ءبىلىم كوكجيەگى

قىزاي ەلى ىلە وڭىرىنە قايتا ورالعاندا ساۋاتتى ادامدارى تىم از بولدى. ويتكەنى جاۋگەرشىلىك، ۇركىن-قورقىن ءومىر، قاشقىندىق ساپار ولاردىڭ وتىراقتاسىپ، مەكتەپ اشىپ، ءپاني عىلىممەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەدى. 1900 جىلدان كەيىن عانا ەل اراسىنداعى ءبىلىمدى ادامدار، اۋقاتتى بايلار تاراپىنان ءدىني مەكتەپتەر اشىلىپ، اۋىل اراسىندا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ، بەس-ون بالانىڭ باسىن قۇراپ، اراب الىپپەسىن تانىتىپ، سۇرە جاتتاتىپ، دىندىك ساۋاتىن اشا باستادى. ايتالىق، 1890 جىلدارى ساسان بولىس اجىباي اتتى ۇيعىر مولدانى كوشىرىپ اكەلىپ، تالدىدان مەشىت سالىپ، بالا وقىتقان. سونىمەن قاتار ساكسان بولىس قاشقاردان كەلگەن ناجىميدەن قاري مەن ءۋايىس مازارىنان ابەيدوللا  ماقسۇت دەگەن ادامدى الدىرىپ، ءوز اۋىلىندا بالا وقىتقان. جايىربەك، ەركىنبەك، وسپانيار، ماقسۇت،  ساعات، بولىسبەك قاتارلى ادامدار وسى وقۋ ورنىندا وقىپ، ساۋات اشادى. وسى تۇستا كۇنەستەگى باسقا رۋدىڭ بەلدى ادامدارى دا ءدىني وقۋ ورنىن اشا باستايدى. ايتالىق، اققولتىق، شاقپى ءىشى، ارالتوبە، نارات، تاسقورعان، بەستاماق، سوربۇلاق، قارابۇرا، تاعى باسقا جەرلەردە ءدىني ساۋات اشۋ ورنى اشىلادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا، بەگىمبەت ەلىنەن نۇربەك، ءورازالى، دەربىستەن تولە، كۇشىك، ءابىش مولدا، قۋانىش بي، تاڭىربەردىدەن قىدىر مولدا، كەشۋباي، شىلبى ءالىماحىن، ىرعىنباي قالپە، جاندارال قازى، جانسارباي ەمشى، ىبىرايىم ءمۇپتي قاتارلى حات، ساۋاتى بار ادامدار ءدىني وقۋدى جالعاستىردى. الايدا، تاشكەنت، بۇقارا، قاشقاردان كەلگەن مولدا-قازىلار ءدىني وقۋدى باستى ورىنعا قويىپ، پاندىك وقۋعا جول بەرمەي كەلدى.

