كۈنەس ۆڭىرى ەرتە زاماننان بەرى قازاق حالقىنىڭ اتاتەگى بولىپ ەسەپتەلەتىن تايپالىق وداقتار مەن پاتشالىق, حاندىقتاردىڭ اتا قونىسى بولىپ كەلدى. بۇل جەردە عۇن, ساق, ۈيسىن, تۈركى, تۈركەش, نايمان پاتشالىعىنىڭ ىزى قالدى. ولار قازىر وسى ۆلكەدە ەلى دە سايراپ جاتىر. تاس بەتىندەگى جازۋلار, سۋرەتتەر, بالبال تاستار مەن سىم تاستار, ۈيسىن قابىرلەرى, ساق قورعاندارى ەرتە دەۋىردىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى. بۇل ۆڭىردى ەڭ العاش كۆشپەندى ۈيسىن مالشىلارى مەكەندەپ, ۆزىنىڭ قونىسىنا اينالدىرعان. كەيىن ساقتار كۈشەيىپ, ولار ەكى باعىتقا بۆلىنە كۆشكەندى بىر باعىتى وسى ۆڭىرگە كەلىپ تابان تىرەپ, ۈيسىندەردى ىعىستىرادى. ال جاڭا ەرانىڭ 5-6-عاسىرلارىندا باتىس تۈرىك قاعاناتىنىڭ قاراماعىندا بولىپ, كەيىن تۈركەش حاندىعى, قارلىق قاعاناتى, موعولستان مەملەكەتى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قاراستىلىعىنداعى قازاق ۇلتىن قۇراعان ۇلىس-تايپالاردىڭ قونىسى بولدى.
XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۇل ۆڭىردەگى قازاق حالقى جوڭعار شاپقىنشىلارىنىڭ اياۋسىز قىرىپ-جويۇۋى مەن بۇلاپ-تالاۋىنا ۇشىرادى. تورعايداي توزىپ, اتامەكەنىنەن ايىرىلىپ, باس ساۋعالاپ باسقا ۆڭىرلەرگە بوسىپ كەتتى. جوڭعار شاپقىنشىلارى جويىلعاننان كەيىن قازاق حالقى التىن بەسىك اتامەكەنىنە قايتا ورالىپ, ۆزىنىڭ ەجەلگى مەكەنە كەلىپ ىرگە كۆمدى. مىڭداعان جىلدىق تاريحقا يە كۈنەس القابىندا جاساعان جۇرتى ۇلان-عايىر تاريحي وقيعالاردى باستان كەشىردى. بۇل وقيعالاردى ەل كۆزىنە تۈسكەن ساڭلاق سارباز, باتىر قولباسى, ەل باستاعان باسشىلاردىڭ باستاماسىمەن قازىق اتا-بابالارىمىز نتىماقتاسىپ جاسادى. ولار ۇلىسى, تايپاسى, ەلى ۈشىن يگىلىكتى ىستەر اتقارىپ, تاريحقا قاتتالدى.
ىلە ۆزەنىنىڭ شىعىس باسىنا ورنالاسقان كۈنەس ۆڭىرى وڭتۈستىگى تيانь-شانь تاۋىنىڭ اسقار شىڭدارىمەن يىقتاسىپ, باعزىدان بەرى «التى قالا» اتالىپ, مۋزارت, نارات, قونجان اسۋلارى ارقىلى كۆرشىلەس ۆڭىرلەرمەن بارىس-كەلىس جاساپ, باعىن اشىپ كەلەدى. ۆڭىردىڭ تاريحي, گەوگرافييالىق, كليماتتىق, تاعى دا باسقا جاعدايىنا قاراي, بۇل جەردە ەرتە زاماننان-اق ادامدار قونىستانىپ, مال مەن اڭ-قۇسى تەل ۆسىپ, ۆنەرى مەن مەدەنيەتى ۆركەندەپ, سالتانات قۇرعان بايىرعى جۇرت ەكەنىن مويىندايسىڭ.
