتان جانارى كۇلىمدەپ، ماعان راحمەتىن جاۋدىردى. سالدەن سوڭ اڭگىمەمىز ارمەن قاراي جالعاستى:

– سول شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى وزدەرى تۇراقتاعان – كەگەن، جارسۋ ايماعىنا ورنىعىپ ەس جيعان سوڭ مولدالىق، يمامدىق جۇمىسىن ارمەن قاراي جالعاستىرىپ ابرويمەن اتقارىپتى. ول جاقتا دا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسىپ، الىس-جاقىن اۋىلدىڭ بالالارىن جيىپ وقىتىپ، ءبىلىم بەرگەن. كەيىن، بالاسى حالىق تا اكە جولىن ۇستانىپ، وزدەرى وتىرعان كەگەن ايماعىندا يمامدىق قىزمەت اتقارىپتى.

1960-1970 جىلدارى قىتايدان كەلگەن سۋانداردان اۋزىنان «…ۇمبەتقۇل مولدادان، بالاسى حالىق يمامنان ءدىني ساۋات اشىپ مۇسىلمانشىلىقتى ۇيرەندىك» دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستيتىنبىز. مىسالى، تۋىسىمىز سادۋاقاس بالاسى دانيار، جيەندەرى قاشقىنبەك بالاسى جۇماتاي، اعاسى ىبرايىمقۇلدىڭ كەنجەسى راقىمباي، ۇمبەتقۇل بابامىزدىڭ نەمەرەسى ابۋسادىق تاعى باسقا كوپتەگەن كىسىلەردىڭ «…تىكەلەي ۇمبەتقۇل مولدادان ءدارىس وقىپ ءارىپ تانىدىق» دەگەن سوزدەردى بالا كۇنىمىزدەن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىپ وستىك.

ال، ۇمبەتقۇل اتامىز 1954-1955 جىلدارى قىتاي جەرىندە قايتىس بولىپ، سول جاقتا جەرلەنىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حاق جولىنان تايماعان، تاقۋا ادام بولىپتى.

سودان، مولدا اتامىزدىڭ بالاسى حالىق يمام باستاعان اۋلەتىمىزدىڭ ۇلكەن-كىشىلەرى 1959 جىلى تاريحي وتاندارىنا ورالىپ، ءوزىمىزدىڭ جاركەنت وڭىرىندەگى كىشىشىعان اۋىلىنا كەلىپ ورنىعادى. كەيىندەرى، 1962 جىلى ارعى بەتتەن كەلگەن سۋانداردىڭ ءار رۋىنىڭ ۇلكەندەرى جينالىپ، ۇمبەتقۇل بالاسى حالىقتى اۋىلدىق يمام ەتىپ سايلايدى. ناتيجەسىندە، ەلىنىڭ سىي قۇرمەتىنە يە بولعان حالىق يمام دا اۋىل اقساقالدارىمەن بىرگە ءدىنىمىزدىڭ، ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ پەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ساقتالۋىنا وراسان زور ۇلەستەرىن قوستى-دەپ، اڭگىمەسىن ءبىر تۇيىندەپ قويدى.

– وتە كەرەمەت، اعا!-دەگەندى ايتقان مەن، «ەندى قازىرگى ۇرپاقتىڭ اتا داستۇرگە دەگەن كوزقاراسى، ۇستانىمى تۋرالى دا ايتا وتىرساڭىز؟- دەگەن تاعى ءبىر سۇراقتىڭ شەتىن قىلتيتتىم.

«ەندى ول تۋرالى نە دەۋگە بلادى؟» -دەپ، وزىنە-ءوزى سۇراق قويىپ، ءسال ويلانعان اعامىز ءسوزدى ءارى قاراي ءوربىتتى.

– سول اتالارىمىزدىڭ بەرگەن تاربيەسى مەن ۇلاعاتىنىڭ ارقاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق ءداستۇرىمىز ساقتالىپ، ەل ىرگەسى اجىراعان ەمەس. اتالمىش ۇمبەتقۇل، ىبرايىمقۇل بابالارىمىزدان تاراعان ۇرپاق بۇگىنگى كۇندەرى 70-80 شاڭىراق بولىپ، جان سانى 200-دەن استى. حالىقتىق مەيرام ناۋرىزدى دا وسى بار اۋلەتىمىزبەن تويلاۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىمىزعا بيىل 23 جىل تولدى. جىل سايىنعا تويلاناتىن وسىناۋ ۇلىق مەرەكەدە ۇلتتىق ناقىشتا كيىنگەن اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرى – اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزگە ۇلكەن سىيلىقتار تاراتىلىپ، قۇرمەت كورسەتىلەدى. ومىردەن قايتقان تۋىستارعا قۇران وقىلىپ، جىل بويعى جەتكەن جەتىستەر مەن جاقسىلىقتار دا اتالىپ وتىلەدى. جەتى اتا شەجىرەسىنەن بالالار اراسىندا جارىس وتكىزىلىپ، ەر ازاماتتار كىر تاسىن كوتەرۋدەن، قىزدار مەن كەلىندەر اراسىندا قول كۇرەسى ۇيىمداستىرىلادى. اۋلەتكە جاڭا كەلگەن قۇدالار مەن كەلىندەر، كۇيەۋ بالالاردىڭ تانىستىرىلۋى ءوز الدىنا جەكە شارا. قىزىلدى-جاسىلدى ءساندى تىگىلگەن قازاقى ۇلتتىق كيىمدەگى اۋلەتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى كەز-كەلگەن جاقسىلىق، توي-تومالاقتىڭ وتۋىنە ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن بەلسەنە اتسالىسادى – دەگەن، اعامىزدىڭ عيبراتتى سوزىنە وتە ريزا بولدىم.

مىنەكەي، اعايىن! اتالارىمىزدىڭ اتالمىش يگى ىستەرى مەن ەلگە، جەرگە جاساعان جاقسىلىقتارى، كەيىنگى ۇرپاقتارى ءبىزدىڭ دە كوكىرەگىمىزدە قۋانىش ۇيالاتادى. وسىناۋ جاركەنت وڭىرىندەگى رۋحانياتتىڭ دامىپ، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى بولىپ، ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلەس قوسقانى بىزدەر ءۇشىن ۇلگى، ونەگە جانە ۇلكەن ماقتانىش! – دەپ ءسوزىن اياقتادى، قازىرگى اۋلەتتىڭ ۇلكەنى ىبرايىمقۇل نەمەرەسى توقتاسىن اعامىز.