1916 جىلعى قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن كەيىن قىتايعا اۋىپ كەلگەن قازاق، قىرعىز، تاتار زيالىلارى كۇنەستەگى العاباسار ادامداردىڭ قولداۋىمەن كورىنىستە ءدىني، شىن مانىندە ءپاني وقۋدى ەنگىزىپ، بالالاردىڭ ساۋاتىن اشۋعا كىرىستى. مىسالى، ساتىبالدى نۇربەكۇلى موللاعالي بەكتۇرلين دەگەن وقىمىستىنى ۇسىنىس ەتىپ، كۇنەستىڭ المالى اۋىلىنان 1926 جىلى مەكتەپ اشىپ، بالا وقىتادى. سول مەكتەپتەن ءنۇسىپحان كونبايۇلى، ابەۋ قۇدىشۇلى، قوجاحمەت ساتىبالدىۇلى، داۋىتبەك قاتارلى ەل ارىستارى ءوسىپ شىقتى. ءابدىلماجيت دەگەن تاتار وقىمىستى ءابىش موللانىڭ ۇسىنىسىمەن شاقپىدا سادى رۋىنىڭ ىشىندە بىرنەشە جىل بالا وقىتادى. تۇرىسباي شىبانۇلى، قىدىربەك، العازى ءابىشۇلى، قاناعات، ءمۇسايىپ، اسەيىن، قانافيا قاتارلى ادامدار وسى ابدىلماجيتتەن وقىپ، ساۋاتتانادى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى تۇرىسباي، العازى، ءمۇسايىپ، قانافيالار 1930 جىلدارى كۇنەستىڭ باسى مەن اياعىندا ەل ارالاپ، بالا وقىتىپ، ءبىلىم تاراتقان. ال ءاسلام دەگەن تاتار وقىمىستى بەستوبەدە قۋان زاڭگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 1917 جىلى اشىلعان كۇركىلدەك مەكتەبىندە 1920 – 1928 جىلدار ارالىعىندا وقىتۋشىلىقپەن اينالىسقان. 1929 – 1938 جىلدار ارالىعىندا تۇرىسباي ءالىماحىن، رايىم ابىلعازىۇلى، ءابدۋالي قۋانۇلى وسى مەكتەپتە بالا وقىتقان. 1919 جىلى پاتىحان كۇندە تاۋكە اجىبەك دەگەندى ۇسىنىس ەتىپ، شاپقىداعى بورانقۇلدا بوگەنباي رۋىنىڭ بالالارىن وقىتادى. 1918 جىلداردان باستاپ ارالتوبەنىڭ جالشيىندە نوعايبەك ەستەمەسۇلى قۇلجادان ءابدوللا، رابيعا اتتى ەرلى-زايىپتى تاتار وقىمىستىلارىن كوشىرىپ اكەلىپ، سولتانگەلدى رۋىنىڭ بالالارىن وقىتادى. ول 1920 جىلدارى موللاعالي، سالاعي اتتى تاتار وقىمىستىلارىن ۇسىنىس ەتىپ، جالعاستى بالا وقىتادى. 1927 جىلدارى قاناباي ءبىر اۋىزدى ۇيىندە ءابدىلپايىز، ءابدىسالام، نۇرساقان قاتارلى وقىتۋشىلاردى شاقىرىپ، بالا وقىتادى. 1929 جىلى ءۇش بولمەلى ءۇي سالىپ، قاناباي مەكتەبىن اشادى. وندا سىمايىل (قىرعىز)، ەگەۋبەكتەر وقىتۋشى بولعان (مەن وسى ەگەۋبەك ۇستازدان ءتالىم العان ەدىم). وسىنداي مەكتەپتەر كۇنەستىڭ تەرىسكەي جاعىنداعى جاۋتوعاي، قاراساي، تاياسۋ، قايىڭدى قاتارلى جەرلەردە دە جالعاسادى. ال كۇنەستىڭ كۇنگەي جاعىنداعى  قارابۇرا وڭىرىندە قىزىلتال، ساعا قاتارلى وقۋ ورىندارى اشىلىپ، توعجان، تۇرىسباي، ومار قاتارلىلار بالا وقىتۋمەن اينالىستى. وسى تۇستا ەر بالالارمەن قاتار قىز بالالاردى دا وقىتۋ قولعا الىنا باستاپ ەدى.

1934 جىلى شىعىس تەرىسكتىكتە جاپون ارمياسىنان تاس-تالقان بولىپ جەڭىلىپ، كەيىن كەڭەس وداعىنا قاشىپ بارىپ، ءستاليننىڭ قولداۋىمەن شىعىس تۇركىستاننىڭ بيلىگىنە قول جەتكىزگەن شىڭشىسايدىڭ ۋاقىتتىق وكىمەتى كەزىندە كۇنەستەگى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ءبىراز قان جۇگىردى. وسى جىلى ۇرىمشىدە شيڭجاڭ ولكەلىك وكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايى شاقىرىلدى. سول قۇرىلتايدا جەر-جەردەن جاڭاشا وقۋ ورىندارىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلىپ، ىزىنشە قۇلجا قالاسىنان قازاق-قىرعىز مادەني اعارتۋ ۇيىمى قۇرىلادى. سايلاۋ ارقىلى ماقسۇت اقالاقشى وسى قوعامنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. سول جىلى كۇزدە ماقسۇت اقالاقشى كۇنەستىڭ «قوس توبە» دەگەن جەرىندە مامپاڭ، زاڭگىلەرمەن جينالىس اشىپ، جاڭاشا ءبىلىم بەرۋدى ءناسيحاتتاپ، كۇنەستەن 27 ورىننان مەكتەپ سالۋدى ۇسىنادى. الدىمەن شاقپى، زەكتى، تالدى، قارابۇرا، تەلقارا قاتارلى 7 ورىننان كيىز ۇيدە بولسا دا بالا وقىتۋدى باستاۋدى ۇيعارادى. 1935 جىلى تالدىدان حالىق كۇشىمەن 14 سىنىپتى مەكتەپ سالۋدى بەلگىلەپ، 4 بولىس ەلدەن قارا كەرىمبەك، قاسىمبەك، سۇلەيمەن، جۇراتبەك قاتارلىلار باس بولعان كوميسسيا ۇيىمداستىرىپ، باستىقتىققا جايىربەكتى بەلگىلەيدى. حالىقتان قارجى جيناپ، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپتى سالىپ ءبىتىرۋدى تاپسىرادى. جيىلعان مال-مۇلىكتى تىزىمدەۋگە سىدىق، ەسەپتى ارىن ءابىتىۇلى الىپ وتىرادى. قۇرىلىستى سەيىتاقىن، مۇسىراقىندارعا (دۇڭگەن) جۇكتەيدى. مەكتەپ قۇرىلىسى قابىرعاسى توپىراق كىرپىشتەن قالانىپ، استى-ءۇستى تاقتايلانىپ، ورتاسىندا زالى بار 14 بولمەلى بولىپ سالىنادى. 1935 جىلى جايىربەكتىڭ جاۋاپتى بولۋىندا كۇنەستەگى 32 زاڭگى ەل اتىنان 33 حات-ساۋاتتى جاستار تاڭدالىپ، قۇلجا اۋدانىنىڭ شىرگە جايلاۋىنىڭ تۇراسۋ دەگەن جەرىندە اشىلعان وقىتۋشىلاردى جەتىلدىرۋ كۋرسىنا جىبەرىلەدى.