كۈنەس ۆڭىرىنىڭ ون بويىندا تاۋ-تۆسكەيلەرى, جايلاۋ-قىستاۋلارى, قولعات, اڭعار, سايلار دا دەرلىك ۈلكەندى-كىشىلى تۆبە, دەگەرستەر كۈنەس باسى دەلىنەتىن جەلدى كەزەڭ مەن اراسان قاتارلى جەرلەردە ۆتە كۆپ كەزدەسەدى. ەسىمدە قالۋىنشا, 1981 جىلدارى شينجان قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسى تاريح-ارحەولوگييا زەرتتەۋ بۆلىمىنىڭ ماماندارى تەمىرلىك, شۋىرما سيياقتى جەرلەردەگى 23 تۆبەنى قازىپ, زەرتتەۋ جۈرگىزىپ, نەتيجەسىندە بۇل تۆبەلەردىڭ 2, 3 مىڭ جىلدىڭ الدىندا وسى ۆڭىردى ۈيسىندەر, ساقتار مەكەندەپ, تىرشىلىك ەتكەنىن انىقتاپ ەدى. ولاردىڭ دەنى ۈيسىندەردىڭ قابىرى مەن ساقتاردىڭ اتا قونىسىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قالدىرعان تاريحي بەلگىلەرى بولاتىن. مۇنداي تۆبەلەر كۈنەس ۆڭىرىندە ۆتە كۆپ. كۈنەس اۋدانىنىڭ ورتالىعى بەستۆبە قالاسىنىڭ اتاۋى دا قالا ماڭىندا جاتقان 5 ۈلكەن تۆبەنىڭ, ناقتىلاپ ايتقاندا, ۈيسىن قابىرىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان اتاۋ. بىر قىزىعى, بۇل بەس تۆبەنىڭ ۈلكەندىگى-كىشىلىگى, كۆلەمى, ورنالاسۋ رەتى, اينالاسىنداعى جەردىڭ جاعدايى, تىپتى باسىنا ۈيىلگەن تاس-توپىراقتارى دا بىردەي. الايدا, ونىڭ استىندا نە جاتقانىن انىقتاي الماساق تا ەجەلگى اتا-بابا تاريحىنىڭ انىق بەلگىسى دەپ جۇرت قۇرمەتپەن قارايدى.
«حانناما. باتىس ۆڭىر شەجىرەسى» اتتى كىتاپتا: «ۈيسىن مەملەكەتىنىڭ ورنى ەسىلىندە ساقتار قونىستانعان ورىن ەدى. ۇلى يۇزىلەر باتىسقا بەتالىپ, ساقتاردى جەڭىپ, حانىن كۈيرەتتى. ساقتاردىڭ حانى وڭتۈستىكتەگى شۋاندۋدى باسىپ ۆتىپ, كۆشىپ كەتتى. ۇلى يۇزىلەر ولاردىڭ جەرىن مەكەندەپ, كەيىن ۈيسىن كۈنبيى ۇلى يۇزىلەردى تالقاندادى. ۇلى يۇزىلەر باتىسقا اۋىپ بارىپ, باكتەرييانى تالقاندادى. ال ۈيسىن كۈنبيى ولاردىڭ جەرىن يەمدەندى. سوندىقتان ۈيسىندەردىڭ قۇرامىندا ساقتار دا, ۇلى يۇزىلەر دە بار», – دەپ جازىلعان. دەمەك, وسىدان ىلە ۆڭىرىنىڭ ەجەلدە ساقتاردىڭ مەكەنى بولعانىن, كەيىن ۈيسىن مەملەكەتىنىڭ وسى جەردە قۇرىلعانىن اڭعارۋعا بولادى.
زەكتى قىزىل قورىم جارتاس سۋرەتى.
ارحەولوگتار 1963 جىلى اقتاس №1 مولاسىن قازۋ بارىسىندا بىر دانا ۈشبۇرىشتى تاس تاپتى. ونىڭ بەتىندە بىرتالاي بەلگى ويىلعان. عالىمدار ونى ەرتە زامان جازۋى بولۋى مۈمكىن دەگەن بولجام ايتتى. 1968 جىلى قاراتۇما مولاسىنان شىققان تاس قۇرالداردان دا ەرتە زامان جازۋىنىڭ بەلگىسى بايقالادى. زەكتى قالاشىعىنىڭ ماڭىنان تابىلعان «قىزىلقورىم» جارتاس سۋرەتتەرى مەن جازۋلارىن 1986 جىلى ارنايى زەرتتەي كەلگەن جاپونييالىق عالىم 2500 جىلدىڭ الدىنداعى ۈيسىن جازۋ-سىزۋلارى دەپ تۇراقتاندىرعان. 1983 جىلى تامىزدا كۈنەس ۆزەنىنىڭ وڭتۈستىك جاعىنداعى بەستۆبە قالاشىعىنان 20 شاقىرىم جەردەگى «تۋدۈن» وباسىنان ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى باعالى قولا بۇيىمدار تابىلدى. سونىڭ ىشىندەگى ۈش سيراعىن حايۋاناتتىڭ اياعىنا ۇقساتىپ جاساعان سالماعى 12 كەلە قولا قازان, قولا قوڭىراۋ, بىر-بىرىنە قاراپ جاتقان ەكى جولبارىس مۈسىنى سالىنعان قولا شەڭبەر, بيىكتىگى 24 سم كەلەتىن قولا شىراق جەنە قولادان جاسالعان جاۋىنگەر مۈسىنى بار. ال كۈنەستەن تابىلعان جارتاس تاڭبالارىن زەردەلەپ كۆرگەندە, ونداعى تاڭبالار قازاق رۋ تايپالارىنداعى بۈگىنگى ۈيسىن, دۋلات, سيقىم, البان, سۋان, شىنقوجا, قورالاس, بوتباي, سامبەت, ارعىن, سادىر, ماتاي, تابىن, تەرىستاڭبالى, ون تاڭبالى تابىن, كەردەرى قاتارلى 69 رۋ-تايپانىڭ تاڭباسىمەن ۇقساس ەكەندىگى انىقتالدى. دەمەك, كۈنەس ۆڭىرى ەجەلگى قازاق حالقىنىڭ تەگىن قۇراعان ارعى اتا-بابالاردىڭ قۇتتى قونىسى, قاسيەتتى مەكەنى دەپ جاسىرماي-اق ايتۋعا بولادى.