بۇل كۋرسقا كۇنەستەن  قىدىربەك تانىسبايۇلى، ساليمان تىنالىقىزى، ءابدىراسىل تۇندەبايۇلى، تۇرىسباي شوپانۇلى، العازى ءاباشۇلى، ىرىمبەك سارقۇلجاۇلى، نۇرعالي ىبىرايۇلى، سانات وتاەۆ، قۇسايىن ەرجانۇلى، قۇرمان كەمەلبايۇلى، قاناتبەك تاستامبەكۇلى، نۇراحمەت قاسىمبەكۇلى، نۇرعازى ءاتجانۇلى، شابدەنبەك دەمەۋۇلى، بەكقۇرمان ءورسارىۇلى، اياتقان مۇقامياۇلى، ءالي اراشاپۇلى، ەرمەك ەسجانۇلى، مۇقان ىرگەبايۇلى، داۋىتبەك، ءنۇرابدىن، مۇراتبەك، اكىمبەك، ءشايدى مۇقامياۇلى، ءنۇرادىل مۇقابەكۇلى، ماعدا ماناقبايۇلى، اينابەك قابىلبەكۇلى، مۇراتباي قايىربەكۇلى، كادىربەك تىنىشبايۇلى، ابىلقاسىم، باكىر ىرىمبايۇلى، توقتاسىن يمانۇلى، نۇردان تۇرىسبايۇلى قاتارلىلار ءۇش ايعا جۋىق تاربيەلەنىپ، وقىتۋشىلىق سىندى قيىن دا ابىرويلى مىندەتتى ارقالاپ، اۋىلعا قايتادى.

1935 جىلدىڭ كۇزىندە تالدىدان اشىلعان مەكتەپ 380 وقۋشى، 16 وقىتۋشىمەن وقىتۋ جۇمىسىن باستادى. 1936 جىلى ناراتتىڭ قاراتەرەك دەگەن جەرىندە شىعىس اۋدانداردىڭ وقىتۋشىلارىن تاربيەلەۋگە باعىتتالعان ءۇش ايلىق كۋرس اشىلادى. وعان تۇراسۋعا بارعان وقىتۋشىلارمەن قاتار تالدى تۋران مەكتەبىن بىتىرگەن 9 ادام، تاسقورعان مەكتەبىن بىتىرگەن 16 ادام قاتىسادى. كۋرس بىتكەن سوڭ ولاردىڭ ءبارى مەكتەپتەرگە وقىتۋشى ەتىپ جىبەرىلەدى. ولاردىڭ جىلدىق ەڭبەكاقىسى 40-60 ىسەك قوي بولاتىن بۇل اقى تولەۋ جۇيەسى 1945 جىلعا دەيىن جالعاسادى. 1935-1940 جىلدارى كۇنەستە مەكتەپتەر ارت-ارتىنان اشىلدى. ساتىبالدى، دۋانبەك، ەركىنبەك، دوسىمبەك، قۋان، تۇرىسباي، نوعايبەك، ەستەمەس، قاناباي، تۇرعان، رابات، قاسىمبەك، شويىنباي، تاعى باسقالار بۇل ىسكە جۇمىلا كىرىستى. 1944 جىلعى ساناققا قاراعاندا، كۇنەستە 25 مەكتەپ بولعان. ونىڭ ىشىندەگى «تالدى تۋران»، «بەستوبە»، «جالشي» مەكتەپتەرى وكىمەت قاراماعىندا بولىپتى. 3800-دەن اسا وقۋشىعا 80-نەن اسا وقىتۋشى ءبىلىم بەرىپتى.

1944 جىلى نىلقى اۋدانىندا باستالعان توڭكەرىس سالدارىنان مەكتەپتەر وقۋىن توقتاتىپ، كوپتەگەن جاس وقىتۋشى پارتيزاندار قاتارىنا ءوتىپ، تاعى ءبىر ءبولىمى باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتەدى. 1945 جىلى ءۇش ايماق توڭكەرىستىك وكىمەتى قۇرىلىپ، كۇنەس اۋدانى قالپىنا كەلىپ، جايىربەك اۋدان اكىمى، قياسبەك بەرىكباي وقۋ-اعارتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسىدان باستاپ قايتادان وقىتۋشىلار قوسىنىن تولىقتىرۋ جۇمىسى قولعا الىنادى. 1946 جىلى جازدا توعىزتاراۋ اۋدانىنىڭ مۇقىر-جىرعالاڭ جايلاۋىندا وقىتۋشىلار كۋرسى اشىلىپ، اسەيىن جاقسىلىقۇلى باسقارىپ، سۇلتان وسكەنبايۇلى، بۇقارا تىشقانبايۇلى، سارا تاڭجارىققىزى، ءادىلجان قاتارلىلار ساباق بەرەدى. 1945 جىلى كۇزدە كۇنەستە 17 مەكتەپ قايتا اشىلىپ، وقىتۋ جۇمىسى قالپىنا تۇسەدى. بىراق كەي جىلدارى  مەكتەپتىڭ سانى ارتسا، كەي جىلدارى كەمىپ وتىرعان. وسى تۇستا ورتالاۋ مەكتەپتەردى قۇرۋ ءىسى كۇن تارتىبىنە شىعادى. وسىعان وراي، 1948 جىلى بەستوبە مەكتەبى بەستوبە №1 ورتا مەكتەبى بولىپ قۇرىلىپ، باتتالعازى ەرلەنوۆ مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى، ابدىقاسىم يزاتوۆ، پازىلبەك بولىسبەكۇلى، يماش اسقارۇلى سياقتى وقىتۋشىلار جۇمىس ىستەيدى.

كۇنەس وقۋ-اعارتۋ تاريحىنا كوز جىبەرگەندە، قازاق ۇلتىمەن قاتار وزگە از ساندى ۇلتتاردىڭ دا وقۋ-اعارتۋىنا جاقسى جاعداي قاراستىرىلعان. ايتالىق، 1936 جىلى ارالتوبەدە شابالا مەڭگەرۋشىلىك ەتكەن ورىس مەكتەبى اشىلىپ، 1957 جىلعا دەيىن وقىتۋ جۇمىسىن جالعاستىردى. 1950 جىلى شاقپى وزەنىن جاعالاي قونىستانعان سىبەلەر ۇيىمداسىپ، سىبە مەكتەبىن اشتى. بۇل مەكتەپ قىتاي ءتىلى مەن سىبە ءتىلىن قوسىپ وقىتتى. 1934 جىلدان باستاپ قارابۇرادا حۋيزۋ (دۇڭگان) مەكتەبى اشىلعان. العاشقى وقىتۋشىسى اقىن دەگەن ادام بولىپتى. 1939 جىلى ارالتوبەدەگى ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان ءبىر سىنىپ اشىلىپ، ۇيعىر، وزبەك بالالارىن قابىلدايدى. 1945 جىلى ءابدۇلجان (وزبەك) باستاعان ساۋداگەرلەر قارجى جيىپ، ارالتوبەدەن جاڭا مەكتەپ سالادى. 1947 جىلى 8-ايدا ءۇش ايماق توڭكەرىستىك وكىمەتىنىڭ باسشىلارى احمەتجان قاسمي، سقاقبەك گەنەرال، دالەلحان گەنەرال ارالتوبەگە كەلگەندە وسى مەكتەپتە حالىقپەن كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار، 1946-1948 جىلدار اراسىندا ارالتوبەدەن موڭعۇل جاتاقتى مەكتەبى دە اشىلادى. ول 1948 جىلى بايىنبۇلاققا كوشىرىلەدى.

كۇنەستىڭ وقۋ-اعارتۋ تاريحىندا ونىڭ وركەندەۋىنە ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتار از بولعان جوق. سولاردىڭ ءبارىن دە بۇگىنگى ۇرپاق ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسكە الادى.

كۇنەس اۋدانىنداعى 1935 – 1950 جىلدار ارالىعىندا اشىلعان مەكتەپتەردىڭ ءتىزىمى

كۇنەس اعارتۋىنان ءبىر بەلگى

ساتىبالدى مەكتەبىنىڭ وقۋ كۋالىگى (1912ج.) تۇرگەن مەكتەبىنىڭ مىس قوڭىراۋى (1930).

قۋان مەكتەبىنىڭ جاعرافيا وقۋلىعى(1920ج) تالدى تۋران مەكتەبىنىڭ شكابى (1935ج).

وقىتۋشىلاردىڭ جۇمىس اۋىستىرۋ قۇجاتى (1940ج.)

دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .

https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

جالعاسى بار…