زەكتى قالاشىعىنىڭ شىعىس سولتۈستىگىندەگى 5 شاقىرىم جەردە قىزىلتاس تاۋىنىڭ جارتاستارىندا سىزىلعان سۋرەتتەردىڭ تاريحى دا تىم ارىدا جاتىر. بۇل كۈنەس اۋدانىنىڭ 4 جەرىندەگى جارتاس سۋرەتىنىڭ ەڭ ۈلكەنى. سۋرەتتەردىڭ ناقتىلى سىزىلعان ۋاقىتىن تەرەڭدەپ زەرتتەۋگە تۋرا كەلەدى. بىر قىزىعى, بۇل ۆڭىردەگى جارتاس سۋرەتتەرى تۈسى قىزىل قوڭىر, بەتى مايدا جارتاستارعا ويىلعان. سۋرەت شىعىستان باتىسقا قاراي سىزىلعان. جارتاس سۋرەتىنىڭ ەڭ ۈلكەنىنىڭ ۇزىندىعى 10 مەتر, كەڭدىگى 2 مەتر, كىشكەنەلەرىنىڭ ۇزىندىعى مەن ەنى بىرنەشە سانتيمەتر كەلەدى. كەيبىرەۋىنىڭ كۆلەمى 80-120 سم اينالاسىندا. قازىرگە دەيىن ساقتالىپ قالعان جارتاس بەتىندە ەشكى, بۇعى, يت, جىلقى, تۈيە قاتارلى جانۋارلاردىڭ, اڭ اۋلاعان, بي بيلەگەن ادامداردىڭ قيمىلىن بايقاۋعا بولادى. سۋرەتتەر اشىق, جاندى, شەبەرلىكپەن سىزىلعان. كۈنەس جارتاس سۋرەتتەرىندەگى بىر ەرەكشەلىك – ونداعى كۈن بەينەسى ەرەكشە بەدەرلەنگەن. سونداي-اق, كۈننىڭ اينالاسىنا جۇلدىزداردى سىزىپ, تاستىڭ اق جالتىر, اقسۈر تۈسىنەن پايدالانىپ كىلكىپ اققان سۋدىڭ بەينەسىن سالىنادى. كۈن كۆتەرىلگەندە تاستىڭ بەتى جارقىراپ, ەسەم كۆرىنىس قالىپتاسادى. بۇل تۇتاس تابيعاتتىڭ ورتالىعى كۈن دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە كەرەك. وسىنداي بەينەلى سۋرەتتەر تەك كۈنەس ۆزەنىنىڭ بويىنادا جيى كەزدەسەتىندىكتەن «كۈنەس» دەگەن اتاۋ وسىعان بايلانىستى شىققان بولۋى مۈمكىن.
قىتايلىق تاريحشى, پروفەسسور جاڭьچييانьنىڭ «ۈيسىن قازاق ىرى ىستەر كۆرسەتكىشى» دەگەن كىتابىندا: «مەن حان پاتشالىعى دەۋىرىندەگى «ۈيسىن جەرگىلىكتى تىلى» دەگەن كىتاپتى وقىعان سوڭ, سول كەزدە ۈيسىندەردە جازۋ بولعانىنا كۆزىم ەبدەن جەتتى. بۇل جازۋ تۈبىندە بىر بايقالادى», – دەگەن ەدى بىر قىزىعى, 2003 جىلى زەكتى قالاشىعىنا قاراستى جەردى قازىپ جۈرگەن جۇمىسشىلار بەتىندە جازۋ مەن تاڭبالار ويىلعان قايراق تاستى تاۋىپ الادى. اۋىل ادامدارى تۇرعىن ۈي سالۋ ۈشىن جەر تەگىستەپ, جەر تۆلە قازىپ جۈرگەندە وسىنداي قايراق تاستاردىڭ بىرنەشەۋىن تاۋىپ الادى. ال 1990 جىلدارى كەڭەسۋ اۋىلىنا جول سالۋ جۇمىسى جۈرىپ جاتقاندا كەزدەيسوق ۈلكەن ولجاعا كەزىككەن جۇمىسشىلار كۆپتەگەن تاريحي جەدىگەرلەردى تاۋىپ الدى. ونىڭ ىشىندە التىنمەن اپتالعان, كۈمىسپەن كۈپتەلگەن تالاي ەشەكەي بۇيىم, التىن, كۈمىس, قولا تەڭگەلەردىڭ بولعانىن كۆردىك. ول بۇيىمدارعا بەدەرلەنگەن جازۋلاردىڭ دا بار ەكەنىن بايقادىق. ۆكىنىشتىسى, سول جەدىگەرلەر تۋرالى جازۋلار مەن تاڭبالارعا قازىرگە دەيىن ناقتى عىلىمي انىقتاما بەرىلمەگەنىمەن, ولاردىڭ كۆبى ەجەلگى قازاق حالقىن قۇراعان رۋ-تايپالاردىڭ تاڭباسىنا ۇقساپ كەتەتىنىن كۆرۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە ۇلى جۈز, ورتا جۈز, كىشى جۈز قازاقتارىنىڭ تاڭبالارى دا بار. بۇل دۈنيە عالىمدار جاعىنان ودان ارى زەردەلەنىپ, ناقتى قورىتىندى جاسالاتىن شىعار. دەمەك, كۈنەس جارتاس جازبالارى سول ۈيسىن تىلىندە جازىلعان تاس كىتاپتىڭ پاراقتارى بولۋى ەبدەن مۈمكىن. ال قازاقستاننىڭ ەسىك قورعان مولاسىنان تابىلعان كۈمىس توستاعانداعى جازۋلار دا جاڭьچييان مىرزا ايتقان «ۈيسىن جازۋى» بولۋى ەبدەن مۈمكىن دەگەن ويلايمىن. ونى تەرەڭدەپ زەردەلەپ, ەل مۇراسىنا اينالدىرۋ كەيىنگىلەردىڭ ەنشىسىندە.
تاڭجارىق پەن ەشىمنىڭ ەسكەرتكىشى كۈنەس مۈسىن تاسى.
شاقپى ۆزەنىنىڭ بويىنان تابىلعان قازدىڭ جۇمىرتقاسىنداي اق تاسقا ويىلىپ-سىزىلعان سۋرەت تە سانانى سان-ساققا جۈگىرتەدى. تاستاعى سۋدىڭ, سۋ بەتىندەگى ۈش جەلكەندى قايىقتىڭ سۋرەتى جەنە قايىقتاردىڭ اراسىن قوسىپ تۇرعان (=) قوس سىزىق, ونىڭ ۈستىندەگى ەك ۈلكەن قاراقۇستىڭ سۋرەتى, كۆتەرىلگەن كۈن, سونداي-اق تاڭبالار مەن ۆرنەك جازۋلار تاريحتىڭ تاعى بىر جاڭا پاراعىن اشقانداي بولدى. جوعارىداعى تاڭبالار مەن جازۋلاردى زەردەلەپ كۆرگەندە ولاردىڭ تاعى دا ۈش جۈزدى قۇراعان رۋ, تايپالاردىڭ تاڭباسى ەكەندىگىن كۆرۋگە بولادى. ال كۈن, جەلكەندى قايىق, قارا قۇس, قوس سىزىق – بۇل ۆڭىردى ولاردىڭ كۈن تەڭىرىنىڭ قولداۋىمەن, قايىقپەن تاۋىپ كەلگەنىن بەينەلەگەنى دەپ تۈيدىك. ال بەستۆبە قالاشىعىننا ورىن تەپكەن «تاڭجارىق پەن ەشىمنىڭ ەسكەرتكىشى» ورناتىلعان اۋماقتاعى ەكى سىمتاستاعى جازۋلاردا قازاق ۈش جۈزىن قۇرايتىن رۋ-تايپالاردىڭ تاڭباسى ەكەنىن كۆرەسەتىپ تۇر. نارات اۋىلىنان تابىلعان تاڭبالى تاستىڭ دا شەرتەر سىرى كۆپ. بۇل تاستىڭ بيىكتىگى 20, ەنى 19, ورتاسى 12, ۈستىڭگى ەنى 11, قالىڭدىعى 7 سم. تاستىڭ تۈسى اقسۇر, ەر جەرىندە تابيعي شۇقىرلارى بار. تاستىڭ بەتىنە قىزىل كۈرەڭ تۈسپەن سالىنعان بەلگىلەر انىق كۆرىنەدى. ول بەلگىلەر كۈندى, كۈن جۈيەسىن, جۇلدىزدار شوعىرىن كۆرسەتەدى. بۇل سول دەۋىردەگى ادامداردىڭ كۈنگە تابىنۋ دەستۈرىنەن بىزگە جەتكەن بىر بەلگى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
كۈنەس ۆڭىرىندە ەيگىلى مۇرالار ساقتالعان بىرنەشە ورىن بار. بۈگىنگە دەيىن ونى ەل-جۇرت كۆزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ كەلدى. ەڭ الدىمەن ەجەلگى ەسكەرتكىش رەتىندە «التىن قورعاندى» اتاۋعا بولادى. كۈنەس اۋدانىنىڭ ورتالىعى بەستۆبە قالاسىنان 8,5 شاقىرىم جەردە, شاقپى ۆزەنىنىڭ وڭتۈستىك جاعاسىنا ورنالاسقان. ايتۋلارعا قاراعاندا, بۇل شاعاتاي حاندىعى تۇسىنداعى قالا قورعانى دەپ ەسەپتەلەدى. كۆلەمى 70 مىڭ شارشى مەتر, بيىكتىگى 10 مەتر. قورعان ىشىندە ۈي, بۇتحانا بار. بۇلار بۈگىندە تولىقتاي قيراعان. بىراق قورعان تامدارىنىڭ ىرگەسى ەلى بار. قورعان سىرتىنداعى قورعانىس ورنىن ەلى دە پارىقتاۋعا بولادى. قورعاننىڭ ىشى تەگىس ەمەس. توپىراعى بوس, ەجىردەن قۇيىلعان كىرپىشتەردىڭ سىنىقتارىن بارلىق جەردەن تابۋعا بولادى. بۇرىنعى اتى قاتىنقورعان. بۇل ات قورعاننىڭ شىعىس جاعىنداعى بىر تاس ەيەلدىڭ سۋرەتىنە بايلانىستى قويىلعان. ايتۋلارعا قاراعاندا, 1938 جىلى سىرتتان كەلگەن كۆپەستەر بۇل جەردەن التىن ەكشەگەن. كۆپتەگەن تۇرمىستىق بۇيىمدار, التىن جامبىلار, كۈمىس جارماقتار, كۆنە قىش ىدىستار تابىلعان. نەگىزىنەن التىننان جاسالعان دۈنيەلەر كۆپ بولعان. سونىمەن قاتار تەلعارا ۆزەنى مەن كۈنەس ۆزەنىنىڭ قۇيعانىنىڭ سولتۈستىك جاعاسىندا «تاس قورعان» دەپ اتالاتىن قورعان, ارالتۆبە قالاشىعىنىڭ باتىس جاعالاۋىندا جەنە سوعان تۇستاس كۈنەس ۆزەنىنىڭ جاعاسىندا, نارات اۋىلىنىڭ توعىزقۇمالاق دەگەن جەرىندە كۆنە قورعانداردىڭ بەلگىلەرى ساقتالعان. ولاردىڭ وسىلاي اتالۋى سول جەردەگى جەر جاعدايىنا بايلانىستى كەيىنگىلەردىڭ قويعان اتاۋى. مۈمكىن, بۇرىنعى, ۆز دەۋىرىندەگى اتى باسقا شىعار.
كۈنەس ۆڭىرىندە بۇت, بۇتتاس دەپ اتالاتىن ادام مۈسىندى تاستار دا جيى ۇشىرايدى. ايتالىق, شاقپى ۆزەنىنىڭ جوعارعى كۆپىرىنىڭ جانىنداعى ەيەل مۈسىندى تاس, جاۋتوعاي, قازىرگى الما فەرما ورنالاسقان جەردەگى ەيەل مۈسىندى تاس, سارىمساقتى تاۋىنىڭ اقبۇلاق جوتاسىندا, جاۋىر تاۋىنىڭ وڭتۈستىك بەتكەيىندە اق بۇرحان دەپ اتالاتىن ادام مۈسىندى ويىلعان تاستار دا سان تاريحتىڭ سىرىن بۈگىپ جاتىر. ۆكىنىشتىسى, اقبۇرحانداعى تاستى كەيىنگى كەزدە بىرەۋلەر ۇرلاپ ەكەتىپ, قازىر اتى عانا قالدى. كۈنەستەگى تاس مۈسىندەردىڭ كۆبىنە ەيەل بەينەسى ويىلعانىن دا ايتا كەتكەن جۆن شىعار.
تاعى بىر تاريحي ورىن – نارات قالاشىعىنىڭ وڭتۈستىگىندەگى 2 شاقىرىم جەردە جاتىر. اڭىزدارعا قاراعاندا, بۇل جەر ساق, عۇن, ۈيسىن پاتشالىعى تۇسىنداعى ەسكەري بەكىنىس بولعان دەلىنەدى. ەر دەۋىردە قورعانىس ەسكەرلەرى ورنالاستىرىلىپ, قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن اتقارعان. 1930 جىلى ماقسۇت ساسانۇلى داعىتى اسۋىن قورعاۋ ۈشىن ەسكەرىن وسى جەرگە ورنالاستىرىلعان. 1944 جىلى گومەنداڭ ۆكىمەتى 22 بۆلمەلى ۈي سالدىرىپ, ەسكەرى تۇرعىزعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جەردەن ەرتەدەگى ەسكەري قۇرالدار: ساداق, جەبە, سەمسەر جەنە مىستان جاسالعان قۇرالدار مەن تاياۋ زامانعى ەسكەري قۇرالداردىڭ بۆلشەكتەرىن تاۋىپ العان. بۈگىندە بۇل جەر «يىڭپاڭ» (ەسكەري تۇراق) دەپ اتالادى.
ەڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقانداي كۈنەس ۆڭىرى ەجەلگى ۈيسىن قابىرلارىنىڭ جيناقتالعان مەكەنى. جالپى, كۈنەستىڭ 19 جەرىندە ۈيسىن قابىرى بار. عالىمداردىڭ انىقتاۋىنشا, ولاردىڭ جالپى سانى 2 مىڭعا جۋىقتايدى. كۆپ بۆلىگى كۈنەس ۆزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنا ورنالاسقان. شىعىسى بۈگىنگى نارات ساياحات ورنىنان باستالىپ, باتىسى اققوي فەرماسىنا دەيىنگى 150 شاقىرىم جەرگە سوزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ دەنى اققوي فەرماسىنان زەكتى قالاشىعىنا دەيىنگى ابىرالى تاۋ-جوتالارىندا شوعىرلانعان. مۆلشەرمەن 1600-گە جۋىق قابىر توپىراقپەن ۈيلىپ, تاسپەن قالانىپ, ساندىقشا فورماسىندا جاسالعان. ۈلكەن-كىشىلىگى ۇقسامايدى. ۈلكەنىنىڭ بيىكتىگى شامامەن 10 مەتر, ديامەترى 80 مەتر اينالاسىندا. 1970 جىلى ارحەولوگتار اققوي فەرماسى مەن تەمىرلىك اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بىرقاتار قابىردى اشىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۈرگىزگەن دە كۆپتەگەن كۆنە مەتال اقشا, التىن-كۈمىسپەن ەدىپتەلگەن ەشەكەي بۇيىمدار تابىلعان. كۆنە قابىرلار نەگىزىنەن كۈنەس ۆزەنىنىڭ جاعالاۋىنا شوعىرلانعاندىقتان «كۈنەس ۈيسىن قابىرلارى» دەگەن اتپەن اتالعان.
كۈنەس اۋدانى اققوي فەرماسىنىڭ
جانىنداعى ەڭ ۈلكەن ۈيسىن قابىرى وسى.
كۈنەس ۆڭىرىنىڭ ەر تۇسىنان سىرلى تاريحتىڭ سىرىن جاسىرىپ, قۇپيياسىن اشپاي تۇرعان سىمتاستار دا جيى ۇشىرايدى. ايتالىق, كۈنەس ۆڭىرىنىڭ شىعىس سولتۈستىگىندەگى شەت مەركى مەن ورتا مەركى ۆزەنىنىڭ ارالىعىنداعى تاۋ جوتاسىندا بيىكتىگى 270 سم, ەر بەتىنىڭ جالپاقتىعى 30-35 سم-دەن اساتىن, تۆرت قىرلاپ جونىلىپ, جەرگە تىك ورناتىلعان سىمتاس بار. بۇل ۆڭىر وسى تاستىڭ قۇرمەتىمەن سىمتاس اتالىپ كەتكەن. وسىنداي سىمتاستار شىعىستان باتىسقا قاراي بىر تۈزۋدىڭ بويىمەن 20-30 شاقىرىم ارالىققا ورناتىلىپ وتىرعان. مىسالى, بەيگەتۆبە, تاياسۋ, قاراعايلى سۋدىڭ قۇيعانى دەگەن جەرلەردە دە بار. ۆكىنىشكە وراي, 1958-1959 جىلدارى شارۋاشىلىق تۈزىمىنە ەنگىزىلگەن ۆزگەرىس كەزىندە, 1966-1976 جىلدارداعى,مەدەني تۆڭكەرىس مەزگىلىندە بۇل سىمتاستاردى قوپارىپ نەمەسە ورىننان اۋىسىتىرىپ تاستاعان. بىر قىزىعى, كەيىنگى كەزدەرى كۈنەس ۆڭىرىندە ۆتكەن دابىرالى استاردا بەرىلگەن اتبەيگەسىندە اتتار قاراعايلىسۋدىڭ قۇيعانىنداعى سىمتاستىڭ جانىنان شاۋىپ, بۈگىنگى نارات اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بايگەتۆبەدەگى سىمتاستىڭ ماڭىنا دەيىن بارعانى ۆتكەنگە دەگەن قۇرمەتتىڭ جالعاسى ىسپەتتى سەزىلەدى.
كۈنەس ۆڭىرىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ەرتەدە, تىپتى ارعى ساق, ۈيسىن دەۋىرىنەن بەرى ادامدار ەگىن جەنە مال شارۋشىلىعىمەن اينالىسۋمەن بىرگە قولۆنەردى, قىش ىدىستار قۇيۇدى, تاس ويما, زەرگەرلىك, سونداي-اق, تەمىر, مىس ەرىتىپ ىدىس-اياق, قۇرال-جاراق جاساۋدى ۆركەندەتكەنى بەلگىلى. مىسالى, كۈنەستىڭ تەمىرلىگىنەن قازىلعان توعىز تۆبەنىڭ قابىرلارىنان تەمىردەن, قاتتى سۈيەكتەن جاسالعان ساداق وعىنىڭ ۇشتارى, تەمىر قالدىعى, مىس اينا, تاس مونشاق, ەجىر ىدىس, التىن سىر جالاتىلعان تۈيمە, تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان دۈنيە تابىلعان. جاۋىر تاۋىنىڭ ۈستىندەگى تۆبەدەن ۆرنەكتەلگەن شارشى كۈيدىرىلگەن كىرپىشتەر تابىلعان. جارۆتكەلدەن 1,5 مەتر جەر استىنان بيىك مىس تەگەنە, ۆرنەك سالىنعان قولا ىدىس شىقتى. تاسقورعان قاسىنداعى تاسۆتكەل دەگەن جەردەن مىس كۈبى تابىلعان. 1960-70 جىلدار ارالىعىندا شاقپى ىشىنەن بىر تەمىر ساۋىت تابىلىپ, قازىر قايدا ەكەندىگى بەلگىسىز. ۆكىنەرلىگى, بۇل مۇرالاردى تەكسەرۋ, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۈرگىزەتىن ارنايى ورىن بولماعاندىقتان كۆبى ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتتى. كەيبىر التىن, كۈمىس, مىس بۇيىمدار جاسىرىن جولمەن ساتىلسا, تەمىر بۇيىمدار تەمىر-تەرسەك ساتىپ الاتىن جەرلەرگە ۆتە ارزان باعامەن, كەلىلەپ ساتىلىپ كەتتى. ال كۈنەس ۆڭىرىندەگى اعاششىلىق, زەرگەرلىك ۆنەرىن مەڭگەرگەن ادامدار دا ۆتە كۆپ ەدى. سول دۈنيەلەردىڭ كۆبى كۆنەنىڭ كۆزى رەتىندە قوقىسقا تاستالى, ۆرتەلىپ, شاعىلدى. زەرگەرلەر مەن شەبەرلەر كۆنەلىكتى دەرىپتەۋشى رەتىندە شەتكە تۇرىپ, قالپاق كيىپ, تىپتى كەيبىرەۋىنىڭ جازىقسىزدان-جازىقسىز سوتتالىپ, تىپتى, اۋىر سوققىدان ۆلىپ كەتكەندەرى دە بولدى.
كۈنەس الابىندا تاريحتان ساقتالىپ كەلگەن ادام قولىمەن جاسالعان تاۋ, ۈڭگىرلەر دە كۆپ كەزدەسەدى. بۇنىڭ ىشىندە بەستۆبە قالاشىعىنىڭ وڭتۈستىك جاعىنداعى شاقپى ۆزەنى تاۋ اڭعارىنىڭ شىعىس جاعىندا بىر ۈڭگىر بار. 1940 جىلدارى اۋىل ازاماتتارىن ۇيىمداستىرىپ, قازۋ جۇمىسى جۈرگىزىلگەن ەكەن. وسى جولعى قازۋ جۇمىسىنا كۈنەستەگى بىلەكتى, جۈرەكتى جىگىتتەردى جيناعان. سول قاتاردا ەكەم وماراقىن دا بولعان ەكەن. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۈڭگىردى قازۋشىلار 130-150 مەتر جەرگە دەيىن بارىپ, ودان ارى بارۋعا مۈمكىندىك بولماي, كەرى قايتىپتى. ۈڭگىر جولىنىڭ كەي جەرىنىڭ بيىكتىگى 2م-دەن اسادى دەپ وتىرۋشى ەدى. ۋاقىتتىڭ ۆتۋىمەن كەي جەرىنىڭ تاسى تۈسىپ, تارىلىپ كەتكەن. ال ورتالىق ۈڭگىردىڭ ەر جەرىنەن اينالىپ قوسىلاتىن جاناما ۈڭگىر جولدارى دا بار ەكەن. كەي ۈڭگىردىڭ اۋزى تاسپەن قالانىپ, بەكىتىلگەن. بىر قىزىعى, ۈڭگىردى قازۋشىلار بۆلگەنسايدىڭ اۋزىنان باستالاتىن ۈڭگىردىڭ اۋزىنان وت جاعىپ, تۈتىندەتىپ كۆرگەندە, تۈتىن قاراشوقى دەپ اتالاتىن شوقىنىڭ تۆبەسىنەن شىققانىن بايقايدى. دەمەك, بۇل ۈڭگىردىڭ بۆلگەنسايدىڭ اۋزىنان قاراشوقىنىڭ تۆبەسىنە دەيىن جالعاساتىن كۆرسەتەدى. مۇنداي ۈڭگىرلەر كۈنەستىڭ شىعىسىنداعى مەركى, قىزىل قييا, جىرعالاڭ, شولۋتى جايلاۋلارى مەن تالدى اڭعارى سيياقتى تاۋ شاتقالدارىندا جيى كەزدەسەدى.
كۈنەس ۆڭىرىندە تاس مۈسىندەر دە جيى ۇشىرايدى. قازىر مۋزەيلەردە ونىڭ بىرنەشەۋى ساقتالۋدا. بۇلار نەگىزىنەن شاقپى ۆزەنى اڭعارىنان تابىلىپ وتىر. تاس مۈسىندەردىڭ بەينەسى انىق, جاندى, بەلگىلەرى ايقىن. بۈكىل دەنە مۈسىنىنىڭ بيىكتىگى 1,4 مەتر, جارىم دەنەلى مۈسىننىڭ بيىكتىگى 70 سم مۆلشەرىندە. ەر, ەيەل بەينەسىندەگى تاس مۈسىندەردىڭ كيىم-كەشەك, بەزەنۋى بۆلەك. كۈنەس ۆڭىرىندەگى تاس مۈسىندەر كۆبىنشە قارا تۈستى تاستاردان قاشاپ نەمەسە تەگىس بەتتى جۇمىر مالتا تاستاردىڭ بەتىنە ويۇ تۈسىرۋ ارقىلى ادام بەينەسىن بەدەرلەپ جاساعان. بەرىنىڭ بەتى شىعىسقا قاراتىلىپ قويىلعان .ونىڭ كەيبىرەۋى ەرلەرگە, كەيبىرى ەيەلدەرگە ۇقساتىپ قىرىلعان. كەيبىرىنڭ باسى, دەنەسى, بەت پىشىنى, تىپتى, قولىنا ۇستاعان زاتتارىنا دەيىن ايشىقتى ويىلعان. ولار دەرلىك بىر قولىنا بەلبەۋىندەگى قىلىشىن, ەندى بىر قولىنا توستاعانعا سالىنعان ەلدە بىر زاتتى ۇستاپ تۇرعانداي كۆرىنىس بەرەدى. بۇل تۈركى قاعاناتى دەۋىرىندەگى شامان دىنىنە سەنىپ, كۈنگە تابىنعان كەزەڭگە تەن دەپ توپرشىلانادى. كەيبىر جۇمىر تاستارعا ادام بەينەسىن جىڭىشكە سىزىق ارقىلى تۈسىرگەن مۈسىن تاستار دا بار. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۆتە ارعى دەۋىرگە تەن دۈنيە.
دەمەك, كۇنەس ۆڭىرى ەرتە دەۋىردەگى ادامزات ۆركەنيەتىنىڭ العاشقى ۆركەن جايعان, ۆركەندەگەن, ۆسكەن دەۋىرى سانالادى. بۇل ماقالادا تەك ۆزىمىز كۋە بولعان, كۆرگەن, ىبلگەن دۈنيەمىزدى عانا ايتىپ وتىرمىز. ال اياعىمىز جەتپەگەن ۇلان-عايىر القاپ تاعى قانداي قۇپييانى باۋىرىنا بۈگىپ جاتقانى انىق ەمەس. حالقىمىزدا: «اتاڭا نە قىلساڭ الدىڭا سول كەلەدى» دەگەن ناقىل بار. بىز ۆتكەنىمىزدىڭ تاريحى مەن ۆنەرىن, ۇلىلىعى مەن پاراساتىن سەزىنگەندە عانا بولاشاققا داڭعىل جول سالا الاتىنىمىز انىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كۈنەس ۆڭىرىندەگى باي تاريحتى زەردەلەپ, ونى ەلدىڭ رۋحاني ۆمىرىنىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالدىرۋ تۇتاس ادامزاتتىڭ ورتاق بورىشى.
دەرەككۆز: تاريح تالعارىندا [مەتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر, ەسسە, ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] , 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب., سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
